درسنامه آموزشی جغرافیا (2) کلاس یازدهم انسانی
درس 5: نواحی زیستی
فعالیت (صفحه 53 کتاب درسی)
1- یکی از چهار محیط کرهٔ زمین، زیستکره (بیوسفر) است که موجودات زنده را شامل میشود. تصویر (1) را مشاهده کنید و دربارهٔ اجزای زیستکره، یعنی گیاهان، جانوران و انسان، به پرسشهای زیر پاسخ دهید.
الف) کدام یک از این اجزا، نقش اساسیتری در حیات و بقای زیستکره دارد؟ چرا؟ گیاهان: زیرا گیاهان با عمل نور ساخت (فتوسنتز) غذا میسازند و اکسیژن آزاد میکنند و گیاهخوارن و گوشتخواران از جمله انسان برای ادامه حیات به آن وابستهاند.
ب) کدام یک از این اجزا، بیشترین وابستگی را به محیط طبیعی زندگی خود دارد و قادر به تغییر دادن محیط نیست؟ جانوران
پ) کدام یک از این اجزا، از آغاز آفرینش زیستکره بیشترین تغییر را در آبکره، سنگکره و هواکره به وجود آورده است؟ انسان
ت) تصویر 2، یک عضو زیستکره را در تعامل با محیط نشان میدهد؛ از این تصویر چه میفهمید؟ گیاهان که مهمترین بخش زیستکره هستند برای حیات و زندگی با هواکره، سنگ کره و آب کره ارتباط متقابل دارند.
ث) هر یک از موارد زیر را با ذکر مثال توضیح دهید.
- (رابطهٔ متقابل زیستکره و هواکره)؛ گیاهان، جانوران و انسان (زیستکره) برای ادامه حیات به هواکره وابستهاند و همچنین خودشان بخشی از گازهای هواکره مانند اکسیژن و کربن دیاکسید را تولید میکنند.
- (رابطهٔ متقابل زیستکره وآبکره)؛ بدون آبکره امکان حیات برای موجودات زنده نیست، گیاهان و جانوران برای رشد به آب نیاز دارند. آبها با تعدیل آب و هوای زمین در زندگی موجودات زنده نقش دارند.
- (رابطهٔ متقابل زیستکره و سنگکره). زیستکره برای رشد و ادامه حیات به خاک و سنگکره وابسته است و سنگکره بستر رشد گیاهان و زندگی سایر جان داران فراهم میکند و گیاهان از فرسایش خاک و سنگکره جلوگیری و از آن حفاظت میکنند.
2- نور خورشید چه نقشی در حیات روی سیارهٔ زمین دارد؟ نور خورشید در رشد و حیات گیاهان نقش اساسی دارد. نور خورشید امکان فتوسنتز و غذاسازی برای گیاهان را فراهم میکند و زندگی سایر موجودات زنده، مانند گیاهخواران، گوشتخواران و انسان بهطور مستقیم و غیرمستقیم به گیاهان وابستهاند.
دانشمندان حدس میزنند که آفرینش حیات روی سیارهٔ زمین، میلیونها سال پیش آغاز شده و زیستکره به تدریج روی سیارهٔ زمین گسترش یافته و در دورههای مختلف زمینشناسی تغییراتی کرده است.
بومسازگان (اکوسیستم)
همانطور که در سالهای قبل خواندهاید، بومسازگان (اکوسیستم) یعنی مجموعهای از موجودات زنده که با یکدیگر و با محیطی که در آن زندگی میکنند، در ارتباط و تعاملاند. یک جنگل، یک چمنزار، یک دریاچهٔ آب شیرین و…، یک بومسازگان یا اکوسیستم است.
هر بومسازگان از دو بخش زنده و غیر زنده تشکیل شده است.
گیاهان تنها موجودات زندهٔ تولیدکننده در یک بومسازگان هستند؛ زیرا میتوانند با عمل نورساخت (فتوسنتز)، غذا بسازند و به این ترتیب حیات دیگر موجودات زنده به آنها وابسته است.
زیستبوم (بیوم)
زیستبوم از تعدادی بومسازگان تشکیل شده است و وسعت زیادی دارد. زیستبومها نواحی وسیع جغرافیایی هستند که در آنها انواع خاص و مشابهی از گیاهان و جانوران زندگی میکنند و به همین سبب، یک ناحیه را به وجود میآورند که از سایر نواحی متمایز میشود؛ مانند زیستبوم توندرا یا زیستبوم جنگلهای بارانی استوایی.
نوع هر زیستبوم و ویژگیهای آن به عوامل مختلفی مانند موقعیت جغرافیایی، شرایط آب و هوایی (دما، تبخیر، بارش)، شکل ناهمواریها و ارتفاع از سطح زمین و جنس خاکها بستگی دارد. از آنجا که این عوامل در سطح زمین یکنواخت نیستند و متفاوتاند، زیستبومهای متنوعی پدید آمده است.
مطالعهٔ زیستبومها، یکی از موضوعات رشتهٔ «جغرافیای زیستی» است.
تقسیمبندی و پراکندگی زیستبومهای جهان
تقسیمبندی زیستبومها سابقهای طولانی دارد و کار پیچیدهای است. بهطور کلی، بین متخصصان جغرافیای زیستی توافقی بر سر تعداد زیستبومها و تقسیمبندی آنها وجود ندارد. برخی، زیستبومها را به دو دستهٔ کلی زیستبومهای خشکی و زیستبومهای دریایی تقسیم کردهاند و برخی حتی تا 16 بیوم خشکی و 5 بیوم دریایی را در طبقهبندی خود ارائه کردهاند.
در طبقهبندی زیستبومها عوامل مختلفی در نظر گرفته میشود. وایتکر (Whittaker)، بومشناس، سالها پیش در طبقهبندی معروف خود به دو عامل بارش و دما توجه کرد و چنین مدلی را برای طبقهبندی ارائه داد.
به نقشه توجه کنید. این نقشه براساس طبقهبندی گودی که یک جغرافیدان زیستی است، ترسیم شده است. وی در این طبقهبندی، زیستبومها را به هشت زیستبوم محدود کرده است.
فعالیت (صفحه 56 کتاب درسی)
دانستههای خود را بیازمایید.
الف) در جغرافیای پایهٔ نهم با انواع زیستبومها و ویژگیهای آنها آشنا شدهاید. اکنون هر یک از تصاویر زیر را با توجه به راهنمای نقشهٔ قبل نامگذاری کنید.
|
|
|
|
ب) پوشش گیاهی غالب و دو جانور از هر زیستبوم را نام ببرید.
تایگا: جنگلهای مخروطی و سوزنی برگها- عقاب کاکل سفید، گرگ خاکستری
جنگلهای بارانی استوایی: جنگلهای همیشه سبز و انبوه - توکا و بابون (نوعی میمون)
ساوان: علف زارهای بلند با درختان پراکنده- گوزن، گورخر و شیر
توندرا: فاقد پوشش گیاهی و به ندرت گیاهانی مانند خزه و گلسنگ - روباه قطبی، خرسهای قطبی
پ) رابطهٔ عرض جغرافیایی را با انواع زیستبومها توضیح دهید. با حرکت از مدار استوا به سمت مدار رأسالسرطان و رأسالجدی و ناحیهٔ قطبی چه تغییری در نوع و تراکم پوشش گیاهی پدید میآید؟
در مدار استوا به دلیل دمای زیاد و رطوبت کافی (بارش زیاد) امکان رشد انبوه گیاهان و به دنبال آن زندگی جانوری متنوع به وجود میآید و از استوا دور میشویم در اطراف مدارهای رأسالسرطان و رأسالجدی به دلیل کاهش بارندگی و خشکی هوا از تنوع پوشش گیاهی و جانوری زیستبوم ها کاسته میشود و در مدار قطبی به دلیل کاهش شدید دما و رطوبت و پوشش برف و یخ تنوع زیستی به حداقل میرسد.
ت) انبوهترین و متراکمترین پوشش گیاهی در کدام زیست بوم وجود دارد؟ زیستبوم جنگلهای بارانی استوایی؛ بهعلت وجود رطوبت و دمای کافی و یک نواختی آن در طول سال و بارش فراوان.
فقیرترین پوشش گیاهی در کدام زیستبومها مشاهده میشود؟ چرا؟ در بیابان؛ به علت دمای بسیار زیاد (نوسان زیاد دما)، بارندگی کم، خشکی زیاد هوا در طول سال و تبخیر شدید. و زیست بوم قطبی به دلیل سرمای شدید و تابش کم نور خورشید
ث) درختان در جنگلهای مناطق معتدل و تایگا چه فرقی با هم دارند؟ چرا؟
جنگلهای مناطق معتدل از نوع جنگلهای خزاندار و پهنبرگ و جنگلهای تایگا بهصورت درختان مخروطی و سوزنی برگ مثل سرو، کاج دیده میشود. زیرا مناطق معتدل در آب و هوای معتدل و بارش نسبتاً زیاد، برای رشد جنگلهای پهنبرگ مناسب است ولی منطقه تایگا به علت آب و هوای سرد و دمای پایین و بارش در فصل گرم برای جنگلهای سوزنی برگ مناسب است.
ج) آیا همهٔ زیستبومها در همهٔ قارهها وجود دارند؟ توضیح دهید.
خیر، با توجه به عرض جغرافیایی، تابش نور خورشید و بارندگی، ممکن است در هر قاره فقط بعضی از این زیستبومها یافت شود.
اکنون دوباره به نقشهٔ زیستبومها و راهنمای آن توجه کنید. در این طبقهبندی، علاوه بر شرایط آب و هوایی و خاک از روشهای جدید نیز استفاده شده است. در روشهای جدید، یکی از معیارهای مورد استفاده برای تمایز زیستبومها از یکدیگر «میزان تولید مادّه آلی» و سرعت رشد گیاهان هر زیستبوم است.
گیاهان موجودات زنده ی تولید کنندهای هستند که با عمل نورساخت (فتوسنتز) ترکیبات آلی تولید و اکسیژن آزاد میکنند. بهعلاوه، هر چه سرعت رشد پوشش گیاهی در یک ناحیه بیشتر باشد، میزان تولید مادهٔ آلی در آنجا بیشتر است. انتشار و انرژی خورشید در سطح زمین یکنواخت نیست. میزان تولید مواد آلی گیاهان را میتوان اندازهگیری کرد. انرژی دریافتی روزانه در مناطق نزدیک قطبی حدود 100 کالری در سانتیمترمربع است؛ در حالی که در مناطق معتدله حدود 400 کالری و در مناطق استوایی 800 کالری در سانتیمترمربع است. به همین دلیل، زیستبومها از نظر میزان تولید ترکیبات آلی و تودهٔ زیستی که از آنها حاصل میشود، تفاوت دارند.
فعالیت (صفحه 57 کتاب درسی)
1- با توجه به نمودار، بگویید کدام زیستبوم بیشترین میزان تولید مواد آلی و کدام زیستبومها کمترین میزان را تولید میکنند. چرا؟
بیشترین: زیستبوم جنگلهای بارانی استوایی: به دلیل دمای زیاد و یکنواخت بودن، رطوبت و بارش زیاد در طول سال امکان رشد گیاهان زیاد است و بیشترین تعداد و تنوع پوشش گیاهی در این ناحیه دیده میشود.
کمترین: بیابان به دلیل بارش بسیار کم و تبخیر شدید و دامنهٔ زیاد، نوسان دما امکان رشد پوشش گیاهی کم است.
2- با توجه به نمودار، توضیح دهید چرا جنگلهای بارانی استوایی، مهمترین زیستبوم و ذخیرهٔ زیستی سیارهٔ زمین محسوب میشود.
زیرا این زیستبوم، بیشترین میزان ترکیبات آلی و تودهٔ زیستی را تولید میکند. بیشترین تولید کنندهٔ اکسیژن جهان است که جانوران و انسان به آن نیاز دارند. متنوعترین و انبوهترین پوشش گیاهی جهان را در خود جای داده است و در حفظ زندگی و بقای نسل جانداران در سیاره زمین نقش اساسی دارد.
رابطهٔ پراکندگی پوشش گیاهی با ارتفاع
علاوه بر عوامل آب و هوایی و خاک، نوع ناهمواریها و ارتفاعات نیز در پراکندگی پوشش گیاهی و زندگی جانوری نواحی تأثیر میگذارند؛ زیرا گیاهان و جانوران در ارتفاع معینی قادر به زیستن هستند. به شکل زیر توجه کنید؛ همانطور که مشاهده میکنید هر چه ارتفاع افزایش مییابد، تعداد گونهها، قد یا بلندی گیاهان، انبوهی و درجهٔ رشد گیاهان و همچنین فصل رویش آنها کمتر و کوتاهتر میشود. به علاوه، شیب دامنهها بر عمق خاک و زهکشی آن اثر میگذارد. در دامنههای پرشیب، ضخامت خاک کمتر است و این دامنهها کمتر میتوانند آب را در خود نگهدارند.
حفاظت از نواحی زیستی
انسان به واسطهٔ امتیازاتی که خداوند متعال به وی عطا کرده، رکن مهم زیستکره (بیوسفر) است. متأسفانه در چند سدهٔ اخیر، جوامع انسانی به دلیل توسعهٔ صنعتی و اقتصاد مبتنی بر سرمایهداری، تغییرات نامطلوبی در آبکره، سنگکره و هواکره پدید آوردهاند و بهجای آنکه محیط طبیعی را بهعنوان نعمت و نشانهای الهی تلقی کنند، به تخریب و بهرهگیری نابخردانه از آن پرداختهاند.
در جغرافیای پایهٔ نهم با تأثیر فعالیتهای انسانی بر تخریب زیستبومها آشنا شدید. در این بخش، درباره اهمیت سه زیستبوم کوهستان، ساحل و بیابان که بخش وسیعی از کشور ما را نیز شامل میشوند میآموزید. پس از خواندن متنها، فعالیت را بهطور گروهی در کلاس انجام دهید.
نواحی بیابانی
بیابانها حدود 33 درصد سطح زمین را پوشاندهاند. صحرای بزرگ افریقا به تنهایی 9 میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد. با این حال، بیابانها معمولاً خالی از جمعیت یا کم جمعیتاند. نواحی بیابانی قابلیتها و محدودیتهایی دارند:
قابلیتها
- گردشگری (طبیعت گردی)
- معادن (برای مثال بوکسیت در بیابان استرالیا، فسفات در صحرای بزرگ افریقا، الماس در کالاهاری، مس در بیابان آتاکاما و نفت در عربستان)
- انرژی (ساعتهای آفتابی زیاد و شدت تابش انرژی خورشیدی)
- مناسب برای تحقیقات نجومی و صنایع هوافضا (به دلیل آسمان صاف و بدون ابر)
|
|
محدودیتها
- کمبود آب و خاک برای کشاورزی
- شرایط نامناسب برای سکونت و فعالیت انسان مانند سرما یا گرمای شدید هوا، خشکی هوا، کمبود آب و دشواری آمد و شد و راهسازی به دلیل پوشش وسیع ماسهای
- حرکت ماسههای روان و فرسایش خاک.
حفاظت از نواحی بیابانی
بیابانی شدن (بیابانزایی) یکی از نگرانیهای جوامع امروز است. بیابانی شدن یعنی گسترش بیابانها و تبدیل مناطق بیشتری به بیابان.
- مهمترین عوامل بیابانی شدن عبارتاند از:
خشکسالی و گرم شدن هوا و کاهش بارندگی، حفر چاههای عمیق و نیمه عمیق در مناطق خشک و استفادهٔ بیرویه از آبهای زیرزمینی، از بین رفتن پوشش گیاهی؛ برای مثال کندن بوتهها و علفها برای تأمین سوخت ساکنان حاشیهٔ بیابانها.
برخی از روشها و راهکارهای پیش گیری از گسترش بیابانها (بیابانزدایی) عبارتاند از:
- کاشت گیاهان سازگار و مقاوم با نواحی خشک مانند بَنه و کُنار، اُکالیپتوس و اقاقیا؛
- مقابله با برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی و چرای بیرویهٔ دامها؛
- مالچ پاشی روی ماسهها برای تثبیت آنها و جلوگیری از حرکتشان. البته برخی معتقدند استفاده از مالچ نفتی به دلیل تأثیرات بد و زیانآور آن مناسب نیست و بهتر است در این مناطق از مالچهای مناسب مانند ریگ یا بقایای گیاهان و ... استفاده کرد.
نواحی ساحلی
نواحی ساحلی کمتر از 15 درصد سطح زمین را شامل میشوند؛ در حالی که 40 درصد جمعیت جهان را در خود جا دادهاند. اغلب شهرهای بزرگ و بندری جهان در سواحل قرار گرفتهاند و پیشبینی میشود که تمرکز جمعیت در آینده در سواحل بیشتر شود. سواحل قابلیتها و محدودیتهایی دارند.
قابلیتها
- ماهیگیری و فعالیتها و مشاغل وابسته به صید آبزیان
- فعالیتهای بازرگانی و بنادر و مشاغل وابسته به آن
- گردشگری (استراحت، تفریح و ورزشهای آبی)
- انرژی (حاصل از امواج و جزر و مد)
|
|
محدودیتها
مهمترین عواملی که سواحل را تهدید میکنند عبارتاند از:
- بالا آمدن سطح آب دریا: تغییرات آب و هوایی و گرم شدن کرهٔ زمین موجب آن میشود که سطح آب دریاها بالا بیاید. همچنین، وقوع توفانها، هاریکن، و سونامی (زمین لرزهٔ دریایی) موجب هجوم امواج به ساحل و تخریب تأسیسات ساحلی میشود. در این صورت، ساکنان نواحی ساحلی باید تأسیسات را به نواحی عقبتر منتقل کنند. این کار برای آنها هزینهٔ زیادی دارد.
- آلودگی: آلودگیهای ناشی از عبور و مرور کشتیهای نفتکش، تخلیهٔ پسابهای صنعتی کارخانهها و فاضلابهای شهری، که بهطور مستقیم از طریق رودها به دریا تخلیه میشوند، همچنین تجمع گردشگران در نواحی ساحلی موجب تولید انبوه زباله و انواع آلودگیها در سواحل شده است.
حفاظت از نواحی ساحلی
ناحیهٔ ساحلی محل تلاقی زیستبوم خشکی و دریایی است. این ناحیه زندگی گیاهی و جانوری متنوع و خاص خود را دارد و گیاهان خشکی و آبزی، انواع ماهیان، مرجانها و نرمتنان، پرندگان و حشرات و سختپوستان را که در جزایر، آبها و سواحل زندگی میکنند، در بر میگیرد. بهطور کلی، این تنوع زیستی در اثر تمرکز زیاد جمعیت در سواحل و فعالیتهای انسانی در معرض خطر قرار گرفته است.
برخی از راهکارهای حفاظت از نواحی ساحلی عبارت اند از:
- حفاظت از سواحل در مقابل بالا آمدن آب و کاهش انرژی امواج با نصب و احداث انواع حفاظهای عمودی، موج شکن و دیوارههای دریایی و نظایر آن؛
- حفاظت از تپههای ماسهای، تثبیت تپههای ماسهای از طریق کشت گیاهان سازگار با محیط روی آنها، انتقال ماسه از نواحی دیگر به ساحل و ایجاد تپههای ماسهای مصنوعی؛
- پاکسازی سواحل از انواع آلودگیها، تدوین مقررات و قوانین و نظارت بر فعالیتهای گردشگری و سایر فعالیتها؛
- زهکشی اراضی ساحلی (خارج کردن آب از آنها).
|
|
نواحی کوهستانی
تخمین زده میشود که حدود 10 درصد مردم جهان در نواحی کوهستانی زندگی میکنند. دامنههای کوههای آلپ دارای بیشترین تراکم جمعیت در نواحی کوهستانی جهان است. محیطهای کوهستانی قابلیتها و محدودیتهای خاص خود را دارند.
قابلیتها
- تنوع زیستی، تنوع فرهنگهای بومی
- دامنههای مناسب برای پرورش دام و رمه گردانی
- تأمین منابع آب شیرین (رودها و چشمهها) برای دشتها و نواحی پایکوهی
- جاذبههای گردشگری (چشماندازهای زیبا، هوای تمیز و معتدل، امکان کوهنوردی و ورزشهای زمستانی چشمههای آب گرم)
- معادن
|
|
|
محدودیتها
- شرایط سخت طبیعی مانند سرمای شدید بهویژه در شبها، کاهش اکسیژن و مشکلات تنفسی؛
- مشکل بودن حمل و نقل و احداث راهها، خطرات برف و یخبندان؛
- منطبق بودن اغلب نواحی کوهستانی جوان بر گسلهای فعال و وجود خطر زمینلرزه، آتشفشانهای فعال و لغزش دامنهها؛
- شیب زمین و محدودیت خاک، که خانهسازی و فعالیتهای کشاورزی را با مشکل مواجه میکند.
حفاظت از کوهستان
کوهستانها پناهگاه حیات وحشاند و تنوع زیستی گیاهی و جانوری خاص خود را دارند.
- امروزه تغییرات آب و هوایی و ذوب شدن یخچالها، از بین رفتن پوشش گیاهی دامنهها به سبب ساخت و سازهای غیر اصولی مسکونی و تأسیسات گردشگری و تفریحی، چرای بیرویهٔ دامها، حفر تونلها و جادههای خاکی برای گمانهزنی معادن و بالاخره، آلودگیهای ناشی از فعالیتهای گردشگری مانند زباله و فاضلابها مشکلاتی برای کوهستانها پدید آورده است.
- برخی از راهکارهای حفاظت از محیطهای کوهستانی عبارتاند از:
کشت گیاهان بر روی دامنهها برای جلوگیری از فرسایش خاک، حفاظت از تنوع زیستی و حیات وحش، ایجاد حوضچههای ذخیره و جمعآوری آب و جلوگیری از به هدر رفتن آب، پاکسازی کوهستانها از آلودگیها، تدوین قوانین و مقررات برای فعالیتهای گردشگری و افزایش آگاهی عمومی در زمینهٔ مراقبت از محیط کوهستان.
فعالیت (صفحه 63 کتاب درسی)
1- الف) روی یک برگه جدولی بکشید و قابلیتها و محدودیتهای سه محیط ساحل، بیابان و کوهستان را در ستونهای جداگانه بنویسید.
| ناحیه | قابلیتها | محدودیتها |
| ساحل | ماهیگیری و مشاغل مربوط به صید، گردشگری، انرژی حاصل از امواج و جزر و مد، فعالیتهای بازرگانی، بنادر و مشاغل وابسته به آن | بالا آمدن سطح آب دریا و تهدید بنادر، طوفانها، سونامی و...، آلودگی سواحل در اثر عوامل مختلف |
| بیابان | گردشگری، انرژی خورشیدی و معادن مناسب برای تحقیقات نجومی | کمبود آب و خاک برای کشاورزی، حرکت ماسههای روان، فرسایش خاک و شرایط نامناسب برای سکونت و فعالیت انسان مانند کمبود آب |
| کوهستان | تنوع زیستی و فرهنگ بومی، دامنههای مناسب پرورش دام، جاذبههای گردشگری، معادن و تأمین منابع آب شیرین | شرایط سخت طبیعی مانند سرمای شدید، مشکل بودن حمل و نقل و احداث راهها، منطبق بودن نواحی کوهستانی روی گسلها، آتشفشانها و زمینلرزه وشیب زمین و محدودیت خاک |
ب) در یک جدول دیگر حداقل سه راهکار برای حفاظت از هر یک از این محیطها بنویسید.
ساحل: 1- پاکسازی سواحل از انواع آلودگیها، 2- زهکشی اراضی ساحلی، 3- ساخت موج شکن و دیوارههای دریایی
بیابان: 1- کاشت گیاهان سازگار و مقاوم، 2- مقابله با برداشت بیرویهٔ آبهای زیرزمینی، 3- مالچ پاشی برای تثبیت ماسهها
کوهستان: 1- حفاظت از تنوع زیستی و حیات وحش، 2- پاکسازی کوهستان ها از آلودگیها 3- کشت گیاهان بر روی دامنهها برای جلوگیری از فرسایش خاک
2- الف) علل گسترش بیابانها چیست؟ خشکسالی و گرم شدن و کاهش بارندگی، حفر چاههای عمیق و نیمه عمیق در مناطق خشک و استفاده بیرویهٔ از آبهای زیرزمینی، از بین رفتن پوشش گیاهی مانند کندن بوتهها و ...
ب) چند گیاه سازگار با نواحی بیابانی برای مقابله با فرسایش خاک نام ببرید. بَنه، کُنار، اُکالیپتوس، اَقاقیا، گَز، اِشلُن، خارشتر
پ) بهنظر شما، از کدام قابلیت بیابان میتوان برای حل مشکل تأمین سوخت ساکنان این ناحیه به جای کندن بوتهها استفاده کرد؟ انرژی خورشیدی
3- چرا سواحل نسبت به بیابانها و کوهستانها جمعیت بیشتری را در خود جای دادهاند؟ بهعلت آب و هوای مناسب، خاک حاصلخیز و جلگهای، شیب ملایم، امکان تجارت دریایی و بازرگانی، حمل و نقل دریایی وجود مشاغل مربوط به صید آبزیان و شغل های وابسته به آن.
4- الف) کدام قابلیت محیطی در هر سه محیط ساحل، بیابان و کوهستان وجود دارد؟ گردشگری و تولید انرژی
ب) کدام راهکار حفاظتی در هر سه محیط به کار گرفته میشود؟ کشت گیاهان و جلوگیری از آلودگی و پاکسازی محیط
5- با مراجعه به قرآن کریم، ترجمهٔ آیاتی را که در این درس نوشته شده کامل کنید و تفسیر آن را جستوجو کنید و در کلاس ارائه دهید.
در آن کوههای استوار و بلندی قرار دادیم و آبی گوارا به شما نوشاندیم... (سورهٔ مرسلات، آیهٔ 27) تفسیر: این کوهها که سر به آسمان کشیده، و ریشههای آن به یکدیگر پیوسته است از یکسو همچون زرهی زمین را در بر گرفته و در برابر فشار داخلی و فشارهای ناشی از جزر و مد خارجی حفظ میکند، و از سوی دیگر طوفانها و بادهای عظیم را کنترل میکند و به این ترتیب از جهات مختلف به اهل زمین آرامش میبخشد.
آبی که هم برای شما گوارا و مایهٔ حیات است و هم برای حیوانات شما و زراعتها، و مهمترین ذخایر آبی انسانها را تشکیل میدهد.
و آن خدایی است که دریا را برای شما مُسخّر کرد تا از گوشت تازه (ماهیان حلال) آن تغذیه کنید و ... (سورهٔ نحل، آیهٔ 4)
خداوند دریا را برای انسانها مسخّر کرد تا هم از آن تغذیه کنند و هم به فعالیتهای بازرگانی بپردازند و علاوه بر آن با احداث نیروگاههای بادی میتوان انرژی لازم را تأمین کرد و در جهت توسعهٔ اقتصادی کشور و هم میتواند جنبهٔ گردشگری برای انسانها که توسعه را رغم میزند، داشته باشد.
مهارتهای جغرافیایی (صفحه 64 کتاب درسی)
برای سفر به بیابان به منظور گردش یا تحقیق علمی باید نکاتی را بدانیم و مهارت هایی را بیاموزیم.
1- به تصویر توجه کنید و ضرورت و کاربرد هر یک از وسایلی را که گردشگر بیابان باید به همراه داشته باشد، توضیح دهید.
کلاه لبهدار: برای ایجاد سایه در مقابل شدت تابش نور خورشید
عینک آفتابی: برای حفاظت از چشم در مقابل امواج مضر شدید خورشید
چفیه: برای جلوگیری از آفتاب سوختگی و تعریق
کوله پشتی: برای حمل وسایل مورد نیاز.
قطبنما: برای جهتیابی
بطری آب: برای رفع تشنگی در بیابان
ساعت مچی: برای جهتیابی و دانستن زمان
نقشه: برای مسیریابی
لباس نخی: برای خنکی در مقابل گرما
کفش با دیوارهٔ بلند: برای راحتی و استحکام زیاد و جلوگیری از نفوذ خاک و شن و ...
- باید توجه کرد که در شرایط اضطراری در بیابان، آب برای بقا مهمتر از غذاست؛ بهطوری که انسان میتواند روزهای زیادی را بدون غذا سپری کند اما بدون آب در کمتر از سه روز خواهد مرد. در شرایطی که ذخیرهٔ آب کم است، بهتر است گردشگر بیابان صبح زود یا غروب حرکت کند که هوا خنکتر و نیاز بدن به آب کمتر باشد. قرصهای ضد عفونی کنندهٔ آب یکی از اقلام ضروری داخل کولهپشتی است.
- یکی از راههای بهدست آوردن آب در مناطق خشک و بیابانی، در صورت وجود درختچهها و بوتهها، استفاده از تعرق گیاهان است. به تصویر توجه کنید.
- برای سفر در مناطق بیابانی، داشتن مهارتهای جهتیابی بسیار ضروری است. شما در سالهای قبل با برخی مهارتهای جهتیابی و یافتن جهت شمال آشنا شدهاید.
2- به کمک معلم، روشهای جهتیابی با استفاده از خورشید و سایهٔ شاخص، جهتیابی با قطبنما و جهتیابی با استفاده از ساعت مچی را یادآوری و تمرین کنید.
استفاده از خورشید و سایه شاخص: برای این کار مداد یا چوبی را به صورت عمود روی مقوا یا زمین نصب میکنیم. ابتدا قبل از ظهر طول سایه شاخص را روی زمین علامت میزنیم و آن را به عنوان مثال A مینامیم و به شعاع شاخص تا انتهای سایه (OA) دایرهای ترسیم میکنیم. در ادامه تا ظهر سایه کوتاهتر میشود و دوباره بعد از ظهر سایه بلندتر میشود و وقتی به کمان روبهرو رسید، روی آن علامت میزنیم و آن را B مینامیم. دو نقطه A و B را به هم وصل میکنیم و مثلث AOB به وجود میآید. نیمساز این مثلث جهت شمال را نشان میدهد و جهت مخالف آن جنوب را نشان خواهد داد.
شاخص جهتیابی با قطبنما: قطبنما را در دستتان بگیرید و آن را کاملاً صاف نگهدارید تا سوزن بتواند بچرخد، سپس خود شما به همراه دستتان و کل قطبنما بچرخید. فقط مطمئن شوید که محفظهٔ قطبنما نمیچرخد، آن را همینطور بگردانید تا سوزن قطب با خطوط داخل محفظهٔ قطبنما هم ردیف شود دقت کنید تا بخش قرمز شمال (سوزن) در جهت شمال محفظه قطبنما قرار گیرد. برای این که از مسیر خارج شوید، حداقل هر صدمتر یکبار به قطبنما نگاه کنید.
شاخص جهتیابی با ساعت مچی: ساعت عقربهدار را طوری قرار میدهیم که عقربه ساعت شمار به سمت خورشید قرار گیرد. امتداد عقربه ساعت شمار با عدد 12 ساعت زاویهای را بهوجود میآورد اگر نیمساز این زاویه را ترسیم کنیم، امتداد نیمساز جهت جنوب را نشان میدهد و جهت مخالف آن شمال را نشان خواهد داد. شاخص جهتیابی با قطبنما: قطبنما را در دستتان بگیرید و آن را کاملاً صاف نگهدارید تا سوزن بتواند بچرخد، سپس خود شما به همراه دستتان و کل قطبنما بچرخید. فقط مطمئن شوید که محفظهٔ قطبنما نمیچرخد، آن را همینطور بگردانید تا سوزن قطب با خطوط داخل محفظهٔ قطبنما هم ردیف شود دقت کنید تا بخش قرمز شمال (سوزن) در جهت شمال محفظه قطبنما قرار گیرد. برای این که از مسیر خارج شوید، حداقل هر صد متر یکبار به قطب نما نگاه کنید.
مطالعه موردی 1: نپال، زندگی در بلندیها
- نپال کشوری کوچک در قاره آسیاست که حدود 29 میلیون نفر جمعیت دارد.
این کشور کوهستانی است و رشته کوه هیمالیا در آن قرار دارد. شمال نپال 8 قله از بلندترین قلههای جهان، از جمله اورست، را در خود جای داده است. روی یک نقشهٔ آسیا این کشور را بیابید و مشاهده کنید.
بهطور کلی ناهمواریهای این کشور را به سه بخش میتوان تقسیم کرد:
1- ناحیهٔ دشتها و سرزمینهای نیمه گرمسیری در جنوب از ارتفاع 50 تا 900 متر؛
2- ناحیهٔ نسبتاً مرتفع میانی از 900 تا 3000 متر ارتفاع؛
3- ناحیهٔ مرتفع شمالی و ارتفاعات هیمالیا از 3000 تا 8848 متر.
- پایتخت جمهوری فدرال نپال، شهر کاتماندو است. 81 درصد مردم نپال پیرو آیین هندو هستند و پس از آن، دینهای بودایی و اسلام در این کشور رواج دارند.
- جاذبههای طبیعی و مناظر و چشماندازهای زیبا و مکانهای بکر در این کشور بسیار زیاد است. علاوه بر جاذبههای طبیعی، آثار تاریخی و معابدی که به عنوان میراث جهانی ثبت شدهاند، مردم خونگرم و مهربان و همچنین تنوع فرهنگهای بومی در کوهستانها موجب رونق گردشگری و علاقهمندی جهانگردان به سفر به این ناحیه شده است. البته در این میان جاذبهٔ صعود به اورست و سایر قلهها برای ورزشکاران و کوهنوردان جهان را نیز باید در نظر گرفت.
- نپال از فقیرترین و کمتر توسعه یافتهترین کشورهای جهان است. 25 درصد مردم این کشور زیر خط فقرند و با کمتر از یک دلار در روز زندگی میکنند. در نواحی کوهستانی دور افتاده، مردم با کمبود غذا روبهرو هستند. به دلیل مشکل ارتباطی و آمد و شد، این نواحی برای امور درمانی و پزشکی نیز با مشکل مواجه میشوند. اغلب مردم نپال از نظر دسترسی به برق نیز در مضیقهاند.
- در کشور نپال بیشتر نیروی کار به کشاورزی معیشتی اشتغال دارند. در ناحیهٔ ارتفاعات میانی، زمینهایی را که در بین جنگلها قرار دارند برای کشت برنج تراسبندی کردهاند. علاوه بر برنج، کشت ذرت و لوبیا نیز بسیار رواج دارد و سیبزمینی تا ارتفاع 4000 متری کاشته میشود؛ بیشتر کشاورزان اغلب به دلیل وامهایی که گرفتهاند بدهکارند. از بین بردن جنگلها برای تبدیل کردن آنها به زمین کشاورزی و همچنین تأمین سوخت از مسائل این منطقه است.
- در نپال مهاجرت به چند شهر، به ویژه کاتماندو، زیاد است و کسانی که از کار کشاورزی درآمد مناسبی ندارند، برای کار در رستورانها و هتلها و مشاغل مربوط به گردشگری به شهرها مهاجرت میکنند. صادرات این کشور صنایعدستی است و کندهکاری و حکاکی روی اشیای چوبی، مجسمهها و جواهرات و ساخت محصولات فلزی از هنرهای این سرزمین است.
- شهر کاتماندو در یک دره واقع شده است و در برخی از روزهای سرد سال با پدیدهٔ وارونگی دما و آلودگی هوا مواجه میشود.
- در اردیبهشت سال 1394 زمین لرزهای به بزرگی 7/9 ریشتر در شمال شرق کاتماندو رخ داد که بر اثر آن بیش از 7000 نفر جان باختند.
|
|
فعالیت (صفحه 66 کتاب درسی)
1- با مراجعه به نقشهٔ آسیا، بگویید: دو کشور وسیع همسایهٔ نپال کداماند؟ چرا آیینهای هندو و بودا در این کشور رواج دارد؟ چین در شمال و هند در جنوب آن
2- چرا کاتماندو با وارونگی دما مواجه میشود؟ به دلیل پدیدهٔ پخش یا انتشار که دین بودایی از چین و دین هندو برهمایی از هند به این کشور انتقال و رواج یافته است.
2- چرا کاتماندو با وارونگی دما مواجه میشود؟ وارونگی دما معمولاً در همهجا رخ میدهد و به دلیل ساکن بودن هوای سرد و عدم صعود آن آلودگی هوا تشدید میشود. کاتماندو به دلیل قرار گرفتن در داخل دره امکان جابهجایی هوا کمتر است و شرایط وارونگی بیشتر میشود و دوم این که کاتماندو در ناحیه کوهستانی واقع شده و به علت رقیق بودن جوّ، اثر گل خانهای آن کمتر است. وجود رشته کوه هیمالیا و 8 قله از بلندترین قلههای جهان از جمله اورست، جاذبههای طبیعی و مناظر زیبا، آثار تاریخی و وجود معابدی که به عنوان میراث جهانی ثبت شدهاند.
3- چه عواملی موجب جذب گردشگران به نپال میشود؟ وجود رشته کوه هیمالیا و 8 قله از بلندترین قلههای جهان از جمله اورست، جاذبههای طبیعی و مناظر زیبا، آثار تاریخی و وجود معابدی که به عنوان میراث جهانی ثبت شدهاند.
4- چرا مردم نپال در تأمین غذا، درمان و دسترسی به برق و تجهیزات زندگی دچار مشکل هستند؟ به علت کوهستانی بودن امکان کشاورزی کمتر است. به دلیل مشکل ارتباطی و آمد و شد این نواحی برای امور درمانی و سایر خدمات با مشکل مواجهاند.
5- چرا کشور نپال با خطر وقوع زلزله های شدید روبهروست؟ کشور نپال به دلیل قرار گرفتن روی رشته کوه هیمالیا (محل همگرایی ورقه هند و استرالیا و صفحه اورسیا) و داشتن گسلهای فعال با خطر زلزله روبهرو است.
6- به تصویر فیل سواری گردشگران در نپال توجه کنید. نظر شما دربارهٔ استفاده از حیوانات، نظیر شتر و فیل، برای تفریح گردشگران چیست؟ با آن موافقید یا مخالف؟ چرا؟ این کار باعث جذب و رونق گردشگری در آن ناحیه میشود به شرطی که موجب آزار و اذیت و آسیب به حیوانات نشود.