درسنامه آموزشی جغرافیا (2) کلاس یازدهم انسانی

در درس گذشته آموختید که سطح زمین بر مبنای معیارهای طبیعی یا انسانی ناحیه‌بندی می‌شود و انسان‌ها با نواحی ارتباط متقابل برقرار می‌کنند. اکنون می‌خواهیم ببینیم در این ارتباط چه نکات قابل توجهی وجود دارد.

متن‌های 1 تا 4 را مطالعه کنید. سپس، فعالیت را انجام دهید و دربارهٔ پاسخ پرسش‌ها با هم گفت و گو کنید.

1) انسان‌ها نواحی را به‌وجود می‌آورند

انسان‌ها در محیط‌های طبیعی تغییراتی به‌وجود می‌آورند. آنها برای زندگی و بهره‌برداری از محیط طبیعی از شیوه‌ها و ابزارهای متفاوتی استفاده می‌کنند و در نتیجه، نواحی مختلفی را پدید می‌آورند یا نواحی طبیعی را تغییر می‌دهند.

مثال:

- بازارهای شناور در بانکوک، پایتخت تایلند از دیدنی‌های جالب توجه آسیای جنوب شرقی است. دست فروشان در قایق‌های چوبی روی رودخانهٔ اصلی شهر، اجناس خود را برای فروش عرضه می‌کنند.

این شیوهٔ خاص فروش کالا ناحیه‌ای تجاری و گردشگری به‌وجود آورده است که تقریباً همهٔ گردشگران خارجی از آن بازدید می‌کنند.

- در چهل سال اخیر، با ایجاد کارخانه‌های بزرگ و کوچک در امتداد محورهای ارتباطی شهر تهران، نواحی صنعتی پیرامون این شهر شکل گرفته است.

به‌وجود آمدن این نواحی صنعتی، تهران را به مهم‌ترین قطب صنایع مصرفی کشور تبدیل کرده است.

2) نواحی به فعالیت‌های انسان‌ها شکل می‌دهند

انسان‌ها با پیشرفت در دانش و تولید ابزار و فناوری بر محیط‌های طبیعی غلبه کرده و این محیط‌ها را در اختیار گرفته‌اند؛ با وجود این، محیط‌ها و نواحی طبیعی همواره زندگی مردم را تحت تأثیر قرار داده است.

محدودیت‌ها و موانع محیطی موجب می‌شود انسان‌ها برای کنترل محیط و شرایط خاص آن چاره‌اندیشی کنند و به ابداع ابزارهایی بپردازند. در واقع، هر ناحیه شرایط خاصی را به انسان‌ها ارائه می‌کند و انسان‌ها در چارچوب آن شرایط دست به عمل می‌زنند.

برای مثال، مردم نواحی گرم و خشک یا نواحی بسیار سرد، برای کنترل محیط از روش‌های متفاوتی استفاده می‌کنند یا احداث راه‌آهن در کشوری که نواحی مرتفع و کوهستانی دارد، دشوارتر و پر هزینه‌تر از کشوری است که بیشتر زمین‌های آن پست و جلگه‌ای هستند.

مثال: تصویرها را مشاهده کنید.

3) نواحی با یکدیگر رابطه و کنش متقابل دارند

هر ناحیهٔ کرهٔ زمین با دیگر نواحی مبادلات اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی دارد. نواحی بر روی یکدیگر تأثیر می‌گذارند. امروزه همهٔ نواحی و حتی دور افتاده‌ترین آنها به‌ویژه از نظر اقتصادی، تحت تأثیر یکدیگرند.

مثال: بریدهٔ روزنامه‌ها را بخوانید.

4) نواحی تحت تأثیر تصمیم‌گیری‌های سیاسی حکومت‌ها هستند

نواحی فقط تحت تأثیر روابط معمول انسان‌ها و محیط طبیعی نیستند بلکه حکومت‌ها و تصمیم‌گیری‌های سیاسی نیز به شدت بر نواحی تأثیر می‌گذارند.

برای مثال، برنامه‌ریزی یا تصمیم‌های یک دولت برای ایجاد ناحیهٔ گردشگری و پارک‌های ملی یا صنعتی، توسعهٔ کشاورزی در یک ناحیه، انتقال اجباری ساکنان یک ناحیه به ناحیهٔ دیگر، وقوع جنگ بین حکومت‌ها و نظایر آن، می‌تواند موجب حفظ، تغییر یا تخریب نواحی طبیعی و انسانی شود.

مثال:

- دولت امارات متحدهٔ عربی با ساختن جزیره‌های مصنوعی در آب‌های خلیج فارس، نواحی جدیدی در منطقه ایجاد کرده است. کاربری این جزایر مسکونی، تفریحی و تجاری است و ویلاها و آپارتمان‌های لوکس، امکانات تفریحی و بازار و هتل در این جزایر مصنوعی در حال احداث است.

برای ساختن این جزایر، مقدار زیادی سنگ و خاک از بستر خلیج فارس بالا کشیده می‌شود. این خاک‌برداری و گل آلوده شدن وسیع آب به بوم‌سازگان (اکوسیستم) دریایی و آب سنگ‌های مرجانی آسیب رسانده است. صاحب‌نظران معتقدند که ساختن این جزایر پیامدهای بسیار نامطلوبی برای محیط زیست خلیج فارس دارد.

- در چند سال اخیر، کشتار صدها تن از مردم مسلمان و مظلوم میانمار (برمه) و به آتش کشیده شدن خانه‌های آنها به دست یک فرقهٔ بودایی افراطی موج وسیعی از اعتراضات را علیه اقدامات حکومت این کشور برانگیخته است. دولت میانمار مسلمانان را شهروند این کشور نمی‌داند و به همین دلیل، ساختن مسجد را نیز ممنوع کرده است. در نتیجهٔ پاک‌سازی قومی دولت میانمار، صدها نفر از مردم ناحیهٔ مسلمان‌نشین این کشور به مرزهای بنگلادش مهاجرت کرده و درخواست پناهندگی نموده‌اند. در نتیجه، ناحیهٔ مسلمان‌نشین میانمار تخریب شده است.

کانون ناحیه، مرزهای ناحیه

هر ناحیهٔ جغرافیایی دارای کانون یا مرکزی است که بیشترین عوامل وحدت و همگونی در آن وجود دارند.

معمولاً هر چه از کانون یک ناحیهٔ جغرافیایی دور می‌شویم و به طرف مرزهای آن حرکت می‌کنیم، به تدریج از عوامل همگونی آن ناحیه کاسته می‌شود و سرانجام، این عوامل ناپدید می‌گردند.

- برای مثال، در کانون یک ناحیهٔ صنعتی تجمع زیاد کارخانه‌ها مشاهده می‌شود. هر چه از این کانون دور و به مرزهای ناحیهٔ مجاور نزدیک‌تر شویم، از تمرکز و تعداد کارگاه‌ها و کارخانه‌ها کاسته می‌شود؛ تا اینکه سرانجام در ناحیهٔ مجاور، دیگر اثری از آنها نمی‌بینیم.
- یک مثال دیگر در این مورد، نواحی زیست‌بوم‌هاست. همان‌طور که در پایهٔ نهم خواندید، ساوان یک ناحیهٔ انتقالی بین جنگل‌های بارانی استوایی و «صحرای بزرگ افریقا»ست. هر چه به سمت بیابان صحرا (Sahara)، پیش می‌رویم، بارندگی کم‌تر و علف‌های ساوان کوتاه‌تر و تنک‌تر می‌شوند و کم‌کم به مراتع مداری، که از علفزارهای کوتاه قد تشکیل شده است، تبدیل می‌گردند. این مراتع در حاشیهٔ صحرا به علت خشکی هوا به استپ‌های بیابانی تبدیل می‌شوند.

به نقشهٔ زیر توجه کنید. بخش هاشور زده، ناحیه‌ای انتقالی را در امتداد دو ناحیهٔ زبانی انگلیسی و اسپانیایی در مجاورت مرز ایالات متحدهٔ آمریکا و مکزیک نشان می‌دهد. در این بخش هر دو زبان انگلیسی و اسپانیایی رواج دارد.

- تعیین مرزهای دقیق نواحی دشوار است. البته در نواحی انسانی مانند نواحی زبانی و قومی، تعیین مرز نواحی دشوارتر از نواحی طبیعی مثل نواحی خاک یا زیست بوم‌هاست. چرا؟

- قلمرو و وسعت نواحی، متفاوت است. گاه یک ناحیه بخشی از یک روستا، یک شهر یا استان یا یک کشور است و گاه چند کشور و قاره را در بر می‌گیرد و مقیاس جهانی دارد.

- مرزهای نواحی قابل تغییرند. در اثر فعالیت‌های انسانی یا عوامل طبیعی ممکن است ویژگی‌های خاص یک ناحیه از بین برود و وسعت آن کم یا زیاد شود؛ برای مثال، مهاجرت روستاییان از یک ناحیه یا وقوع خشک سالی، وسعت یک ناحیهٔ کشاورزی را کاهش می‌دهد یا ممکن است به کلی آن ناحیه را به ناحیه‌ای غیر کشاورزی تبدیل کند.

- مرزهای سیاسی و اداری معمولاً بر مرزهای نواحی طبیعی و انسانی منطبق نیستند. در پایه‌های قبلی با تقسیمات سیاسی مانند استان، بخش و شهرستان آشنا شدید. همچنین آموختید که کشورها با مرز از یکدیگر جدا می‌شوند. مرزهای سیاسی و اداری بر مبنای انتخاب و تصمیم‌گیری انسان‌ها تعیین می‌شوند. در این مرزبندی، گاهی یک ناحیهٔ آب و هوایی، ناحیهٔ زبانی و قومی و نظایر آن بین چند استان یا حتی چند کشور قرار می‌گیرد.

شما با مطالعه ی این فصل، به وجود نواحی طبیعی، نواحی انسانی و نواحی سیاسی در سطح زمین پی بردید.

- نواحی طبیعی در سراسر کرهٔ زمین گسترده شده‌اند. این نواحی دارای ویژگی‌های طبیعی هستند و بستر زندگی و فعالیت‌های انسان محسوب می‌شوند. جوامع انسانی برای ادامهٔ حیات به نواحی طبیعی وابسته‌اند.
- نواحی انسانی شامل نواحی جمعیتی، فرهنگی، اقتصادی و... در بستر نواحی طبیعی شکل می‌گیرند و به وجود می‌آیند.

- به‌طور کلی، امروزه همهٔ نواحی طبیعی یا انسانی جهان تحت مدیریت نهادهای سیاسی یا اداری قرار دارند؛ برای مثال، نهادهایی مانند شوراها، شهرداری‌ها، بخشداری‌ها، استانداری‌ها، سازمان‌ها و بالاخره حکومت‌ها، مدیریت این نواحی را به‌دست گرفته‌اند و دربارهٔ آنها تصمیم‌گیری می‌کنند و سیاست‌ها و خط مشی‌هایی را به کار می‌بندند.

همان‌طور که از بررسی نقشه‌ها دریافته‌اید، شهرها، استان‌ها و کشورها نواحی سیاسی محسوب می‌شوند؛ زیرا یک نهاد آنها را اداره و مدیریت می‌کند. این نواحی با مرزهای قراردادی از نواحی مجاور، متمایز می‌شوند.

در فصل‌های بعد، ویژگی‌های نواحی طبیعی، انسانی و سیاسی را مطالعه خواهید کرد.