درسنامه آموزشی جغرافیا (2) کلاس یازدهم انسانی

در متن زیر دو ناحیهٔ مختلف در قارهٔ آسیا توصیف شده است. ابتدا این دو ناحیه را روی نقشه پیدا کنید و سپس متن را بخوانید.

«اولان باتور» که سردترین پایتخت جهان است، در شمال کشور مغولستان واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا 1310 متر است.
به‌طور کلی، مغولستان تابستان‌هایی کوتاه و خنک و زمستان‌هایی بسیار سرد دارد. در اولان‌باتور معمولاً در زمستان دما تا 30- درجه سانتی‌گراد کاهش می‌یابد. البته دمای 50- درجه سانتی‌گراد نیز در این شهر ثبت شده است. این ناحیه به‌طور کلی ناحیه‌ای خشک است، میانگین بارش سالانه 216 میلی‌متر و میانگین رطوبت سالانه 54 درصد است.

هر چند سال یک‌بار، زمستان‌ها در مغولستان فوق‌العاده سرد می‌شود. برای مثال، در یخ‌بندان و سرمای شدید سال 2009 میلادی، هزاران رأس دام تلف شدند و خسارت‌های زیادی به اقتصاد و درآمد بخش عمده‌ای از مردم که زندگی‌شان وابسته به دامداری است، وارد آمد.

استفاده از سوخت زغال سنگ در نیروگاه‌ها و خانه‌ها موجب شده است که اولان باتور از آلوده‌ترین شهرهای جهان باشد؛ به‌طوری که در زمستان‌ها، آلودگی هوا مانع دید هواپیماها برای فرود می‌شود.

«جاکارتا» پایتخت اندونزی در جزیرهٔ جاوه قرار دارد. این شهر که با بیش از ده میلیون سکنه، از پر جمعیت‌ترین و پر تراکم‌ترین مناطق جهان است، در ناحیهٔ گرم و مرطوب واقع شده است.

میانگین بارندگی سالانهٔ این ناحیه حدود 2000 میلی‌متر و رطوبت بیش از 80 درصد است. این ناحیه زمستان ندارد و مردم آن، تاکنون برف ندیده‌اند. دمای هوا در ماه‌های مختلف سال یکنواخت و میانگین سالانه آن 27 درجه سانتی‌گراد است. هر روز عصر، رگ بارهای شدیدی رخ می‌دهد و باران سیل آسا بر شهر فرو می‌ریزد. جاکارتا تحت تأثیر بادهای موسمی نیز هست که گاه موجب سیلاب می‌شوند. در سال 2007 میلادی، سیلاب شدید در سواحل این شهر، 400 میلیون دلار خسارت وارد کرد.

آب و هوای گرم و شرجی این شهر، بدون استفاده از انواع خنک کننده‌ها (فن و کولر) قابل تحمل نیست.

1- در این دو ناحیه، عناصر آب‌وهوایی چون دما، رطوبت و بارش چه تفاوتی با هم دارند؟
 اولان باتور سردترین پایتخت جهان است، نوسان دما در طول سال زیاد است. در زمستان تا 30- تا 50- درجه ‌سانتی‌گراد می‌رسد. میانگین رطوبت سالانه 54 درصد و میانگین بارندگی سالانه کم و حدود 216 میلیمتر است.
جاکارتا: میانگین دما در ماه‌های مختلف سال یکنواخت و حدود 27 درجه سانتی‌گراد است. رطوبت نسبی بیش از 80 درصد و میانگین بارندگی سالانه حدود 2000 میلی‌متر است.

2- به یک نقشهٔ جهان‌نمای دیواری یا اطلس مراجعه کنید. این دو شهر تقریباً در امتداد یک نصف‌النهار واقع شده‌اند و دو نوع آب‌و‌هوای متفاوت دارند. موقعیت جغرافیایی و طبیعی این دو شهر را با استفاده از نقشه بررسی کنید و عواملی را که موجب تفاوت این دو ناحیه می‌شوند توضیح دهید.
«اولان باتور» در آسیای مرکزی واقع شده است و از دریاها و اقیانوس‌ها دور است و یکی از علل خشکی آن همین عامل می‌باشد.
«جاکارتا» پایتخت اندونزی روی خط استوا واقع شده است و به علت قرار گرفتن در منطقه کم فشار و دسترسی به دریاها و اقیانوس‌ و تابش نسبتاً عمودی خورشید آب و هوای گرم و مرطوب دارد.

3- به‌نظر شما، بهترین فصل یا زمان برای سفر به اولان باتور و جاکارتا کدام است؟ چرا؟ در تابستان به اولان ‌باتور: به علت تابستان‌های کوتاه و خنک
جاکارتا: در همه فصل‌‌ها آب‌وهوای یکنواخت (گرم و مرطوب) دارد ولی در زمستان بارش‌های موسمی کمتر است و فصل مناسبی برای سفر به این شهر است.

4- آیا می‌توانید با توجه به اطلاعاتی که از آب‌وهوای ایران یا جهان دارید، دو ناحیهٔ دیگر را که از نظر آب‌وهوا کاملاً با یک دیگر متفاوت‌اند مثال بزنید؟ برای نمونه: اردبیل و اهواز از نظر آب‌وهوایی کاملاً متفاوت‌اند. اردبیل به دلیل تأثیرپذیری از هوای مرطوب غربی، در طول سال آب‌وهوای خنک دارد و در زمستان‌های آن بارندگی به صورت برف است. در شهر اهواز آب‌وهوا گرم و مرطوب بوده و بارش بیشتر به‌صورت باران است. رطوبت در این ناحیه بسیار زیاد است.

1- گازهای مختلف هواکره را نام ببرید. کدام گاز بیشترین حجم هواکره را تشکیل می‌دهد؟ نیتروژن، اکسیژن، هیدروژن، بخار آب و... که نیتروژن بیشترین مقدار حجم هواکره یعنی 78 درصد آن را در بر می‌گیرد.

2- منظور از دمای حداقل و حداکثر روزانه چیست؟ به اخبار هواشناسی گوش کنید. حداقل و حداکثر دمای روزانه در منطقهٔ شما در روزهای اخیر چقدر بوده است؟ منظور از دمای حداقل روزانه، کمینه دما (کم‌ترین دمای ثبت شده در ایستگاه هواشناسی) در طول یک شبانه‌روز است و دمای حداکثر روزانه یا شدت دما (بیشترین دمای ثبت شده در همان ایستگاه هواشناسی) در طول همان شبانه‌روز است.

3- با راهنمایی معلم، بگویید میانگین دمای روزانه و ماهانه یک مکان چطور به‌دست می‌آید. برای محاسبه میانگین دمای روزانه، میزان دمای هوا در هر ساعت از روز را اندازه می‌گیرند و مجموع آن اعداد را بر عدد 24 تقسیم می‌‌کنند. روش دیگری نیز وجود دارد که در آن دمای حداقل روزانه و دمای حداکثر روزانه را بر 2 تقسیم می‌کنند.
برای محاسبه ی میانگین دمای ماهانه، میانگین دمای هوا در هر روز را اندازه می‌گیرند و مجموع آن اعداد را بر عدد 30 یا 31 (متفاوت در نیم سال اول و دوم سال) تقسیم می‌کنند.

4- چنانچه میانگین دمای ماهانهٔ 12 ماه سال در یک مکان را جمع و به تعداد آنها تقسیم کنیم، میانگین دمای سالانه به‌دست می‌آید. میانگین دمای سالانهٔ شهر مشهد را محاسبه کنید.

13/92=12÷167/05=12÷(0/75+2/6+8/2+14/2+19+23/6+25/7+23/9+19/4+13/6+7/8+8/3)

                                             میانگین دمای سالانه‌ی مشهد ( 13/92 درجه سانتی گراد) 

1- مهم‌ترین عامل به‌وجود آمدن نواحی مختلف آب‌وهوایی چیست؟ توضیح دهید. زاویه‌ٔ تابش خورشید و میزان پراکندگی آن بر روی زمین یکنواخت نیست. مایل بودن محور زمین و حرکت وضعی و انتقالی آن موجب می‌شود وسعت منطقه روشن و تاریک، طول روز و شب و فصول مختلف در نواحی مختلف در نیم‌کره شمالی و جنوبی متفاوت باشد و همچنین مقدار انرژی دریافتی در استوا و قطب متفاوت است و نواحی آب و هوایی مختلف را به‌وجود می‌‌آورند.

2- دربارهٔ هر یک از موارد زیر توضیح دهید:
رابطهٔ دما با عرض جغرافیایی: هر چه از استوا (عرض‌های جغرافیایی پایین‌تر) به سمت قطب‌ها (عرض‌های جغرافیایی بالات) حرکت کنیم دما کاهش می‌یابد و در نواحی مجاور قطب‌ها کم‌ترین میانگین دمای سالانه دیده می‌شود.
رابطهٔ دما با ارتفاع: در وَردسپهر (تروپوسفر) به ازای هر 1000 متر افزایش ارتفاع حدود 6 درجهٔ سانتی‌گراد دمای هوا کاهش می‌یابد. پس هر چه از سطح زمین به ارتفاع بالاتر برویم دمای هوا کاسته می‌شود.

3- روی شکل بالا، برخورد توده‌های هوا و تشکیل جبهه‌ها را توضیح دهید. زمانی که دو تودهٔ هوایی متفاوت در یک ناحیه در مجاورت هم قرار بگیرند و به هم برخورد کنند، یک منطقهٔ گذرا یا تغییر از نظر دما یا فشار در مرزهای آنها ایجاد می‌شود. برخورد این توده‌های هوا با هم، موجب ناپایداری هوا شده و اگر رطوبت هم وجود داشته باشد، موجب بارندگی می‌شود. در شکل نیز هوای سرد و سنگین پایین قرار گرفته و هوای گرم بالای هوای سرد قرار می‌گیرد و صعود می‌کند. جبهه‌ها مرز بین دو تودهٔ هوای مجاورند و آنها را از یکدیگر جدا کرده‌اند.

4- بیندیشیم: هر چه از سطح زمین بالاتر می‌رویم، فشار هوا کم می‌شود (حدود 100 هکتوپاسکال در هر هزارمتر)؛ به همین سبب، کوه نوردان و مسافران هواپیما در ارتفاعات به اکسیژن بیشتری نیاز پیدا می‌کنند. اکنون بگویید چرا در کوهستان‌ها با آن که هوا سرد است، فشار هوا کم است؟ زیرا هر چه از سطح زمین بالاتر می‌رویم هوا منبسط‌تر می‌شود و تعداد ذرات هوا در واحد حجم کم‌تر می‌شود. بنابراین، بالای کوهستان‌ها از ضخامت جو کاسته می‌شود و فشار هوا کم‌تر می‌شود.

1- با توجه به آنچه دربارهٔ انواع بارش خوانده‌اید، بگویید چرا دامنه‌های شمالی البرز و دامنه‌های غربی زاگرس نسبت به دامنهٔ مخالف بارش فراوان دارند و دامنهٔ مقابل خشک است؟
در بارندگی کوهستانی نواحی مرتفع و کوهستان‌ها (مانند البرز و زاگرس) مانع حرکت افقی توده‌های هوا می‌شوند. بنابراین دامنه‌های شمالی البرز و دامنه‌های غربی زاگرس به دلیل برخورد توده هوای مرطوب آن را وادار به صعود می‌کند و این هوا ضمن کاهش دما و تراکم، موجب بارندگی در دامنه‌های رو به باد می‌شود و رطوبت کافی به دامنه مخالف (دامنه‌های جنوبی البرز و دامنه‌های شرقی زاگرس) نمی‌رسد و باعث ایجاد اقلیم خشک در آن دامنه می‌شود.

2- با مراجعه به یک اطلس و نقشهٔ بارندگی سالیانهٔ جهان، دو ناحیهٔ پر باران، کم باران و با بارش متوسط نام ببرید. سپس، علل بارش زیاد در نواحی پر باران را بررسی و تحلیل کنید.
پر باران (اندونزی، کامرون) کم باران (دشت لوت، صحرای آفریقا) بارش متوسط (نیویورک، شمال غرب ایران) 
علل بارش زیاد در نواحی پرباران: این مناطق در ناحیه کم فشار استوایی واقع شده است. هوای گرم و کم فشار استوا به دلیل سبکی، صعود و تراکم موجب بارندگی می‌شود. ثانیاً به دلیل دسترسی به دریاها و اقیانوس‌ها رطوبت کافی برای بارندگی وجود دارد.

3- پرس‌وجو کنید که چرا در گذشته به ناحیهٔ فشار زیاد جنب استوایی «عرض‌های اسبی» می‌گفتند؟
یافته‌ها ممکن است متفاوت باشد. ناحیه پرفشار زیاد جنب استوایی به عرض جغرافیایی اسبی (Horse Latitude) نام‌ گذاری کرده‌ اند که نقل و قول‌های متفاوتی برای این نام‌ گذاری مطرح شده است. 
- به دلیل فراوانی و پرورش اسب در این منطقه به این نام معروف شده است.
- کشتی‌هایی که از دریای کارائیب، فراورده‌های منطقه به‌ویژه اسب را به فیوانگلند می‌برند به دلیل تمام شدن علوفه‌ها در این عرض جغرافیایی، اسب‌ها را در آب دریا می‌ریختند و پسکیرهای شناور و بی‌جان اسب ‌ها وجه تسمیه این منطقه بوده است.
- دریانوردان اسپانیایی می‌گفته‌اند که بادهای این ناحیه هم چون اسب غیر قابل پیش‌بینی‌اند.
- به روایت هردوت نخستین شخصی که به این مدار بدون باد رسید و آن را کشف کرد ساتاسب دریانورد ایرانی بوده است (ساتاسب یعنی صاحب یک صد اسب.)

4- در قرآن کریم از پدیده‌های جوی مانند تشکیل ابرها، باد و باران و… به عنوان نشانه‌های قدرت خداوند یاد می‌شود و قرآن انسان‌ها را به تفکر دربارهٔ این پدیده‌ها فرا می‌خواند. با مراجعه به قرآن، معنی این آیات را پیدا کنید و بنویسید و در کلاس بخوانید: آیهٔ 57 سورهٔ مبارکهٔ اعراف، آیهٔ 48 سورهٔ مبارکهٔ روم، آیهٔ 12 سورهٔ مبارکهٔ رعد، آیهٔ 22 سورهٔ مبارکهٔ حجر، آیهٔ 65 سورهٔ مبارکهٔ نحل.
ترجمه آیه 57 سوره‌ مبارکه اعراف: و او آن خدایی است که بادها را به بشارت باران رحمت خویش، در پیش می‌فرستد تا بار ابرهای سنگین را بر دوش کشند. ما آن ها را به سرزمین‌هایی که از بی‌ آبی مرده است می‌فرستیم بدان سبب باران فرو ریزد تا هر گونه ثمر و حاصل از آن برآوریم. این گونه مردگان را هم، از خاک بر می ‌انگیزیم، شاید متذکّر گردند.
ترجمه‌ آیه‌ 48 سورهٔ مبارکه‌ ی روم: خداوند همان کسی است که بادها را می‌ فرستد تا ابرهایی را به حرکت درآورند، سپس آن ها را در آسمان آن‌گونه که بخواهد می‌ گستراند و متراکم می‌ سازد؛ در این هنگام دانه‌های باران را می ‌بینی که از لابه‌ لای آن خارج می ‌شود؛ هنگامی که این (باران حیات ‌بخش) را بر هر کس از بندگانش که بخواهد برساند، ناگهان خوشحال می ‌شوند.
ترجمهٔ آیه‌ٔ 12 سوره‌ٔ مبارکه‌ٔ رعد: او کسی است که برق ( و صاعقه) را به شما نشان می‌دهد که هم مایهٔ بیم است و هم مایهٔ امید؛ ابرهای سنگین بار ایجاد می کند.
ترجمهٔ آیهٔ 22 سوره‌ٔ مبارکه‌ٔ حجر: ما بادها را برای بارور ساختن (ابرها) فرستایدم؛ و از آسمان آبی نازل کردیم، و شما را با آن سیراب ساختیم؛ در حالی که شما توانایی حفظ و نگه‌داری آن را نداشتید.
ترجمهٔ آیهٔ 65 سوره‌ٔ مبارکه‌ٔ نحل: خداوند از آسمان آبی فرو فرستاد؛ و زمین را، پس از آن مرده بود، به آن حیات بخشید. در این، نشانه روشنی است برای گروهی که گوش شنوا دارند.

1- هر یک از موارد، زیرمجموعه کدام گروه اقلیم اصلی است:
مثال: گرما و رطوبت در تمام سال (A گرم و مرطوب استوایی) 
تابستان‌های خنک، زمستان‌های معتدل و بارش در تمام سال (C معتدل) 
زمستان‌های سرد و طولانی و تابستان‌های خنک و کوتاه (D سرد)
خشکی و گرمای زیاد (اقلیم گروه B خشک)
بارش‌های موسمی و رطوبت زیاد (اقلیم گروه A گرم و مرطوب استوایی) 

2- اقلیم نگاشتِ A و D، چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی با هم دارند؟
شباهت: بارش در طول سال دارند.
تفاوت: در گروه A نوسان دما بسیار کم است و بارندگی زیاد است ولی گروه D نوسان دما در فصل‌های مختلف زیاد است و بارندگی نسبت به گروه A خیلی کمتر است.

3- اقلیم نگاشت B و E را مقایسه کنید. چرا اقلیم گروه E مانند اقلیم گروه B خشک است؟ آیا تبخیر در این اقلیم مانند گروه B است؟ چرا؟
شباهت: در هر دو گروه اقلیم B و E دامنه نوسان دما زیاد است.
تفاوت: در گروه E بارندگی ناچیز در طول سال وجود دارد ولی در گروه B بارش به‌طور نامنظم در برخی ماه‌های سال دیده می‌شود و به علت قرار گرفتن در منطقه فشار قطبی امکان صعود هوا نیست و هم هوای سرد توانایی نگهداری رطوبت کمتری دارد. 

4- اکنون که پنج گروه اصلی آب و هوایی کوپن را شناختید، بگویید بخش عمدهٔ کشور ما در کدام گروه این تقسیم بندی قرار دارد؟ اقلیم گروه B (خشک)

1- دو عامل ایجاد بیابان‌ها را توضیح دهید.
- استقرار مرکز پرفشار جنب استوایی: در نواحی پرفشار، فرونشینی هوا مانع صعود هوا و در نتیجه بارش می‌شود. در منطقه جنب استوایی توده‌های هوا در حوالی مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجدی فرو می‌نشینند و منطقهٔ پرفشار را به‌وجود می‌آورند؛ در نتیجه، کمربند بیابانی کرهٔ زمین در اطراف این دو مدار در سه قاره گسترده شده است. در مناطق قطبی نیز به‌دلیل پرفشار بودن، امکان صعود هوا وجود ندارد. البته در برخی سواحل قاره‌ها مانند سواحل آمریکای جنوبی و سواحل آفریقای جنوبی بیابان‌هایی پدید آمده‌اند (بیابان آتاکاما در آمریکای جنوبی و نامیب در آفریقا). در این مناطق نیز علت اصلی به‌وجود آمدن بیابان، وجود مرکز پرفشار و صعود نکردن هواست. هر چند جریان‌های آب سرد که از قطب به سمت این نواحی در حرکت‌اند، صعود نکردن هوا را تشدید می‌کنند و موجب بیابانی شدن این نواحی می‌شود. 
- دوری از منابع رطوبت و شکل و جهت ناهمواری‌ها: برخی نواحی به علت دوری از دریاها و مناطقه رطوبتی و همچنین قرار گرفتن در پشت کوه‌ها که از رسیدن توده‌های هوای مرطوب به آنها جلوگیری می‌کند با خشکی هوا مواجه می‌شوند؛ مانند گبی و تکله‌ماکان

2- چرا با آن که در سواحل جنوبی ایران به علت تبخیر آب دریا، رطوبت زیادی وجود دارد، بارندگی ناچیز است و این نواحی جزء نواحی خشک محسوب می‌شود؟
برای بارندگی دو ویژگی (یکی رطوبت کافی و دیگری صعود هوا و تراکم آن) باید وجود داشته باشد. در سواحل جنوبی ایران رطوبت کافی وجود دارد ولی به دلیل قرار گرفتن در مجاورت مدار رأس‌السرطان (پرفشار جنب استوایی) امکان صعود هوا و در نتیجه بارش وجود ندارد.

3- صحرای بزرگ افریقا در چند کشور گسترده شده است؟ وسعت آن را با دشت کویر و لوت مقایسه کنید.
صحرای بزرگ آفریقا بزرگ‌ترین صحرای گرم جهان در شمال آفریقا با مساحتی حدود 9 میلیون کیلومتر مربع است و شامل کشورهای مصر، لیبی، تونس، الجزایر، مراکش، موریتانی، مالی، نیجر، چاد، سودان می‌شود. مساحت دشت کویر تقریبا 2500 کیلومتر مربع و مساحت دشت لوت بیش از 40 هزار کیلومتر مربع است.