درسنامه آموزشی دین و زندگی (1) کلاس دهم انسانی

جلسه اول

سرمایه‌های انسان

در درس گذشته دانستیم که خداوند به خاطر چه انسان را آفرید و به او چه جایگاه و امتیازی در میان سایر موجودات بخشید و حتی به او نشان داد که می‌تواند به مرتبه و مقامی برسد که فرشتگان به پای او افتاده و سجده کنند و او برتر از هر موجودی قرار بگیرد.

اکنون جای طرح این سؤال است که: برای رسیدن به چنین جایگاهی، خداوند چه امکانات و توانمندی‌هایی به ما عنایت کرده و ما را به چه ابزاری مجهز نموده است؟

در پاسخ به این سؤال، برخی از توانمندی‌هایی که خدا در وجود ما قرار داده و امکاناتی را که برای پیمودن درستِ مسیر کمال به ما عطا فرموده، مرور می‌کنیم:

1- پروردگار، به ما نیرویی عنایت کرده تا با آن بیندیشیم و مسیر درست زندگی را از راه‌های غلط تشخیص دهیم. حقایق را دریابیم و از جهل و نادانی دور شویم. 

الف) نام این توانایی چیست؟ ....................
ب) کدام آیهٔ ابتدای درس به این توانایی اشاره کرده است؟ ....................
ج) دو پیام از ترجمهٔ این آیه استخراج کنید. ....................

2- خداوند، ما را صاحب اراده و اختیار آفرید و مسئول سرنوشت خویش قرار داد. سپس راه رستگاری و راه شقاوت را به ما معرفی کرد تا با تشخیص خود راه رستگاری را برگزینیم و از شقاوت دوری کنیم.

اِنّا هَدَیناهُ السَّبیلَ اِمّا شاکِرًا وَ اِمّا کَفورًا _{سورهٔ انسان، آیهٔ 3} 
ما راه را به او نشان دادیم یا سپاسگزار خواهد بود و یا ناسپاس

الف) برای این ویژگی، نام مناسب انتخاب کنید: ....................
ب) پیام مهم این آیه چیست؟ ....................

3- هرکس در خود می‌نگرد و یا به تماشای جهان می‌نشیند، خدا را می‌یابد و محبتش را در دل احساس می‌کند. امیرمؤمنان علی (ع) می‌فرماید:

«هیچ چیزی را مشاهده نکردم، مگر اینکه خدا را قبل از آن، بعد از آن و با آن دیدم».

گاهی غفلت‌ها سبب دوری ما از او و فراموشی یاد او می‌شود، ولی زمانی که به خود باز می‌گردیم، او را در کنار خود می‌یابیم و می‌گوییم:

الف) برای این ویژگی، نام مناسب انتخاب کنید: ..................
ب) کدام آیه به این ویژگی اشاره می‌کند؟ .................
ج) دو پیام از ترجمهٔ این آیه استخراج کنید: ...........

4- خدای متعال، شناخت خیر و نیکی و گرایش به آن و شناخت بدی و زشتی و بیزاری از آن را در وجود ما قرار داد، تا به خیر و نیکی روآوریم و از گناه و زشتی بپرهیزیم. به همین جهت همگی ما خوبی‌هایی چون صداقت، عزت نفس و عدالت را درک می‌نماییم و دوست داریم و دورویی، حقارت نفس، ریا و ظلم را می‌فهمیم و از آن بیزاریم.

الف) برای این ویژگی، نام مناسب انتخاب کنید: ..............................
ب) کدام آیه از درس اول به این ویژگی اشاره می‌کند؟ .........................
ج) یک پیام از ترجمهٔ این آیه استخراج کنید: .................

5- عاملی در وجود انسان هست که در مقابل گناه و زشتی واکنش نشان می‌دهد و اگر انسان به گناه آلوده شود، خود را سرزنش و ملامت می‌کند و در اندیشهٔ جبران آن برمی‌آید. قرآن کریم، این عامل درونی را «نفس لوّامه»، یعنی نفس سرزنشگر، نامیده و به آن سوگند خورده است.

وَ لا اُقسِمُ بِالنَّفسِ اللَّوّامَةِ _{سورهٔ قیامت، آیهٔ 2}
و سوگند به نفس ملامت‌کننده

الف) نام دیگر این عامل درونی را بنویسید: ................
ب) یک پیام از ترجمهٔ این آیه استخراج کنید: ..................

6- علاوه بر این سرمایه‌های بزرگ که خداوند در درون خود انسان قرار داده، انسان را تنها نگذاشته و راهنمایان الهی را همراه با کتاب راهنما برای او فرستاده و راه کسب سعادت را به وی نشان داده است.

کدام یک از اصول دین به این راهنمایی اشاره می‌کند؟ .................................

تناسب میان سرمایه‌ها و هدف زندگی

سرمایه‌ها و توانایی‌های هر موجودی با هدف او تناسب دارد و نمی‌شود که خداوند یک توانمندی و سرمایهٔ بزرگ به مخلوقی بدهد ولی برای او هدف کوچکی تعریف کند؛ مثلا اگر خداوند می‌خواست انسان فقط مانند سایر حیوان‌ها بخورد و بیاشامد و تولید مثل کند، نیازی نبود که چنان قدرت فکری به او بدهد که بتواند هزاران رشته و شاخهٔ دانش، هزاران شاخهٔ هنر، هزاران فکر در سیاست و اخلاق و معنویت را ابداع کند، بفهمد و به پیش ببرد. روشن است که این قدرت فکری برای رسیدن به حقایقی بسیار فراتر از نیازهای بدنی و حیوانی است. پس چگونه می‌توانیم به کاری که در حد و اندازهٔ حیوانات است، قانع شویم و در همان سطح بمانیم؟ هدف ما باید به وسعت سرمایه‌هایمان باشد.

بله، حیوان همان غذایی را امروز می‌خورد که دیروز و پریروز می‌خورد و اجدادش می‌خوردند. امّا انسان، از همان روزی که بر روی زمین خلق شده تا امروز هزاران نوع غذا را کشف یا ابداع نموده و برای لذت بردن از آنها، به آشپزخانهٔ خود وارد کرده است. امّا آیا این نشانهٔ برتری انسان بر حیوان است؟ نه، چون هر دو نیاز به غذا داریم و غذا می‌خوریم، با این تفاوت که غذاخوردن حیوان به طبیعت آسیب نمی‌رساند امّا غذاخوردن ما، با این روشی که در پیش گرفته‌ایم، صدها آسیب به طبیعت وارد کرده است. به همین جهت اگر دغدغهٔ یک انسان و انتظار وی از خودش بهتر زندگی کردن به معنای مادی و بدنی آن باشد، مسلمّا از حیوان پایین‌تر است.

آنچه ما را از حیوان ممتاز می‌کند همان بعُد روحی و انسانی ماست که معنای آزادگی، عدالت، شجاعت و نظایر اینها را می‌فهمد. خدا، عقل با این عظمت را به خاطر رسیدن به چنین خوبی‌ها و لذت بردن از آنها در اختیار ما قرار داده است. همین عقل است که با دوراندیشی، ما را از خوشی‌های زودگذر منع می‌کند و همان وجدان است که با محکمه‌اش، ما را از راحت طلبی‌های حیوانی باز می‌دارد. اگر بنا بر خوردن و خوابیدن باشد، حیوانات از ما خوش‌تر زندگی می‌کنند! چون نه عقل دارند که مانع آنان باشد و نه وجدانی که گاه و بیگاه آنان را سرزنش کند.

جلسه دوم

مسیر رفتن به سوی خدا و کسب کمالات و خوبی‌ها صاف و هموار نیست. این مسیر با موانعی جدّی هم در درون ما و هم در بیرون ما روبه‌روست:

1- مانع اول یک مانع درونی است که توجهش صرفاً به بُعد بدنی و حیوانی انسان است و از انسان می‌خواهد که با هر روشی که شده، درست یا نادرست، خود را به لذت‌های حیوانی برساند، هر چند که به ظلم و گناهان دیگر آلوده شود. این مانع را «نفس امارهٔ به بدی» یعنی نفسی که بسیار به بدی فرا می‌خواند، می‌نامند. این نام را حضرت یوسف (ع)، آنگاه که در مقابل پادشاه مصر قرار گرفت و در آن لحظاتی که همه دانستند وی انسانی پاکدامن بوده است به کار برد و فرمود:

إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّی _{سورهٔ یوسف، آیهٔ 53}
همانا که نفس به شدت آدمی را به بدی می‌خواند مگر این‌که خدا او را مورد لطف قرار دهد.

امیرالمؤمنین نیز دربارهٔ این نفس می‌فرماید:

«دشمن‌ترین دشمن تو، همان نفسی است که در درون توست».

2- مانع دوم که خداوند ما را از آن باخبر کرده، مانعی است که خود را برتر از آدمیان می‌پندارد و سوگند یاد کرده که فرزندان آدم را فریب دهد و از رسیدن به آرمان‌های انسانی و اهداف برتر زندگی بازدارد و سرگرم همین لذت‌های دنیایی کند. کاری که او با ما می‌کند، وسوسه کردن است. او راهی جز همین وسوسه کردن ندارد.

همین دشمن، در روز قیامت که فرصتی برای توبه باقی نمانده است، به کسانی که فریبشان داده، می‌گوید:

«خداوند به شما وعدهٔ حق داد؛ اما من به شما وعده‌ای دیگر دادم و خلاف آن عمل کردم. البته من بر شما تسلطی نداشتم؛ فقط شما را به گناه دعوت کردم. این خودتان بودید که دعوت مرا پذیرفتید. امروز خود را سرزنش کنید نه مرا. امروز نه من می‌توانم به شما کمکی کنم و نه شما می‌توانید مرا نجات دهید.»

الف) نام این دشمن چیست؟ ....................................
ب) کدام آیه به این دشمن اشاره می‌کند؟..............................
ج) دو پیام مهم از ترجمهٔ آن آیه استخراج کنید: .........