درسنامه آموزشی تاریخ (1) انسانی کلاس دهم رشته ادبیات و علوم انسانی
درس 2: تاریخ؛ زمان و مکان
زمان و مکان، دو رکن مهم دانش تاریخ به شمار میروند و نخستین پرسش تاریخ نگاران این است که رویدادهای تاریخی در چه زمانی و کجا رخ دادهاند. در این درس، شما با بررسی تجربیات جوامع باستانی برای اندازه گیری زمان، با اهمیت گاهشماری در مطالعۀ تاریخ آشنا میشوید.
تاریخ؛ زمان و گاه شماری
دانش تاریخ بدون توجه به زمان، معنایی ندارد؛ چرا که رویدادهای تاریخی در زمان معینی در گذشته روی دادهاند و بدون آگاهی از زمان روی دادن آنها، نمیتوان به درکی منطقی و درستی از تاریخ دست یافت.
ابداع گاه شماری
انسانها از گذشتههای بسیار دور با زمان و نحوۀ سنجش آن مواجه بودهاند. یکی از دستاوردهای مهم بشر، اندازه گیری زمان و ابداع گاهشماری یا تقویم است.
گاهشماری، نظامی است که انسان برای اندازهگیری دقیق زمان (سال، ماه و روز) ابداع کرده است. دانش و مهارت اندازهگیری زمان، ارتباط نزدیکی با علومی مانند ریاضیات، نجوم و فیزیک دارد و ابداع تقویم، نتیجۀ تلاش مشترک دانشمندان این علوم است. در نتیجۀ نیاز به زمان سنجی بود که بشر موفق شد ابزارهایی مانند ساعتهای آفتابی، آبی و شنی و همچنین وسیلۀ پیچیدهتری مثل اُسرلاب را برای رصد خورشید، ماه و دیگر سیارگان و ستارگان اختراع کند.
|
|
|
تاریخچۀ گاهشماری در جهان
مردمان بین النهرین (میان رودان) و مصریان باستان، در تنظیم و تدوین گاه شماری پیشگام بودند. در بین النهرین به خصوص در میان بابلیها، گاهشماری «خورشیدی - قمری» رایج بود. در این گاهشماری، سال به 12 ماه قمری 30 یا 29 روزه تقسیم میشد. از آنجا که سال قمری 354 شبانهروز و سال خورشیدی 365 و یک چهارم شبانهروز است، برای رفع این اختلاف، هر سه سال، یک ماه به سال میافزودند.
مصریان نیز گاه شماری خورشیدی دقیق و منظمی داشتند. آنان سال را 365 و یک چهارم شبانهروز محاسبه میکردند. در گاهشماری مصری، سال به 12 ماه 30 روزه تقسیم میشد و پنج روز اضافی، به آخر ماه دوازدهم افزوده میشد. همچنین برای محاسبۀ یک چهارم شبانهروز اضافی، هر چهار سال یک روز به سال میافزودند و به قولی «کبیسه» میگرفتند.
رومیان در آغاز، گاهشماری دقیقی نداشتند، به همین دلیل در سال 46 ق.م. امپراتور روم (ژولیوس سزار) دستور داد گاهشماری رومی براساس گاهشماری مصری اصلاح شود. حدود دو قرن پس از آنکه امپراتوری روم دین مسیحیت را رسمیت بخشید، در سال 525 م. تولّد حضرت مسیح به عنوان مبدأ گاهشماری رومیان (مسیحیان) تعیین شد. حدود 1000 سال بعد، پاپ گِرگُوار سیزدهم به کمک منجّمان بار دیگر گاهشماری مسیحیان را اصلاح کرد. گاهشماری مسیحی، امروزه به نام گاهشماری میلادی شناخته میشود.
گاهشماری هجری قمری که تقویم رایج بیشتر کشورهای اسلامی به شمار میرود، بر پایۀ گردش ماه به دور زمین تنظیم شده است و مبدأ آن، اوّلِ محّرمِ سالی است که پیامبر از مکه به مدینه هجرت کرد.
فعّالیت 1 (صفحهٔ 13 کتاب درسی)
با استفاده از تقویم، اسامی ماههای جدول زیر را تکمیل کنید.
| هجری شمسی | هجری قمری | میلادی |
|---|---|---|
| فروردین | محرّم | ژانویه |
| اردیبهشت | صفر | فوریه |
| خرداد | ربیع الاول | مارس |
| تیر | ربیع الثانی | آوریل |
| مرداد | جمادی الاول | مه |
| شهریور | جمادی الآخر | ژوئن |
| مهر | رجب | ژوئیه |
| آبان | شعبان | اوت |
| آذر | رمضان | سپتامبر |
| دی | شوال | اکتبر |
| بهمن | ذی القعده | نوامبر |
| اسفند | ذی الحجه | دسامبر |
| نام ماه | معنی | نام ماه | معنی | نام ماه | معنی | نام ماه | معنی |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| فروردین | نیروی پیش برنده | تیر | ستارۀ باران | مهر | محبت | دی | آفریدگار |
| اردیبهشت | راستی و پاکی | اَمرداد | جاودانگی | آبان | آب | بهمن | نیک اندیشی |
| خرداد | کمال و خرمی | شهریور | شهریار نیرومند | آذر | آتش | اسفند | فروتنی مقدّس |
تاریخچۀ گاه شماری در ایران
محتوای سنگنوشتههای بیستون و تخت جمشید نشان میدهند که گاهشماری خورشیدی - قمری بابلی در قلمرو هخامنشیان رواج داشته است، اما ماهها براساس فرهنگ و آیین ایرانی نامگذاری شده بودند. در دورۀ اشکانیان، گاهشماریهای بابلی، سلوکی و اوستایی متداول بود.
| شماره و نام روز | معنی | شماره و نام روز | معنی | شماره و نام روز | معنی |
|---|---|---|---|---|---|
| 1- اَهورَه مزدا | خداوند یکتا | 11- خور | خورشید | 21- رام | شادی، خوشی |
| 2- بهمن | نیک اندیشی | 12- ماه | ماه | 22- باد | باد |
| 3- اردیبهشت | راستی و پاکی | 13- تیر | ستارهٔ باران | 23- دی به دین | آفریدگار |
| 4- شهریور | شهریاری نیرومند | 14- گوش | ایزد نگهبان چهارپایان | 24- دین | وجدان، بینش درونی |
| 5- سپندارمذ (اسفند) | فروتنی مقدّس | 15- دی به مهر | آفریدگار | 25- ارد | خوشبختی، توانگری |
| 6- خورداد (خرداد) | کمال و خرمی | 16- مهر | محبت، پیمان | 26- اشتاد | راستی |
| 7- اَمداد (مرداد) | جاودانی، بی مرگی | 17- سروش | فرمانبرداری | 27- آسمان | آسمان |
| 8- دی به آذر | آفریدگار | 18- رشن | دادگر | 28- زامیاد | زمین |
| 9- آذر | آتش | 19- فروردین (فَروَهَر) | نیروی پیشرفت | 29- مهر اسپند | گفتار نیک |
| 10- آبان | آب | 20- بهرام | ایزد فتح و پیروزی | 30- انارم (انیران) | روشنایی بیپایان |
در دورۀ ساسانیان، گاهشماری اوستایی که گاهشماری دینی زرتشتیان (زردشتیان) محسوب میشد، در ایران رایج گردید. در این گاهشماری، سال به 12 ماه خورشیدی 30 روزه تقسیم میشد. سپس پنج روز اضافی را به نام «اندرگاه» (پَنجه) به آخرِ ماه دوازدهم میافزودند. مبدأ گاهشماری اوستایی به تخت نشستن هر پادشاه بود. از آنجا که در این گاهشماری، سال را 365 شبانهروز میگرفتند، در هر 4 سال یک شبانهروز و در هر 120 سال 30 شبانهروز از سال حقیقی عقب میافتاد. برای رفع این مشکل بعد از هر 120 سال، یک ماه به دوازده ماه سال اضافه میکردند. در گاهشماری اوستایی ماهها و روزهای هر ماه با اسامی ایزدان و فرشتگان نام گذاری شده بود.
فعّالیت 2 (صفحهٔ 15 کتاب درسی)
الف- برداشت شما از معانی اسامی روزها در گاهشماری اوستایی چیست؟
اعتقادات برگرفته از آیین زرتشتی که در آن احترام به آفریدگار و اصول پاک اندیشی و درست کرداری و نیز جایگاه عناصر طبیعی (آب، باد، آتش و خاک) محترم شمرده میشد.
ب- به جدول صفحهٔ قبل نگاه کنید و بگویید نام چه تعداد از روزهای ماه، با نام ماههای گاهشماری اوستایی یکسان است؟ با راهنمایی دبیر خود، مشخص کنید روز و ماه در این گاهشماری با چه رویدادی همزمان بود؟ نام چهارده روز با نام ماههای گاهشماری اوستایی مطابقت دارد.
پ- کبیسه در گاهشماری اوستایی چگونه محاسبه میشد؟ با تغییرات طبیعت، جلوس پادشاهان و یا اعتقادات مذهبی.
در ایرانِ دوران اسلامی گاهشماری هجری قمری رایج گردید، اما در کنار آن گاهشماریهای دیگری مانند یزدگردی، جلالی، دوازده حیوانی و هجری خورشیدی نیز رواج یافت. گاهشماری جلالی یکی از دقیقترین گاهشماریهای جهان است و گاهشماری هجری خورشیدی که از سال 1304 ش. در ایران رسمیت یافت، بر اساس آن تنظیم شده است.
تطبیق و تبدیل تقویمها
رویدادهای تاریخی سرزمینها و کشورهای مختلف از جمله کشور ما با چند نوع گاهشماری، ثبت و نگارش یافتهاند. امروزه، متخصصان نجوم و گاهشماری به منظور کمک به تطبیق و تبدیل تقویمهای مختلف، فرمولها و روشهای گوناگونی را ارائه کردهاند.
فعّالیت 3 (صفحهٔ 15 کتاب درسی)
الف- با استفاده از فرمولهای تطبیق و تبدیل سالهای میلادی، هجری قمری و هجری شمسی که دبیر محترم در اختیار شما قرار میدهد، چند نمونه تطبیق و تبدیل سالهای میلادی، هجری شمسی و هجری قمری را انجام دهید.
برای تبدیل سال شمسی به میلادی، سال شمسی را با عدد 621 (در صورتی که ماه آن قبل از 11 دی باشد) و یا با عدد 622. (در صورتی که ماه آن بین 11 دی تا 30 اسفند باشد) جمع میکنیم.
مثلاً سال 1350 هـ. ش (سوم اسفند) را وقتی بخواهیم به سال میلادی تبدیل کنیم: میلادی 1972=622+1350
فرمول تبدیل سال قمری به میلادی ( $=622+\frac{32}{33}$ سال میلادی)
مثلاً زاد روز فردی سال 1380 است و میخواهد این تاریخ شمسی را به سال میلادی تبدیل کند: 2002 = 622+1380
ب- چه نوع گاهشماریهایی در تصویر بالا مشاهده میکنید؟ زاد روز خود را با این گاهشماریها بنویسید. گاهشماری شمسی، میلادی و قمری
فعّالیت 4 (صفحهٔ 16 کتاب درسی)
با راهنمایی دبیر و همفکری با یکدیگر، توضیح دهید که تقسیم بندیهای ردیفهای ب، پ و ث براساس چه معیارهایی انجام گرفته است.
ردیف ب: نوع ابزار شکار و کار
ردیف پ: شیوۀ زندگی از طبیعت گردی تا کشت و زرع
ردیف ث: ورود اسلام به سرزمین ایران
خط زمان
در درس پیش خواندید که رویدادهای تاریخی در زمان معینی به وقوع پیوستهاند و مورّخان میکوشند که این رویدادها را براساس زمان وقوع آنها توصیف و تحلیل کنند. بنابراین، نظم و ترتیب رویدادها که به آن گاهشماری (کرونولوژی) میگویند، در مطالعه و پژوهش تاریخ، اهمیت فراوانی دارد. «خط زمان» ابزار مناسبی است که به وسیلۀ آن میتوان رویدادهای یک دوره یا دورانهای مختلف تاریخی را به ترتیب زمان وقوع آنها، بر روی نمودار نشان داد.
فعّالیت 5 (صفحهٔ 16 کتاب درسی)
با راهنمایی دبیر خود رویدادهای زیر را بر روی نمودار خط زمان نشان دهید.
559 ق.م.: به قدرت رسیدن کورش در پارس
539 ق.م.: فتح مسالمت آمیز بابل توسط سپاه هخامنشی و صدور منشور کورش
53 ق.م.: شکست کراسوس سردار معروف روم از سورِنا سردار ایرانی
224 م.: پیروزی اردشیر ساسانی بر آخرین پادشاه اشکانی
651 م.: مرگ یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی
تاریخ و مکان؛ تأثیر جغرافیا بر رویدادهای تاریخی
مکان، یک رکن مهم دیگر در مطالعۀ تاریخ است؛ زیرا به طور کلی همۀ وقایع و تحولات تاریخی در بستر مکان و محیط رخ میدهند. عوامل جغرافیایی مانند آب و خاک، پستیها و بلندیها، آب و هوا، موقعیتِ سرزمینی و ارتباطی و دسترسی به دریاها و آبهای آزاد، تأثیر مهمی بر زندگی مردمان نواحی مختلف دارند.
نقش و تأثیر عوامل و پدیدههای طبیعی و اقلیمی (آب و هوا) در شکل دادن به رویدادها و تحولات تاریخی، از دیرباز مورد توجه مورّخان بوده است.
برای مثال هرودت مورّخ مشهور یونانی، به منظور نگارش کتاب تاریخ خود، به مصر، فینیقیه و جاهای دیگر سفر و شرایط طبیعی و اقلیمی آن سرزمینها را بررسی کرده است. ابن خَلدون (قرن 8 ه.ق)، اندیشمند مسلمان تونسی نیز بخشی از مقدمه کتابِ اَلعِبَر خود را به تأثیر جغرافیا و اقلیم بر تاریخ، اخلاق و رفتار آدمیان اختصاص داده است.
برخی از محققان معاصر نیز به صورت دقیق و مفصل، تأثیر پدیدههای جغرافیایی مانند رودهای دجله و فرات، نیل، کارون و سند و جلگههای حاصلخیز پیرامون آنها را بر شکلگیری و توسعهٔ تمدنهای باستانی بین النهرین، مصر، ایران و هند، بررسی کردهاند.
پژوهشگران در چند دههٔ اخیر، ارتباط تاریخ و جغرافیا بیشتر از گذشته توجه کردهاند و دانش جغرافیای تاریخی گسترش بیشتری یافته است. جغرافیای تاریخی به مطالعهٔ مناطق و سرزمینهای مختلف در گذشته میپردازد و تأثیر محیط طبیعی و عوامل جغرافیایی را بر رویدادهای تاریخی مانند شکل گیری تمدنها، مهاجرتها، پیروزیها و شکستها، برپایی سکونتگاهها و شهرها و ایجاد و گسترش راهها و… مطالعه میکند.
جستوجو و کاوش (صفحهٔ 18 کتاب درسی)
عوامل طبیعی و جغرافیایی بر سرنوشت برخی از رویدادهای مهم تاریخی، تأثیر چشمگیری داشتهاند. به سه گروه تقسیم شوید و هر گروه بر روی تأثیر عوامل طبیعی بر رویدادهای تاریخی زیر، تحقیق کند و نتایج آن را به صورت روزنامه دیواری ارائه نمایید.
1- مهاجرت اقوام آریایی از سکونتگاه نخستین در علفزارهای اوراسیا؛
2- نبرد دریایی سالامیس میان ایرانیان و یونانیان در زمان خشایارشای هخامنشی؛
3- مقاومت آریو برزن در برابر سپاه اسکندر مقدونی.
نقشههای تاریخی
یکی از پیامدهای ارتباط جغرافیا و تاریخ، اهمیت یافتن نقشه در مطالعهٔ تاریخ است. نقشههای تاریخی، انواع مختلفی از اطلاعات شامل قلمرو حکومتها، مرزها، پایتختها، شهرها، بناهای مهم، محل دقیق رویدادها به خصوص جنگها، شبکهٔ راهها، مسیرهای مهاجرت و لشکرکشیها و تقسیمات اداری و مالیاتی را نمایش میدهند. با پیشرفت و تکامل شیوههای پژوهش در تاریخ در دو قرن اخیر، مورّخان به اهمیت استفاده از نقشهها پی برده اند. به طوری که در آثار تاریخی تألیف شده در این دوره نقشههایی از دورههای مختلف تاریخی تهیه و ترسیم شده است.
امروزه از نقشههای تاریخی برای ارائهٔ اطلاعات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، جمعیتی و دیگر جلوههای حیات اجتماعی انسان در گذشته استفاده میشود.
پرسشهای نمونه (صفحهٔ 19 کتاب درسی)
1- چرا زمان و مکان، دو رکن علم تاریخ به شمار میروند؟
زیرا تمام رویدادها و تحولات در بستر زمان و مکان روی میدهد و بدون در نظر گرفتن تأثیرات این دو عامل، بررسی وقایع و حوادث تاریخی ممکن نخواهد بود.
2- دو تفاوت و شباهت تقویم اوستایی با تقویم هجری شمسی را توضیح دهید.
در هر دو تقویم سال به 12 ماه تقسیم شده و 365 روز دارد. ولی نحوۀ محاسبۀ سال کبیسه در هر دو تقویم متفاوت است. در تقویم اوستایی هر 120 سال یک ماه به سال اضافه میکردند که سیزده ماه میشد ولی در تقویم هجری شمسی، هر چهار سال، یک روز به سال اضافه میکنند که ماه اسفند سی روزه میشود.
3- پنج مورد از عوامل جغرافیایی و محیطی را که بر رویدادهای تاریخی اثرگذار بودهاند، فهرست کنید.
وجود پستی و بلندیها (کوهها و بیابان)، رودها و دریاها و داشتن سواحل، آب و هوا، موقعیت سرزمینی و ارتباطات و...
4- دو رویداد تاریخی را که عوامل جغرافیایی در آن نقش مهمی داشته اند، مثال بزنید.
1- تشکیل دولت علویان در سرزمین طبرستان که عوامل جغرافیایی نقش زیادی در آن داشت. 2- وجود منابع زیر زمینی نفت که باعث توجه قدرتهای استعمارگر به کشور ایران شد.
5- چگونه میتوانیم از نقشههای تاریخی در مطالعۀ تاریخ استفاده کنیم؟
نقشههای تاریخی، انواع مختلفی از اطلاعات تاریخی، از قبیل: قلمرو حکومتها، مرزها، پایتختها، شهرها، بناهای مهم، محل دقیق رویدادها به خصوص جنگها، شبکۀ راهها، مسیرهای مهاجرت و لشکرکشیها و تقسیمات اداری و مالیاتی را نمایش میدهند. حتی میتوان از آنها برای نشان دادن دستاوردهای فرهنگی و تمدنی نیز استفاده زیادی کرد. با کمک این نقشهها میتوان به اقتدار و اهمیت و یا ضعف یک دورۀ تاریخی پیبرد.