درسنامه آموزشی دین و زندگی (1) کلاس دهم انسانی

درس 2: قدرت پرواز

بازدید3/9 K

تاریخ بروزرسانی1405/06/21

جلسه اول

قرائت (سورهٔ روم آیهٔ 30)

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ ﴿30﴾

روی خود را حق گرایانه به سوی دین خدا قرار ده، باشد که بر سرشت الهی بمانی. همان سرشتی که خدا مردم را بر آن آفرید. آفرینش خدا دستخوش تبدیل و تغییر نمی‌شود این همان دین استوار و پابرجاست گرچه اکثر مردم نمی‌دانند (72)

قرائت (سورهٔ آل عمران آیات 190 و 191)

إِنَّ فی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لَآیاتٍ لِاُولِی الْاَلْبابِ ﴿190﴾ اَلَّذینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیامَاً وَ قُعُودَاً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلَاً سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النّارِ ﴿191﴾

در آفرینش آسمان‌ها و زمین، و در آمد و شدِ شب و روز، نشانه‌هایی برای خردمندان است. (190) آنان که خدا را یاد می‌کنند چه ایستاده و چه نشسته و چه بر پهلو خوابیده، و در آفرینش آسمان‌ها و زمین فکر می‌کنند و می‌گویند: پروردگارا اینها را بیهوده نیافریده‌ای تو از بیهوده‌کاری منزّهی، ما را از عذاب آتش دوزخ در امان بدار. (191)

قرائت (آیات 7 و 8 سوره‌ی شمس)

وَ نَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا (7) فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا (8)

سوگند به نفس و آن که سامانش داد. آن گاه بدکاری و تقوایش را به او الهام کرد.

در درس پیشین دانستیم که جامع‌ترین و اصلی‌ترین هدف زندگی انسان، نزدیکی و تقرب به خداست. رشد و کمال انسان و در نتیجه رستگاری او فقط با گام برداشتن به سوی این هدف میسر می‌شود. اولین گام برای حرکت انسان در این مسیر، شناخت انسان است؛ یعنی شناخت سرمایه‌ها، توانایی‌ها و استعدادهای او و چگونگی به کارگیری این سرمایه‌ها و همچنین شناخت موانعِ حرکت انسان در مسیر تقرب به خداوند و نحوهٔ مقابله یا اجتناب از این موانع. به همین دلیل است که خودشناسی سودمندترین دانش‌ها شمرده شده است.

سرمایه‌های انسان

خداوند آنچه در آسمان‌ها و زمین است، برای انسان آفریده و توانایی بهره‌مندی از آنها را در وجود او قرار داده است. اینها نشان می‌دهد خداوند متعال انسان را گرامی داشته و برای انسان در نظام هستی جایگاه ویژه‌ای قائل شده است.

همچنین، خداوند متعال برای اینکه انسان بتواند در مسیر رشد و کمال خود حرکت کند و به هدف خلقت یعنی تقرب به خدا دست یابد، سرمایه‌هایی در اختیارش قرار داده است. برخی از این سرمایه‌ها عبارت‌اند از:
پروردگار، به ما نیرویی عنایت کرده تا با آن بیندیشیم و مسیر درست زندگی را از راه های غلط
تشخیص دهیم. حقایق را دریابیم و از جهل و نادانی دور شویم.

1- پروردگار، به ما نیرویی عنایت کرده تا با آن بیندیشیم و مسیر درست زندگی را از راه‌های غلط تشخیص دهیم. حقایق را دریابیم و از جهل و نادانی دور شویم.

الف) نام این توانایی چیست؟ ....................
ب) کدام آیهٔ ابتدای درس به این توانایی اشاره کرده است؟ ....................
ج) دو پیام از ترجمهٔ این آیه استخراج کنید. ....................

2- خداوند، ما را صاحب اراده و اختیار آفرید و مسئول سرنوشت خویش قرار داد. سپس راه رستگاری و راه شقاوت را به ما معرفی کرد تا با تشخیص خود راه رستگاری را برگزینیم و از شقاوت دوری کنیم.

با توجه به همین ویژگی است که خدا می‌فرماید:

اِنّا هَدَیناهُ السَّبیلَ اِمّا شاکِرًا وَ اِمّا کَفورًا _{سورهٔ انسان، آیهٔ 3}
ما راه را به او نشان دادیم یا سپاسگزار خواهد بود و یا ناسپاس

الف) برای این ویژگی، نام مناسب انتخاب کنید: ....................
ب) پیام مهم این آیه چیست؟ ....................

3- هرکس در خود می‌نگرد و یا به تماشای جهان می‌نشیند، خدا را می‌یابد و محبتش را در دل احساس می‌کند. امیرمؤمنان علی (ع) می‌فرماید:

«هیچ چیزی را مشاهده نکردم، مگر اینکه خدا را قبل از آن، بعد از آن و با آن دیدم».

گاهی غفلت‌ها سبب دوری ما از او و فراموشی یاد او می‌شود، ولی زمانی که به خود باز می‌گردیم، او را در کنار خود می‌یابیم و می‌گوییم:

دوست نزدیک‌تر از من به من است

وین عجب‌تر که من از وی دورم

چه کنم با که توان گفت که او

در کنار من و من مهجورم

الف) برای این ویژگی، نام مناسب انتخاب کنید: ..................
ب) کدام آیه به این ویژگی اشاره می‌کند؟ .................
ج) دو پیام از ترجمهٔ این آیه استخراج کنید: ...........

4- خدای متعال، شناخت خیر و نیکی و گرایش به آن و شناخت بدی و زشتی و بیزاری از آن را در وجود ما قرار داد، تا به خیر و نیکی روآوریم و از گناه و زشتی بپرهیزیم. به همین جهت همگی ما خوبی‌هایی چون صداقت، عزت نفس و عدالت را درک می‌نماییم و دوست داریم و دورویی، حقارت نفس، ریا و ظلم را می‌فهمیم و از آن بیزاریم.

الف) برای این ویژگی، نام مناسب انتخاب کنید: ..............................
ب) کدام آیه از درس اول به این ویژگی اشاره می‌کند؟ .........................
ج) یک پیام از ترجمهٔ این آیه استخراج کنید: .................

5- عاملی در وجود انسان هست که در مقابل گناه و زشتی واکنش نشان می‌دهد و اگر انسان به گناه آلوده شود، خود را سرزنش و ملامت می‌کند و در اندیشهٔ جبران آن برمی‌آید. قرآن کریم، این عامل درونی را «نفس لوّامه»، یعنی نفس سرزنشگر، نامیده و به آن سوگند خورده است.

وَ لا اُقسِمُ بِالنَّفسِ اللَّوّامَةِ _{سورهٔ قیامت، آیهٔ 2}
و سوگند به نفس ملامت‌کننده

الف) نام دیگر این عامل درونی را بنویسید: ................
ب) یک پیام از ترجمهٔ این آیه استخراج کنید: ..................

6- علاوه بر این سرمایه‌های بزرگ که خداوند در درون خود انسان قرار داده، انسان را تنها نگذاشته و راهنمایان الهی را همراه با کتاب راهنما برای او فرستاده و راه کسب سعادت را به وی نشان داده است.

کدام یک از اصول دین به این راهنمایی اشاره می‌کند؟ .................................

تناسب میان سرمایه‌ها و هدف زندگی

سرمایه‌ها و توانایی‌های هر موجودی با هدف او تناسب دارد و نمی‌شود که خداوند یک توانمندی و سرمایهٔ بزرگ به مخلوقی بدهد ولی برای او هدف کوچکی تعریف کند؛ مثلا اگر خداوند می‌خواست انسان فقط مانند سایر حیوان‌ها بخورد و بیاشامد و تولید مثل کند، نیازی نبود که چنان قدرت فکری به او بدهد که بتواند هزاران رشته و شاخهٔ دانش، هزاران شاخهٔ هنر، هزاران فکر در سیاست و اخلاق و معنویت را ابداع کند، بفهمد و به پیش ببرد. روشن است که این قدرت فکری برای رسیدن به حقایقی بسیار فراتر از نیازهای بدنی و حیوانی است. پس چگونه می‌توانیم به کاری که در حد و اندازهٔ حیوانات است، قانع شویم و در همان سطح بمانیم؟ هدف ما باید به وسعت سرمایه‌هایمان باشد.

بله، حیوان همان غذایی را امروز می‌خورد که دیروز و پریروز می‌خورد و اجدادش می‌خوردند. امّا انسان، از همان روزی که بر روی زمین خلق شده تا امروز هزاران نوع غذا را کشف یا ابداع نموده و برای لذت بردن از آنها، به آشپزخانهٔ خود وارد کرده است. امّا آیا این نشانهٔ برتری انسان بر حیوان است؟ نه، چون هر دو نیاز به غذا داریم و غذا می‌خوریم، با این تفاوت که غذاخوردن حیوان به طبیعت آسیب نمی‌رساند امّا غذاخوردن ما، با این روشی که در پیش گرفته‌ایم، صدها آسیب به طبیعت وارد کرده است. به همین جهت اگر دغدغهٔ یک انسان و انتظار وی از خودش بهتر زندگی کردن به معنای مادی و بدنی آن باشد، مسلمّا از حیوان پایین‌تر است.

آنچه ما را از حیوان ممتاز می‌کند همان بعُد روحی و انسانی ماست که معنای آزادگی، عدالت، شجاعت و نظایر اینها را می‌فهمد. خدا، عقل با این عظمت را به خاطر رسیدن به چنین خوبی‌ها و لذت بردن از آنها در اختیار ما قرار داده است. همین عقل است که با دوراندیشی، ما را از خوشی‌های زودگذر منع می‌کند و همان وجدان است که با محکمه‌اش، ما را از راحت طلبی‌های حیوانی باز می‌دارد. اگر بنا بر خوردن و خوابیدن باشد، حیوانات از ما خوش‌تر زندگی می‌کنند! چون نه عقل دارند که مانع آنان باشد و نه وجدانی که گاه و بیگاه آنان را سرزنش کند.

بیشتر بدانیم: در جست‌وجوی گنج

شخصی سال‌ها در جست‌وجوی گنج بود. روزها زمین را می‌کاوید و شب‌ها به زاری از خدا می‌خواست تا در یافتن گنج به او کمک کند تا سر و سامانی به زندگی خویش دهد. تا اینکه یک شب، هاتفی در عالم خواب به او گفت: «من از طرف خدا مأمورم تو را در یافتن گنج کمک کنم. تیر و کمانت را بردار و به فلان تپه برو و در نقطه‌ای که می‌گویم، تیر را در کمان قرار ده. تیر هرجا که افتاد، گنج همان جاست»!

مرد با طلوع خورشید تیروکمان خود را برداشت و به تپه‌ای که نشانی آن را در خواب گرفته بود رفت. اما هاتف نگفته بود تیر را به کدام سمت پرتاب کند. از همین‌رو، تیر را به جهت‌های مختلف پرتاب می‌کرد و هرجا تیر می‌افتاد، به کندن آن مشغول می‌شد. ولی هیچ خبری از گنج نبود. اندوهگین به گوشهٔ مسجدی درآمد و گریه و ناله آغاز کرد که خدایا آخر این چه راهنمایی‌ای بود که به من کردی؟

مدت‌ها کارش گریه و دعا به درگاه الهی بود تا سرانجام آن هاتف بار دیگر به خوابش آمد. مرد شکوه‌کنان به وی گفت: حرف تو غلط از کار درآمد. من نقطه‌ای را که گفتی پیدا کردم، تیر را به کمان کردم و به قوت کشیدم اما …

هاتف گفت: تو آن‌گونه که من گفتم، عمل نکردی. گفتم تیر را به کمان بگذار، هرجا افتاد همان‌جا گنج است، نگفتم به قوت بکش.

مرد گفت راست می‌گویی.
فردا به همان نقطه رفت؛ تیر را به کمان گذاشت. تا تیر را رها کرد؛ پیش پای خودش افتاد. آن‌گاه بود که فهمید منظور هاتف این بوده که گنجی که سال‌ها به دنبال آن بوده است در درون خودش می‌باشد.

ای کمان‌ها و تیرها بر ساخته

گنج نزدیک و تو دور انداخته

1- چرا با این که همهٔ انسان‌ها دارای قوه عقل هستند، همه عاقلانه رفتار نمی‌کنند؟

2- برای رشد عقل و رسیدن به صفت عاقل، چه پیشنهادهایی دارید؟

جلسه دوم

قرائت (سورهٔ بقره آیات 168 تا 171)

یَا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلَالًا طَیِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ﴿168﴾ إِنَّمَا یَأْمُرُکُمْ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشَاءِ وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿169﴾ وَ إِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَیْنَا عَلَیْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ کَانَ آبَاؤُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ شَیْئًا وَ لَا یَهْتَدُونَ ﴿170﴾ وَ مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ الَّذِی یَنْعِقُ بِمَا لَا یَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لَا یَعْقِلُونَ ﴿171﴾

ای مردم حلال و پاکیزه‌های زمین را بخورید و تابع گام‌های شیطان نباشید چرا که او دشمن واقعی شماست. (168) او حتماً شما را به بدی و زشتی وا می‌دارد و بر آن می‌دارد که به خدا نسبت دهید چیزهایی را که علمی به آن ندارید (169) وقتی به آنها گفته شود تبعیت کنید از آنچه خدا نازل کرده، گویند خیر، ما پیروی می‌کنیم آنچه را که از نیاکانمان یافته‌ایم گرچه نیاکانشان چیزی نیندیشیده و راهی نیافته باشند. (170) داستان کافران همانند آن است که کسی ندا می‌دهد موجودی را که جز بانگ و صدا چیزی نمی‌شنود و از همین رو اهل تعقل کردن نیستند اینان ناشنوا و گنگ و نابینای واقعی‌اند. (171)

موانع راه

مسیر رفتن به سوی خدا و کسب کمالات و خوبی‌ها صاف و هموار نیست. این مسیر با موانعی جدّی هم در درون ما و هم در بیرون ما روبه‌روست:

1- مانع اول یک مانع درونی است که توجهش صرفاً به بُعد بدنی و حیوانی انسان است و از انسان می‌خواهد که با هر روشی که شده، درست یا نادرست، خود را به لذت‌های حیوانی برساند، هر چند که به ظلم و گناهان دیگر آلوده شود. این مانع را «نفس امارهٔ به بدی» یعنی نفسی که بسیار به بدی فرا می‌خواند، می‌نامند. این نام را حضرت یوسف (ع)، آنگاه که در مقابل پادشاه مصر قرار گرفت و در آن لحظاتی که همه دانستند وی انسانی پاکدامن بوده است به کار برد و فرمود:

إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّی_{سورهٔ یوسف، آیهٔ 53}
همانا که نفس به شدت آدمی را به بدی می‌خواند مگر این‌که خدا او را مورد لطف قرار دهد.

امیرالمؤمنین نیز دربارهٔ این نفس می‌فرماید:

«دشمن‌ترین دشمن تو، همان نفسی است که در درون توست».

2- مانع دوم که خداوند ما را از آن باخبر کرده، مانعی است که خود را برتر از آدمیان می‌پندارد و سوگند یاد کرده که فرزندان آدم را فریب دهد و از رسیدن به آرمان‌های انسانی و اهداف برتر زندگی بازدارد و سرگرم همین لذت‌های دنیایی کند. کاری که او با ما می‌کند، وسوسه کردن است. او راهی جز همین وسوسه کردن ندارد.

همین دشمن، در روز قیامت که فرصتی برای توبه باقی نمانده است، به کسانی که فریبشان داده، می‌گوید:

«خداوند به شما وعدهٔ حق داد؛ اما من به شما وعده‌ای دیگر دادم و خلاف آن عمل کردم. البته من بر شما تسلطی نداشتم؛ فقط شما را به گناه دعوت کردم. این خودتان بودید که دعوت مرا پذیرفتید. امروز خود را سرزنش کنید نه مرا. امروز نه من می‌توانم به شما کمکی کنم و نه شما می‌توانید مرا نجات دهید.»

الف) نام این دشمن چیست؟ ....................................
ب) کدام آیه به این دشمن اشاره می‌کند؟..............................
ج) دو پیام مهم از ترجمهٔ آن آیه استخراج کنید: .........

پاسخ سؤالات شما

1- چرا خدا شیطان را آفرید تا انسان‌ها را گمراه کند؟

اوّلا خداوند شیطان را شیطان نیافرید. او را مانند سایر مخلوقات آفرید تا خدا را عبادت نماید و پاداش آن را دریافت کند. او چون خدا را زیاد عبادت می‌کرد به مقام فرشتگان رسید و هزاران سال هم‌نشین آنان شد. امّا عبادت‌های او، نوعی غرور در وی به وجود آورد که در برابر فرمان خدا ایستاد و برای آدم سجده نکرد. پس از آن بود که از درگاه خداوند رانده شد و آن مقام را از دست داد و راه فریب انسان‌ها را در پیش گرفت. پس خداوند از همان اول موجودی به عنوان شیطان با درونی پلید و شیطانی نیافریده بود بلکه این خود او بود که از اطاعت خدا اجتناب کرد و راه دیگری برگزید. همچنان که خداوند، از ابتدا فرعون را با صفت فرعونی و ستمگری خلق نکرده بود، بلکه خداوند انسانی آفرید
که شایستگی رشد و کمال داشت اما خودش با میل و اختیار خود، راه غلط را برگزید. ثانیاً شیطان هیچ کس را وادار و مجبور به گناه نمی‌کند، بلکه شیطان تنها انسان را دعوت به گناه می‌نماید و انسان می‌تواند در مقابل شیطان بایستد و او را ناامید کند، همان‌طور که بسیاری از انسان‌ها چنین می‌کنند.

2- می‌خواهم هرطور دلم می‌خواهد خدا را عبادت کنم!؟

بعضی‌ها فرارشان از دستورات خدا را پشت حرف‌هایی پنهان می‌کنند که به ظاهر زیباست. مثلاً می‌گویند: «من نماز نمی‌خوانم امّا به مردم ظلم نمی‌کنم و دست آنها را می‌گیرم. دعای مردم برای من کافی است.»
باید بدانیم اینچنین حرف‌هایی تازه نیست. پیش از این، شیطان هم وقتی از فرمان خدا برای سجده کردن به حضرت آدم سرپیچی کرد، به همین شکل دلیل آورد. او گفت: «اگر مرا از سجده بر آدم معاف داری تو را عبادتی خواهم کرد که هیچ کس نکرده باشد.» خداوند در پاسخش فرمود: «می‌خواهم آن گونه عبادت شوم که خود می‌خواهم، نه آن گونه که تو می‌خواهی».
کسی که معنای واقعی عبادت و بندگی را بفهمد، نمی‌تواند خواسته‌های دل خودش را جایگزین عبادت بداند. عبادت یعنی آن‌گونه که خدا می‌خواهد باشیم. کمک کردن به محرومان، وظیفه انسانی و دینی هر مسلمان است، اما این که بگوییم دستور خداوند در باب کمک به محرومان جایگزین دستورات خدا برای نماز خواندن می‌شود، اشتباه است.
ترویج این فکر، یعنی ترویج نافرمانی از خدا. مراقب باشیم، چون شیطان گاهی با لباس خوبی‌ها وارد می‌شود و خوبی‌های ضروری دیگر را خراب می‌کند.

1- آیا وجود شیطان، مانع اختیار و اراده ما در تصمیم‌گیری‌ها می‌شود؟
خیر. شیطان تنها تحریک کننده و دعوت‌گر انسان به بدی است و قدرت دخالت در تصمیم‌گیری‌های انسان را ندارد، عامل اصلی انحراف خود انسان است که می‌تواند به او اجازه وسوسه دهد یا اینکه راه فریب را به رویش ببندد.

2- چه رابطه‌ای میان «توانایی‌ها و سرمایه‌ها» و «هدف» وجود دارد؟
لازمه‌ی رسیدن به هر هدف داشتن توانایی‌ها و سرمایه‌های متناسب با آن هدف است. اگر انسان هدفی داشته باشد، امّا توانایی و سرمایه‌های لازم برای رسیدن به آن هدف در اختیار او نباشد، هدفی که انتخاب کرده است دست نیافتنی خواهد بود.