درسنامه آموزشی تاریخ (2) کلاس یازدهم انسانی

در درس اول آموختید که کارآگاه برای روشن شدن ابعاد جرم، نیازمند شواهد و مدارک است. به نظر شما آیا کارآگاه بعد از یافتن مدارک و اسناد، آنها را به یکباره تأیید می‌کند یا آنها را با دقت، آزمایش و بررسی می‌کند؟ مثلاً برخی از مدارک را به آزمایشگاه می‌فرستد، یا اثر انگشت را بررسی می‌کند و ده‌ها اقدام دیگر... .
- به نظر شما این اقدامات تا چه میزان ضروری و مهم است؟ بحث کنید. کارآگاه وظیفه دارد، تحقیقات خود را به‌طور کامل و دقیق انجام دهد تا در حق کسی ظلمی صورت نگیرد.

فرض کنید خبری را در رسانه‌ای و یا از زبان برخی افراد می‌شنوید یا می‌خوانید. این خبر ممکن است یک مسئلهٔ اقتصادی، فرهنگی و یا موضوع دیگری باشد. آیا به محض شنیدن یا خواندن خبر، آن را می‌پذیرید و یا در پذیرفتن آن درنگ می‌کنید؟ در پذیرفتن آن درنگ نموده و تلاش می‌کنیم با گفت‌وگو با افراد آگاه یا مراجعه به منابع معتبر صحّت آن را بررسی نماییم.

چه کارهایی برای تشخیص درستی و نادرستی این خبر انجام می‌دهید؟ آنها را فهرست کنید. صحت یا سقم اخبار زمانی مشخص می‌شود که از سوی منبعی رسمی و موثق تایید شود و این امر توسط رسانه‌های رسمی معلوم می‌شود. در صورت شنیدن یا خواندن خبر، باید به دنبال کشف منبع آن خبر باشید و تا آن را از منبعی قابل اعتماد دریافت نکرده‌اید نسبت به انتشار آن اقدام نکرده و یا ذهن خود را با آن مطلب درگیر نکنید. قرآن نیز می‌فرماید: یا ایها‌ الذین امنوا إن جاءکم فاسق بنبإ فتبینوا أن تصیبوا قوما بجهالة فتصبحوا علی ما فعلتم نادمین؛ (سوره مبارکه حجرات، آیه 6)؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید؛ اگر فاسقی برای شما خبری آورد، تحقیق کنید تا مبادا ندانسته به گروهی بی‌گناه حمله کنید و بعد که اطلاع پیدا کردید از کار خود پشیمان شوید.​​​​​​

این متن از کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر اثر علی بن حسین مسعودی، مورخ بزرگ قرن چهارم است. آن را بخوانید و به سؤالات زیر پاسخ دهید.

«خاطر ما به سفر و بادیه پیمایی، به دریا و خشکی مشغول بود که بدایع ملل را به مشاهده دریابیم و ویژگی‌های سرزمین را از طریق مشاهده و رؤیت توانستیم ببینیم. چنان که دیار سند و زنگ و … چین و… را در نور دیدیم و شرق و غرب را پیمودیم. گاهی به اقصای خراسان و زمانی در قلب ارمنستان و آذربایجان و ارّان و … بودیم. روزگاری به عراق و زمانی به شام بودیم که سیر من در آفاق و سرزمین‌ها چون سیر خورشید در مراحل اشراق بود.»
در جای دیگر می‌نویسد :«و آن که در وطن خویش بماند و به اطلاعاتی که از سرزمین خود گرفته قناعت کند با کسی که عمر خود را به جهانگردی و سفر گذرانیده و دقایق و نفایس اخبار را از دست اول گرفته، برابر نتواند بود» (مروج الذهب، ج 1، ص 2-4)

1- با تأمل در متن بگویید به نظر شما مشاهدهٔ مستقیم سرزمین‌ها و دریافت اخبار از سرچشمه‌های اصلی آن، در تاری‌ نگاری چه اهمیتی دارد؟
مشاهده مستقیم باعث می‌شود مورخ بستر جغرافیایی رویدادهای تاریخی موردنظر را به خوبی درک کند. ارزش و اعتبار اخباری که بر پایۀ مشاهدۀ مستقیم روایت‌کننده به دست آمده از سایر اخبار بیشتر است. این مسئله به قدری مهم است که برخی از مورخان به منظور دسترسی به حقیقت خبر رنج مسافرت را به تن خریده و سفرهای دور و درازی را انجام داده‌اند؛ مانند هرودت و مسعودی.

2- دربارهٔ مضمون بند دوم باهم گفت‌و‌گو کنید و دلایل خود را در تأیید یا رد نظر نویسنده متن بیان نمایید.
در تأیید نظر نویسنده باید گفت قطعاً افرادی که برای ثبت وقایع و رویدادها به سفرهای دور و دراز دست زده‌اند و آنچه را که خود به چشم دیده و یا شنیده‌اند، ضبط کرده‌اند نسبت به کسانی که تنها به اطلاعات رسیده به آنها بسنده کرده‌اند، اطلاعات دقیق‌تر و قابل اعتمادتری ارائه می‌دهند.

متن زیر از تاریخ بیهقی است. آن را بخوانید و به پرسش‌های زیر پاسخ دهید.

«و اخبار گذشته را در دو قسم گویند که آن را سه دیگر نشناسند: یا از کسی بباید شنید و یا از کتابی بباید خواند و شرط آن است که گوینده باید که ثقه و راستگوی باشد و نیز «خرد» گواهی دهد که آن خبر درست است ... و کتاب همچنان است که هر چه خوانده‌آید از اخبار که خرد آن را رد نکند شنونده آن را باور دارد و خردمندان آن را بشنوند و فراستانند … و آن کسان که سخن راست خواهند تا باور دارند ایشان را از دانایان شمرند و سخت اندک است عدد ایشان، و ایشان نیکو فراستانند و سخن زشت را بیندازند ...» (بیهقی، تاریخ بیهقی، ص 637-638).

1- به نظر شما از نظر بیهقی، عقل چه نقشی در تشخیص اصالت و اعتبار یک خبر دارد؟ از نظر بیهقی شرط درستی یک خبر آن است که عقل بر صحت آن گواهی دهد.

2- بیهقی درباره نقش خردمندان در تأیید و رد اخبار چه دیدگاهی دارد؟ او معتقد است که از شروط صحت و قبولی خبر آن است که  توسط خردمندان و دانایان (صاحبان خرد) تأیید شود، درست و در غیر این صورت نادرست است.

1- به نظر شما کدام یک از معیارها و ملاک‌های سنجش اخبار و اسناد تاریخی، کارایی بیشتری دارد؟ چه دلیلی برای اثبات سخن خود دارید؟ 
همۀ این معیارها و ملاک‌ها در سنجش اخبار و اسناد تاریخی دارای اهمیت و کاربرد است. در گذشته بیشتر مطابقت با عقل در تأیید یا رد یک خبر موردنظر بود در حالی که امروزه با ابداع روش‌های جدید علمی مورخان از روش‌ها و ابزارهای جدیدی برای تشخیص و تعیین اصالت و اعتبار اخبار و منابع تاریخی استفاده می‌کنند. یکی از این روش‌های پرکاربرد مطابقت اخبار و منابع تاریخی با نتایج تحقیقات باستان‌شناسی است.

2- مهم‌ترین نتایج اعتبارسنجی منابع تاریخی چیست؟ بحث و استدلال کنید. 
دستیابی به منابع و اخباری است که از اصالت کافی برخوردار بوده و می‌توان در نگارش متون تاریخی با اطمینان به آنها استناد کرد، شناسایی اغراض نویسندگان و راویان اخبار، روشن شدن زوایای تاریک و مبهم مربوط به تاریخ گذشتگان و ...

1- به سه گروه تقسیم شوید و هر یک در مورد یکی از روش‌های تاریخ‌نگاری بحث و بررسی کنید؛ مثلاً کسانی که در گروه تاریخ‌نگاری روایی هستند درباره امتیازات این روش دلایلی را فهرست کنند.
امتیازات تاریخ‌نگاری روایی: دسترسی به روایت‌های مختلف و متعدد دربارۀ یک موضوع - عدم دخل و تصرف مورخ در روایت‌ها – بی طرفی مورخ در نگارش و ثبت و ضبط روایت‌ها - وجود اطلاعات کافی دربارۀ یک موضوع برای قضاوت در مورد آن.
امتیازات تاریخ نگاری ترکیبی: ارائۀ یک گزارش واحد به جای حجم انبوه گزارش‌ها 
امتیازات تاریخ‌نگاری تحلیلی: بررسی موشکافانۀ تمام اخبار و روایت‌های مربوط به یک رویداد و نقد آن‌ها - تحلیل و تفسیر علل، آثار و پیامدهای وقایع.

2- شما با مطالعهٔ این سه روش تاریخ‌نگاری، کدام یک را ترجیح می‌دهید؟ درباره دیدگاه و نظر خود چه استدلالی دارید؟
بسته به موضوع و هدف پژوهش، از روش‌های تاریخ‌نگاری مختلف می‌توان استفاده کرد و هر کدام در جایگاه خود دارای اهمیت و ارزش هستند. اما چون تاریخ‌نگاری تحلیلی تکامل یافته‌تر از روش‌های روایی و ترکیبی است و مورخ فقط به ذکر رویدادها نمی‌پردازد، بلکه با بررسی موشکافانۀ آنها به تحلیل و تفسیر علل، آثار و پیامدهای آن واقعه می‌پردازد، نسبت به دو روش دیگر ارجحیت دارد.

از نظر شما روش سال‌شماری و روش موضوع محوری، چه امتیازاتی بر یکدیگر دارند؟ بحث و گفت‌وگو کنید.
در روش سال‌شماری، تمام مطالب و گزارشات تاریخی به ترتیب زمان وقوع نوشته می‌شوند؛ مثلاً تمامی رخدادها و وقایع سال 61 هجری یکجا گزارش می‌شود. در این روش موضوعات مختلف تنها بر اساس زمان وقوع مرتب شده‌اند. در روش موضوعی، تمام مطالب و رویدادهای مربوط به یک موضوع تحت عنوان یک موضوع واحد دسته‌بندی می‌شوند. به عبارت دیگر مطالب حول موضوعی یکسان و فارغ از زمان وقوع‌شان مرتب شده‌اند.