درسنامه آموزشی جامعه شناسی (1) کلاس دهم انسانی و معارف

کُنِش ما‌ انسان‌ها چه ویژگی‌هایی دارد؟

تمامی مخلوقات در جهان، کاری انجام می‌دهند؛

ماه به دور زمین می‌چرخد، ابرها حرکت می‌کنند، آب در جویبار روان است، درخت برگ و بار می‌دهد، خون در رگ‌های آدمی جریان دارد، کشاورز به کشت و زرع می‌پردازد و دانش‌آموز مطالب درسی را در ذهن مرور می‌کند. به‌نظر شما فعّالیت‌های انسان چه تفاوتی با فعّالیت مخلوقات دیگر دارد؟

ما پیاده‌روی می‌کنیم؛ شادی می‌کنیم؛ مسواک می‌زنیم؛ نماز می‌خوانیم و فعّالیت‌های دیگری انجام می‌دهیم. در زبان فارسی برای فعّالیت‌های انسا‌ن، اسم‌های گوناگونی همانند کار، عمل، فعل، رفتار، کردار، کنش و... وجود دارد و برای انجام دهندۀ فعّالیت، اسامی مختلف کارگر، کارمند، کارگزار، کارفرما، عامل و... به‌کار می‌رود.

در علوم انسانی به فعّالیتی که انسان انجام می‌دهد «کنش» و به انجام دهندۀ آن، کنشگر می‌گویند. کنش ویژگی‌هایی دارد که آن را از فعّالیت مخلوقات دیگر متمایز می‌کند. به نظر شما این ویژگی‌ها کدام‌اند؟

کنش،آگاهانه است. یعنی کنش وابسته به آگاهی آدمی است، به‌گونه‌ای که بدون آگاهی انجام نمی‌شود. سخن گفتن یک کنش است. اگر ما آگاهی خود را نسبت به کلمات و معانی آنها از دست بدهیم، از گفتار باز می‌مانیم. از این رو، فردی که به زبانی آگاهی ندارد، نمی‌تواند با آن زبان سخن بگوید.

کنش، ارادی است. کنش به ارادۀ انسان وابسته است؛ یعنی تا اراده و خواست انسان نباشد، انجام نمی‌شود. پس برای انجام کنش، علاوه بر آگاهی، ارادۀ انسان نیز ضروری است زیرا ممکن است فردی به کاری آگاه باشد؛ ولی تصمیم به انجام آن نگیرد.

با توجه به ارادی بودن کنش، آیا فعّالیت‌هایی مانند ضربان قلب، گردش خون، بسته شدن ناخودآگاه چشم در مواجهه با خطر و... کنش محسوب می‌شوند؟ چرا؟

کنش، هدف‌دار است. پرسشِ «چرا چنین کاری کردی؟» را می‌توان از هر کنشگری پرسید؛ زیرا فعّالیت انسان با قصد و هدف خاصی انجام می‌شود؛ اگرچه ممکن است همیشه به آن نرسد. فردی که کنار رودخانه‌ای می‌رود؛ قصد ماهیگیری دارد یا می‌خواهد از شنیدن صدای آب لذّت ببرد، شاید هم می‌خواهد شنا کند یا ... .

آیا انسان‌های مختلف در انجام کنش‌هایشان، هدف‌های یکسانی دارند؟

با توجّه به این ویژگی‌ها، کنش انسان -برخلاف فعّالیت سایر مخلوقات- «معنا دار» است. انسان‌ها با توجه به معنای کنش خود، آن را انجام می‌دهند؛ مثلاً وقتی دانش‌آموزی در کلاس، دست خود را بالا می‌آورد، معنای کار او اجازه خواستن از معلم است. معلم نیز در صورتی می‌تواند به او پاسخ مناسب بدهد که معنای کنش او را دریابد.

کنش ما چه آثار و پیامد‌هایی دارد؟

مدتی از شروع کلاس درس سپری شده است؛ همه غرق درس‌اند. ناگهان دانش‌آموزی در می‌زند و اجازۀ ورود می‌خواهد. به‌نظر شما کنش او چه تغییراتی در کلاس ایجاد می‌کند؟ دربارۀ آثار و پیامد‌های کنش او گفت‌وگو کنید. آیا می‌توانید آنها را دسته‌بندی کنید؟

هر کنشی آثار و پیامدهایی دارد. آیا پیامد‌های کنش نیز همانند خود کنش، وابسته به آگاهی و ارادۀ انسان‌هاست؟

برخی از پیامد‌های کنش، به ارادۀ افراد انسانی؛ یعنی خودِ کنشگر یا افراد دیگر وابسته است. به همین دلیل به آنها «پیامد‌های ارادی» می‌گویند. این دسته از پیامدها، خودشان، کنش هستند و باید کنشگری، آنها را انجام دهد. دانشجویی کتاب درسی خود را مطالعه می‌کند و درپی آن؛ اوّلاً به پرسش‌های آزمون پاسخ می‌دهد؛ ثانیاً استاد متناسب با تلاش او، نمره می‌دهد. پاسخ به پرسش‌های امتحانی و نمره دادن استاد، پیامد ارادی مطالعۀ اوست که اوّلی به ارادۀ خودِ او، و دومی به ارادۀ استاد، وابسته است.

فردی سلام می‌کند. پاسخ دادن یا پاسخ ندادن سلام او پیامد ارادی کنش او محسوب می‌شود که به ارادۀ جواب دهندۀ سلام، وابسته است.

اما همۀ پیامد‌های کنش این‌گونه نیستند؛ یعنی به ارادۀ افراد انسانی بستگی ندارند. به همین دلیل به آنها «پیامد‌های غیر ارادی» می‌گویند. این دسته از پیامدها، کنش نیستند که لازم باشد کنشگری آنها را اراده کند؛ بلکه نتیجۀ طبیعی کنش‌اند. وقتی شما در و پنجره‌ها را باز می‌کنید، هوای کلاس تغییر می‌کند. فردی که وضو می‌گیرد، دست و صورت او پاکیزه می‌شود.

پیامد‌های غیرارادی کنش انسان، قطعی است؛ یعنی حتماً انجام می‌شود، ولی پیامد‌هایی که به ارادۀ انسان‌ها وابسته است، احتمالی است؛ یعنی ممکن است انجام بشود یا نشود. اگر افراد آن را اراده کنند، انجام می‌شود و اگر نخواهند، انجام نمی‌گیرد.

در بسیاری از موارد، آدمیان کنش‌های خود را با توجه به پیامد‌های ارادی و غیرارادی آن انجام می‌دهند و از انجام برخی کنش‌ها به دلیل پیامد‌های نامطلوبشان خودداری می‌کنند.

چه خوب است که شما هم در کنش‌هایتان تأمّل کنید و ببینید تا چه اندازه به این امر مهم توجّه کرده‌اید.