درسنامه آموزشی تاریخ معاصر ایران کلاس یازدهم

همان‌طور که در درس پیشین خواندید رژیم پهلوی، برای اجرای سیاست‌های آمریکا، دست به رفراندوم انقلاب سفید زد که باعث اعتراض علما و مردم شد، زیرا اجرای سیاست‌های آمریکا، علاوه بر گسترش وابستگی کشور و نابودی بنیادهای اقتصادی، منجر به اسلام‌زدایی نیز می‌شد.

حمله به فیضیه

با نزدیک شدن نوروز 1342، امام خمینی، در اعتراض به سیاست‌های رژیم پهلوی، اعلام عزای عمومی کرد؛ دیگر مراجع و علما نیز، از او پیروی کردند. دوم فروردین ماه، در جریان برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام صادق (ع)، نیروهای ساواک و کماندوهای «شاه»، در لباس غیرنظامی به مدرسهٔ فیضیهٔ قم حمله کردند و عده‌ای از روحانیان را به شهادت رساندند و یا زخمی کردند. آنان درهای حجره‌ها را شکستند و قرآن‌ها و کتاب‌ها را پاره کردند و به بیرون ریختند. حتّی به مجروحان بستری شدهٔ این ماجرا در بیمارستان قم نیز حمله بردند و آنها را در بیمارستان، دستگیر کردند.

هم‌زمان با این فاجعه، به مدرسهٔ طالبیهٔ تبریز نیز حمله شد و چند تن در این حادثه مجروح و شهید شدند. هدف رژیم، از یورش به مدرسهٔ فیضیه ایجاد ارعاب و وحشت بود.

امام خمینی، طی اعلامیه‌ای اظهار داشت: «ناراحت نشوید. مضطرب نگردید. ترس و هراس را از خود دور کنید. دستگاه حاکمه با ارتکاب این جنایت، خود را رسوا و مفتضح ساخت و ماهیت چنگیزی خود را به خوبی نشان داد … ما پیروز شدیم. ما از خدا خواستیم که این دستگاه ماهیت خود را بروز دهد و خود را رسوا کند».

حادثهٔ خونین فیضیه پیامدهای مختلفی داشت و برخلاف انتظار رژیم مبارزه را جدّی و آشکارتر کرد. روحانیون تهران، قم، مشهد، اصفهان، شیراز و برخی از دیگر شهرستان‌ها به منظور ابراز همدردی و پشتیبانی از حوزهٔ علمیه قم به مدت یک هفته دست به اعتصاب زدند و از رفتن به مساجد و اقامهٔ نماز جماعت خودداری کردند.

امام خمینی در اعلامیهٔ معروف خود، شاه دوستی را با غارتگری، جنایت و تجاوز به احکام اسلام مساوی دانست و به نام ملّت، نخست‌وزیر را استیضاح کرد و فرمودند: «من اکنون قلب خود را برای سرنیزه‌های مأمورین شما حاضر کرده‌ام». رهبری نهضت همچنین اظهار حقایق را به هر قیمتی واجب و تقیّه را حرام کرد.

قیام پانزده خرداد

در عصر عاشورای سال 1383 ق. مطابق با سیزدهم خرداد 1342، امام خمینی به مدرسهٔ فیضیه قم رفت، تا دربارهٔ مسائل سیاسی روز، به ایراد سخن بپردازد. گزارش مأمور ویژه ساواک که در محل حضور داشته، در این‌باره، گستردگی اعتراض مردمی و حمایت از امام خمینی را به خوبی نشان می‌دهد وی می‌نویسد: «در تاریخ قم چنین جمعیتی دیده نشده است. خمینی را مثل امام وارد کردند و تمام جمعیت آن‌چنان صلوات فرستاد که تا دو کیلومتر صدای آنها شنیده می‌شد».

یک روز پس از این سخنرانی، در بامداد چهاردهم خرداد، امام خمینی در خانهٔ خود دستگیر و به تهران منتقل شد. همزمان، چند تن دیگر از علمای شهرستان‌ها نیز دستگیر و زندانی شدند. با انعکاس خبر دستگیری امام خمینی، در پانزدهم خرداد موجی عظیم از اعتراض مردمی در قم به پاخاست. به‌دنبال آن، در تهران و شهرستان‌های ورامین، مشهد، قزوین، کاشان، شیراز، تبریز و اصفهان و چند شهر دیگر نیز، تظاهرات اعتراض آمیز به‌راه افتاد.

اسدالله علَمَ، نخست‌وزیر، به فرمان شاه، دستور کشتار بی‌رحمانهٔ مردم را صادر کرد. در تهران و قم دامنهٔ تظاهرات بسیار گسترده بود. به همین سبب با اعلام حکومت نظامی، تانک‌ها و مسلسل‌های سنگین به خیابان آمدند. در قم هواپیماهای نظامی بر فراز شهر به پرواز درآمدند. حضور زنان در تظاهرات اعتراض‌آمیز قم چشم‌گیر بود. مردم خواستار آزادی امام خمینی بودند. آیت‌الله مرعشی نجفی به میان تظاهر کنندگان رفت و اعلام کرد: «نخواهیم گذاشت آسیبی به خمینی عزیزمان برسد». با حرکت روحانیون به سمت حرم، درگیری و صدای رگبار مسلسل‌ها شدت یافت. مأموران با محاصرهٔ تظاهر کنندگان آنها را مانند برگ پاییزی به زمین ریختند. تنها در یک کوچه تعداد 32 نفر شهید و مجروح شدند. اجساد شهدا در کامیون‌های نظامی به مقصد نامعلومی حمل شد.

در تهران، بازار تعطیل شد. مردم به‌سوی خیابان‌ها سرازیر شدند. دانشجویان دانشگاه تهران با شنیدن خبر دستگیری امام خمینی بلافاصله کلاس‌ها را تعطیل کردند و با شعار مرگ بر دیکتاتور، خواستار آزادی امام خمینی شدند که با نیروهای انتظامی مواجه شدند. در جنوب شهر تهران دسته‌ای از تظاهرکنندگان به سمت ایستگاه رادیو حرکت کردند. با ورود گارد شاهنشاهی، قتل عام صدها نفر از مردم آغاز شد. اسدالله علم، نخست‌وزیر، دربارهٔ کشتار مردم در 15 خرداد اعتراف می‌کند که شاه نه تنها دستور تیراندازی داد؛ بلکه از قتل عام مردم پشتیبانی کرد. شاه بعدها اعلام کرد که از بابت دستور تیراندازی در واقعهٔ 15 خرداد ابداً متأسف نیست. نبود برنامه برای تظاهرات و خودجوش بودن حرکت اعتراض‌آمیز مردم (بدون سازماندهی) باعث شد که دولت امکان سرکوب تظاهرکنندگان را بیابد. به گفتهٔ ارتشبد فردوست، یکی از نزدیک‌ترین مشاوران امنیتی شاه، آن روز اگر تظاهرکنندگان، تظاهرات خود را ادامه می‌دادند، قطعاً شاه از کشور می‌گریخت.

پس از سرکوب و کشتار مردم در قیام 15 خرداد، موج دستگیری‌ها و تبعیدها در سراسر کشور آغاز شد و یاران امام خمینی یکی پس از دیگری روانهٔ زندان و تبعیدگاه شدند و جوانمردانی چون طیّب حاج‌رضایی و حاج اسماعیل رضایی که پیشتاز تظاهرات مردم جنوب تهران، در 15 خرداد بودند، پس از دستگیری و شکنجه‌های شدید تیرباران شدند. با خاموش کردن شعله‌های قیام 15 خرداد و درهم شکستن قیام عشایر فارس و اعدام سران آنها که به پشتیبانی از نهضت امام خمینی و روحانیت برخاستند، احساس موفقیت در انجام اصلاحات مورد نظر آمریکا در محمّدرضا شاه آشکارتر شد.

دستاوردهای قیام 15 خرداد

قیام 15 خرداد دارای ابعاد ضدّ استعماری و ضدّ استبدادی بود که توانست به‌طور فراگیری توده‌های مختلف مردم را در صحنهٔ مبارزه علیه رژیم دست‌نشاندهٔ پهلوی بسیج کند و به‌دلیل اعتقاد راسخ امام خمینی به حمایت از اسلام راستین که از سیاست جدا نیست، بذر فرهنگ مبارزه به‌عنوان یک تکلیف الهی در جامعه کاشته شد که ثمرات آن در پیروزی انقلاب اسلامی به بار نشست.

از دیگر پیامدهای قیام 15 خرداد، افزایش رشد سیاسی در میان حوزه‌های علمیه و روحانیت و گرایش بیشتر روشنفکران و دانشگاهیان به ارزش‌های اسلامی به عنوان برافروزندهٔ مشعل مبارزات سیاسی بود و در جهانی که لیبرالیسم غربی و مارکسیسم شرقی کارایی خود را در رهایی کشورهای تحت ستم از سلطهٔ استبداد و استعمار از دست داده بودند، پیوستگی دین و سیاست ظهور کرد.

قیام 15 خرداد همچنین به جریان‌های مبارز دینی و غیردینی نشان داد که رژیم شاه از طریق مسالمت‌آمیز و در چارچوب قانون اساسی اصلاح‌ناپذیر است و برای مبارزه با نظام استبدادی و وابسته راهی جز مبارزهٔ مستمر وجود ندارد.

قیام 15 خرداد نقطهٔ عطف مهمّی در جنبش‌های تاریخ معاصر ایران و جهان اسلام به‌شمار می‌رود که شکل جدیدی از مبارزه را عرضه و آزمایش کرد و تجربهٔ‌گران قدری بود که توانست با رهبری امام خمینی مبارزهٔ ملّت ایران را تا دستیابی به پیروزی در 22 بهمن ماه 1357 تداوم و ثمر بخشد.

دولت حسنعلی منصور

با برکناری اسدالله عَلَم از نخست‌وزیری و روی کار آمدن حسنعلی منصور، نسل جدیدی از سیاست‌مداران، قدرت را به‌دست گرفتند. آنها برخلاف پیشینیان خود، بیش از انگلستان، موافق و همسو با سیاست‌های آمریکا بودند. دخالت آمریکا در روی کار آوردن منصور موجب نگرانی دولتمردان حامی سیاست‌های انگلیس در ایران شد. منصور پس از دستیابی به قدرت، به تغییرهایی گسترده در عرصهٔ مدیران کشور دست زد. دولت منصور برای انجام سیاست‌هایش نیاز به آرامش داشت. شاه با هدف جلب رضایت امام خمینی و ترس از رویارویی با قیامی دیگر، در هفدهم فروردین 1343، ایشان را آزاد کرد. امّا امام خمینی همچنان بر استمرار مبارزه پافشاری کرد.

بازگشت کاپیتولاسیون

با افزایش حضور آمریکایی‌ها و مستشاران و نظامیان آنها در ایران، دولت حسنعلی منصور، ضمن تقدیم لایحه‌ای به مجلس شورا که قبلاً در دولت علم تنظیم و تصویب شده بود، برای مستشاران و نظامیان آمریکایی و خدمتکاران آنها، درخواست مصونیت قضایی کرد (نظیر حقّ استعماری که در معاهدهٔ ترکمانچای برای اولین‌بار برای روس‌ها قائل شده بودند و موجب تحقیر ایرانیان شده بود که بعد از انقلاب بلشویکی ملغی شد). در جلسهٔ نیمه شب بیست و یکم مهر 1343 ، با تطمیع و تهدید نمایندگان، بی‌سر و صدا، این لایحه تصویب شد.

به دنبال تصویب این لایحه، آمریکایی‌ها اعطای وام دویست میلیون دلاری به ایران را برای خرید اسلحه به تصویب رساندند.

امام خمینی که از طریق یکی از کارمندان دبیرخانهٔ مجلس در جریان تصویب لایحهٔ کاپیتولاسیون قرارگرفته بود، طی یک سخنرانی بسیار مهیّج که به قول یکی از محققان آمریکایی «یکی از مهم‌ترین بیانات سیاسی در ایران در این قرن» بود، به شدّت آمریکا و اسرائیل و شاه را مورد حمله قرار داد.

دستگیری و تبعید امام خمینی

به دنبال اعتراض شدید و تند امام خمینی به تصویب لایحهٔ کاپیتولاسیون، رژیم با برقراری حکومت نظامی در تهران و قم، در نیمه شب سیزدهم آبان ماه 1343، امام خمینی را در خانهٔ مسکونی‌اش دستگیر و به فرودگاه مهرآباد تهران منتقل و به ترکیه تبعید کرد. تبعید امام خمینی علاوه بر واکنش مردم ایران که با تظاهرات و اعتصابات همراه بود، دارای بازتاب جهانی و واکنش شخصیت‌های علمی و سیاسی و دانشجویان ایرانی خارج از کشور بود. مدتی پس از تبعید امام خمینی و تحمیل فضای خفقان، یکی از اعضای هیئت‌های مؤتلفهٔ اسلامی به‌نام محمد بخارایی، حسنعلی‌منصور را به جرم خیانت به کشور، در جلوی مجلس شورای ملّی، ترور کرد که البته بعداً دستگیر شد و به همراه 3 نفر دیگر از اعضای آن گروه تیرباران شدند و به شهادت رسیدند. پس از حسنعلی منصور، امیرعباس هویدا به نخست‌وزیری منصوب شد.

آثار و نتایج نهضت بیدارگری اسلامی به رهبری امام خمینی (ره)

1- ورود جدّی اسلام سیاسی به روند بیداری اسلامی و عرصهٔ مبارزه با دیکتاتوری و استعمار خارجی؛
2- ورود آشکار مرجعیت شیعه به عرصهٔ مبارزه با استبداد داخلی و وابستگی رژیم پهلوی به آمریکا و اسرائیل
3- پیوند بیش از پیش حوزویان و دانشگاهیان و مخالفت صریح و عملی هر دو گروه با اقدامات دین ستیزانهٔ رژیم پهلوی؛
4- طرح اندیشهٔ حکومت اسلامی بر پایهٔ نظریهٔ ولایت‌فقیه؛
5- بازسازی کارکرد مسجد و منبر و تبدیل آنها به کانون‌های بیداری اسلامی.