درسنامه آموزشی تاریخ (2) کلاس یازدهم انسانی

کارآگاه، برای بررسی جرم و روشن کردن ابعاد مختلف آن، نیازمند چه چیزهایی است؟ آیا او بدون دسترسی به شواهد و مدارک لازم، می‌تواند در مورد چگونگی وقوع جرم نظر بدهد؟ قاضی چطور؟ آیا او هم، بدون داشتن اسناد و مدارک لازم، می‌تواند حکمی صادر کند؟ با راهنمایی دبیر دربارهٔ این موضوع بحث کنید و کار کارآگاه و قاضی را با کار مورخان، به رغم تفاوت‌های بنیادینی که با یکدیگر دارند، مقایسه کنید. 
کارآگاهان، و مورّخان هر دو به دنبال شواهد و مدارکی هستند که به گونه‌ای گذشته را بازسازی و تفسیر کنند. اوّلی به دنبال بازسازی صحنه‌ی جرم و دومی در پی بازسازی وقایع گذشته است. شواهدی که کارآگاه به دنبال آن است، می‌تواند اثر انگشت و یا هر شیء به جا مانده در صحنه‌ی وقوع جرم باشد. اما شواهدی که مورّخ به دنبال آنها است، تمامی منابع، اسناد و مدارکی هستند که درباره‌ی زندگی مردم در روزگاران گذشته، اطلاعاتی در اختیار قرار می‌دهند.

متن زیر درباره شیخ حسن جوری، رهبر مذهبی سربداران از کتاب روضة الصفا، تألیف میرخواند انتخاب شده است. متن را به دقت بخوانید و به سؤالات زیر پاسخ دهید.

«شیخ خلیفه را بامدادی از ستون مسجد به حلق آویخته یافتند و خشتی چند در زیر ستون بر یکدیگر چیده دیدند، چنانچه شخصی خود را به ریسمان آویخته باشد و بعد از این واقعه، مریدان شیخ خلیفه دست ارادت به شیخ حسن دادند و خدمتش به طرف نیشابور رفته، اهالی آن دیار را به طریق شیخ خلیفه دعوت کرد و اکثر مردم کوهپایهٔ نیشابور قدم در دایره ارادت و متابعت او نهادند و هر که مرید می‌شد نام او نوشته، می‌گفت که حالا وقت اختفاست، و می‌فرمود که آلات حرب داشته موقوف اشارت باشند ... مردم چنان معتقد او شدند که اگر جان می‌طلبیدی، روان می‌دادند. فقها با امیرارغون شاه...گفته که شیخ حسن اهل تشیع و سَرِ خروج دارد. امیر ارغون شاه، امیر محمد باسق را فرستاد احوال او نماید و امیر محمد به مشهد آمده شیخ حسن و اتباع او را مردم نیک معاش یافت که به کسب علم و حرفت انتعاش می‌نمودند ...» (روضة الصفا، ج 5، ص 4500).

1- اطلاعات ارائه شده در متن فوق بیشتر در بررسی کدام حوزه از تاریخ کاربرد دارد؟ تاریخ سیاسی، مذهبی و اقتصادی مردم آن دوره.
2- به نظر شما میرخواند چه دیدگاهی نسبت به شیخ حسن جوری دارد؟ او با دیدگاهی بی‌طرفانه به شرح وقایع می‌پردازد.
3- با توجه به متن فوق، آیا می‌توان گفت میرخواند نسبت به مغولان با دیدگاه انتقادی قلم زده است؟ خیر

قسمتی از متن کتاب «عجائب المقدور فی نوائب تیمور» ابن عربشاه درباره کشتار مردم اصفهان به دستور تیمور:

«تیمور کسان خویش به ضبط شهر فرستاد. به هر کوی و برزن جمعی از آنان برگماشت و در هر ناحیت و مَحلتّ گروهی پراکنده داشت و آنان سر به تبهکاری و دست به آزار اهالی برآوردند. مردم را بند هوار به خدمت گرفتند و آزار و ستم از حد به در بردند. اهل اصفهان که شیوه حمیّت داشتند و مرگ را بدان زبونی و خواری ترجیح می‌نهادند، داستان این تطاول با رئیس خود در میان آوردند و می‌گفت من شبانگاه طبل می‌نوازم چون بانگ آن شنیدید هر کس در میهمان خود درآویزد و چنان که خواهد خون وی بریزد… 
پاسی از شب بگذشت. بانگ طبل برخاست و باران مرگ بر تیموریان فرو بارید. مردم شهر شش هزار تن از آنان بکشتند … چون شب به پایان آمد، تیمور از ماجرا آگاه شد و به دمدمهٔ دیو ناپاک از راه برفت… شمشیر خشم برآهیخت و ترکش ستم بگشود و چون سگ گزنده یا پلنگ درنده به شهر درآمد… بفرمود تا جان‌ها تباه سازند و خون‌ها بریزند… زندگان را به دست مرگ سپارند و مال‌ها به یغما ببرند، آبادی‌ها ویران کنند و کشت‌ها بسوزند … کودکان کشته بر خاک افکنند … نه برسالخورده بخشایند و نه بر خردسال رحمت آرند… بالجمله از شهرنشینان تنی زنده نگذارند». (ابن عربشاه، عجائب المقدور فی نوائب تیمور، ص 48 - 49)

متن فوق را به دقت بخوانید و به سؤالات زیر پاسخ دهید.
1- به نظر شما متن فوق، به عنوان بخشی از یک کتاب تاریخی از نوع تک نگاری، حاوی چه نوع اطلاعاتی است و از چه اهمیتی برخوردار است؟ 
این کتاب حاوی اطلاعات زیادی از زندگی تیمور، اقدامات او، سیاست جنگی و حکومت‌داری او است و در مطالعۀ تاریخ تیموریان سرزمین‌های فتح شده توسط آنان و شیوۀ فتوحات، ظلم و ستم آنان و مصیبت‌هایی که بر نواحی فتح شده وارد آورده‌اند حائز اهمیت است.

2- با توجه به متن، آیا نگاه ابن عربشاه نسبت به سیاست‌های تیمور منتقدانه است؟ به چه دلیل؟
بله؛ ابن عربشاه با به کار بردن عبارت و کلماتی چون تطاول، ترکش ستم و های که نشان‌دهندۀ خشونت‌ها، قساوت‌ها و سنگدلی‌ها تیمور است وی را مورد نکوهش قرار داده است.

متن‌های زیر را که از سفرنامه‌های ناصر خسرو و پیترو دلاواله برگزیده شده است، بخوانید و به پرسش‌های مربوط به آنها پاسخ دهید.

متن 1: «نهم محرم 1 به قزوین رسیدم. باغستان بسیار داشت، بی‌‌دیوار و خار و هیچ مانعی از دخول در باغات نبود و قزوین را شهری نیکو دیدم. بارویی حصین و کنگره بر آن نهاده و بازارهایی خوب، مگر آنکه آب در وی اندک بود و منحصر به کاریزها در زیرزمین و رئیس آن مردی علوی بود و از همه صُناّع‌ها که در آن شهر بود کفشگر بیشتر بود» (سفرنامهٔ ناصر خسروقبادیانی، ص 5).

متن 2: «به محض رسیدن به ایران، هر کس متوجه برتری شایانی که این سرزمین (ایران) از لحاظ خوبی و صفای مردم و تمدن و فرهنگ و هر گونه کیفیات دیگر… دارد، می‌شود و من به جرئت می‌توانم بگویم این خطه به هیچ وجه کمتر از سرزمین‌های مسیحی نیست» (سفرنامهٔ پیترودلاواله، ص 16).

در مورد باغ‌های چهارباغ اصفهان می‌نویسد:

این باغ‌ها متعلق به شاه هستند، ولی مردم با آزادی کامل از آن استفاده می‌کنند و آن قدر میوه در آن وجود دارد که برای تمام شهر کافی و حتی زیاد است. در طول باغ، راهروهای زیادی وجود دارد که اطراف آن را درخت‌های سرو کاشته‌اند … خیابان‌های متعددی که چهارباغ را قطع می‌کنند، گرچه در زیبایی به آن نمی‌رسند، ولی چندان دست کمی نیز از آن ندارند؛ زیرا آب به اندازه‌ای فراوان است که از وسط همهٔ آنها نهری می‌گذرد… روی هم رفته به دلیل اینکه چهارباغ به شاه تعلق دارد، واقعا دارای عظمتی بی‌نظیر است و باید با طیب خاطر اعتراف کنیم که خیابان پوپولو در رم و خیابان پوجورئال در ناپل و خیابان خارج از شهر ژن و خیابان مونرال در شهر پالرمو هیچ کدام به پای آن نمی‌رسند ...»‌ (سفرنامهٔ پیترودلاواله، ص 34).

1- از متن‌های فوق برای تحقیق در چه موضوع یا موضو‌ع‌هایی از تاریخ ایران می‌توان استفاده کرد؟
جغرافیای تاریخی، تاریخ هنر و معماری و تاریخ اجتماعی و اقتصادی.

2- چه تفاوت یا شباهتی میان اطلاعات ارائه شده در متن 1 و 2 وجود دارد؟ 
شباهت هر دو در توصیف مکان‌های مشاهده شده و عمران و آبادی و امنیت شهرها است. اما تفاوت آنها این است که نویسندۀ متن دوم، ویژگی مکان مشاهده مکان‌هایی که قبلا دیده، مقایسه کرده است. همچنین در متن اول علاوه بر بیان ویژگی‌های جغرافیایی، به مسائل اجتماعی و شغل و پیشۀ مردم قزوین هم توجه شده است.

3- اطلاعات ارائه شده در این دو متن، از نظر موضوع و محتوا، چه تفاوتی با مطالب متن نقل شده در فعالیت 3 دارد؟
در متن‌های اول و دوم صفحۀ 8 و 9 کتاب درسی، به شهرهای قزوین و اصفهان از منظر زیبایی‌شناسی، ویژگی‌های جغرافیایی و عمران و آبادانی آن‌ها توجه شده در حالی که در متن فعالیت 3 به تاریخ سیاسی و اجتماعی و سرگذشت مردم اصفهان‌ها در دورۀ تیموریان پرداخته شده است.

آیا اقلیم‌های گوناگون در کشور ما در ایجاد تنوع فرهنگی و آداب و رسوم ویژه محلی تأثیر داشته است؟ در این باره بحث و گفت‌وگو کنید و برای نظرات خود شواهدی ارائه و استدلال کنید. 
بله؛ اقلیم‌های گوناگون موجب شکل‌گیری فعالیت‌های اقتصادی متنوع و به تبع آن شیوه‌های مختلف زندگی شده است که هر یک از این شیوه‌های زندگی (کشاورزی، عشایری، روستایی و شهری) بر مناسبات، آداب و رسوم، نوع پوشاک و هنجارهای مردم خود تأثیر گذاشته و همین امر موجب تنوع فرهنگی در سراسر کشور ما شده است.

متن زیر از گلستان سعدی نوشته شده در سال 656 ق است. آن را بخوانید و به پرسش‌های مربوط به آن پاسخ دهید.

بازرگانی را دیدم که صد و پنجاه شتر بار داشت و چهل بنده و خدمتکار. شبی در جزیرهٔ کیش مرا به حجرهٔ خویش درآورد. همه شب نیارمید از سخنان پریشان گفتن، که فلان انبازم به ترکستان و فلان بضاعت به هندوستان است و این قبالهٔ فلان زمین است و فلان چیز را فلان، ضمین. گاه گفتی خاطر اسکندریه دارم که هوایی خوش است. باز گفتی نه [که] دریا(ی) مغرب مشوش است. سعدیا، سفر دیگر[م] در پیش است، اگر آن کرده شود، بقیت عمر خویش به گوشه‌ای بنشینم. گفتم آن کدام سفر است؟ گفت گوگرد پارسی خواهم بردن به چین که شنیدم قیمتی عظیم دارد و از آنجا کاسهٔ چینی به روم [آورم] و دیبای رومی به هند و فولاد هندی به حلب و آبگینهٔ حلبی به یمن و برُد یمانی به پارس و زآن پس ترک تجارت کنم و به دکانی بنشینم. ...
انصاف از این ماخولیا، چندان فروگفت که بیش طاقت گفتنش نماند. گفت: [ای سعدی]، تو هم سخن بگوی از آنها که دیده‌ای و شنیده. گفتم:

1- به نظر شما اطلاعات مندرج در این متن در کدام حوزه تاریخی کاربرد دارد؟ در مطالعۀ وضعیت اقتصادی، بازرگانی و دادوستد میان سرزمین‌های مختلف قرن هفتم کاربرد دارد.

2- چه تفاوتی میان محتوای این متن و متن‌های نقل شده در فعالیت‌های 1 و 3 وجود دارد؟
این متن به موضوع بازرگانی و اقتصادی (وضعیت دادوستد، اقلام مورد خرید و فروش و فعالیت‌های اقتصادی) می‌پردازد. در حالی که متن فعالیت (3) به موضوع‌های نظامی و اجتماعی اشاره دارد.

3- به نظر شما بر اساس چه استدلالی می‌توان به این متن به عنوان یک شاهد و مدرک تاریخی استناد کرد؟ 
این متن اگرچه جزء متون ادبی محسوب می‌شود اما با مطالعۀ آن می‌توان به وضعیت سیاسی، اجتماعی و بازرگانی آن عصر پی برد. این متن ضمن بیان نام مراکز داد وستد بازرگانی که با ایران ارتباط داشتند، اقلام مورد داد وستد را نیز معرفی می‌کند.

4- برداشت آزاد شما از متن چیست؟ استدلال کنید.
سعدی در کتاب‌های بوستان و گلستان به خوبی اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زمان خود را نقد کرده و اطلاعات مفیدی از وضعیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی زمان خود ارائۀ داده است.

متن زیر از کتاب سیاست‌نامهٔ خواجه نظام الملک توسی است. بعد از مطالعهٔ دقیق آن به سؤالات زیر پاسخ دهید.

«اندر تعظیم داشتن فرمان های عالی
نامه‌ها که از درگاه نویسند بسیارند و هرچه بسیار شد حرمتش برود. باید که تا مهمی نشود از مجلس عالی چیزی ننویسند و چون نویسند باید که حشمتش چنان باشد که کس را زهره آن نباشد که آن را از دست بنهد تا فرمان را پیش نبرد. اگر معلوم گردد که کسی به فرمان به چشم حقارت نگریسته است و اندر قیام کردن به سمع و طاعت، کاهلی کرده است او را مالش بلیغ دهند، اگر چه از نزدیکان بوَُد ...» (سیاست‌نامه، ص 101)

1- اطلاعات مندرج در این متن برای بازشناسی کدام حوزه از تاریخ سلجوقیان مفید است؟ تاریخ سیاسی، اداری و دیوانی حکومت.

2- از دیدگاه شما چرا باید سیاست‌نامه را یک منبع تاریخی بدانیم؟
زیرا حاوی موضوعاتی درباره شیوه کشورداری و مناسبات حکومت و مردم اند. این آثار اطلاعات سودمندی در خصوص چگونگی اداره کشور و تشکیلات و نهادهای اداری، اقتصادی، نظامی و فرهنگی ارائه می‌دهند.