درسنامه آموزشی تاریخ اسلام (1) کلاس دهم معارف

تاریخ چیست؟

واژهٔ «تاریخ» دارای معانی مختلفی است:

1- گاهی منظور از تاریخ، تعیین روز و ماه و سال است؛ یعنی همان تقویم سالانه که همه با آن آشنا هستند.
2- گاهی منظور از آن، مجموعهٔ حوادث و رویدادهایی است که فرد یا جامعه از سرگذرانده است؛ مانند «تاریخ مدینه در عصر پیامبر» که منظور از آن مجموعه حوادثی است که در زمان حضور پیامبر در مدینه به وقوع پیوسته است.
3- گاهی نیز واژهٔ تاریخ در نوشته‌ها و زبان علمی به کار می‌رود و منظور از آن علم و روش علمی است که به وسیلهٔ آن، رویدادهای گذشته براساس شواهد و مدارک مطالعه و تحلیل می‌شوند؛ مثلاً تاریخ روابط علمی و فرهنگی مسلمانان و اروپاییان در جنگ‌های صلیبی.

هدف علم تاریخ، آگاهی از واقعیت روزگاران گذشته است که شامل تمامی جنبه‌های فکری، مذهبی، سیاسی، اجتماعی، نظامی، اقتصادی، علمی، حقوقی و هنری می‌شود.

ویژگی‌های رویدادهای تاریخی

- دور از دسترس‌اند و قابل مشاهده نیستند و نمی‌توان آنها را به طور مستقیم درک کرد، بلکه آنها را باید با استفاده از شواهد و مدارک شناخت.
- تکرارناپذیرند و قابل تجربه نیستند.
- مجزا و مستقل نیستند و با یکدیگر رابطهٔ علت و معلولی دارند.

پیشینۀ تاریخ‌نگاری

بذر افکار تاریخی که در قرآن و احادیث پیامبر خدا جوانه زده بود، از همان آغاز ظهور اسلام روییدن آغاز کرد.

تاریخ‌نگاری در اسلام با جست‌وجو، گردآوری و نقل اخبار و روایاتی دربارهٔ رویدادهای خاص، که سینه به سینه نقل می‌شد، آغاز گردید. این تلاش در مدتی کوتاه به بار نشست و با تنوع و ژرفای ویژه‌اش در میان سایر دانش‌های اسلامی جایگاهی والا و برجسته یافت. به تدریج دانشی مدوّن شکل گرفت و کتاب‌های تاریخی ارزشمندی توسط مورخان مسلمان نوشته شد.

تاریخ‌نگاری، انگیزه و اهتمام مسلمانان به آن

با گسترش اسلام، تاریخ‌نگاری در میان مسلمانان رواج چشمگیری یافت و با قرار گرفتن تاریخ در شمار مهم‌ترین رشته‌های علمی رایج در تمدن اسلامی، میراث تاریخی بزرگی از این دوره به جای مانده است. در بیان انگیزه‌های مسلمانان برای پرداختن به تاریخ می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

میراث تاریخی عرب در جاهلیت

الف) ایام العرب
میراث تاریخی اعراب، بیش از هر چیز تحت عنوان «ایام العرب» جای می‌گیرد. در این اصطلاح، مقصود از «یوم» روزی است که واقعه مهمی در آن رخ داده و آن روز و واقعه، تاریخی شده است. عرب‌ها خاطرهٔ این روزها را حفظ کرده و به طور شفاهی از نسلی به نسل دیگر انتقال می‌دادند و در مجالس ادبی و تفریحی خود می‌خواندند. خاطرهٔ این ایام، نخستین «ذهنیت تاریخی» است که میان قوم عرب وجود داشته و رخدادهای گذشته را برای آنان حفظ کرده است.

ب) نسب‌شناسی (تبارشناسی)
دانش انساب را می‌توان از عوامل مؤثر در توجه دادن مسلمانان به تاریخ برشمرد. علم انساب یا تبارشناسی به منزله شکلی از بیان تاریخی به صورت روایات شفاهی در میان عرب جاهلی بوده است. در این گزارش‌ها تنها نام‌هایی در قالب شجره ذکر شده است که از پیوستگی قبایل و روابط داخلی آنها به دست می‌آید.

تأثیر مباحث تاریخی قرآن

قرآن عمیق‌ترین تأثیر را در توجه مسلمانان به تاریخ از خود به جای گذاشته است. قرآن نه تنها خود بخشی از مواد تاریخی را عرضه کرده بلکه مسلمانان را تشویق به فراگیری تاریخ نموده تا در راهیابی به سوی هدایت و دینداری از آن بهره جویند. این رویکرد در ایجاد انگیزه دینی مسلمانان، برای توجه به تاریخ مؤثر بوده است.

قرآن کریم در بسیاری از آیات مصداق سنت‌های تاریخ را بیان می‌کند. برخی از آیات برای بیدارسازی و تربیت، انسان را تشویق می‌کند تا با گردش در جهان و مطالعهٔ سرگذشت ملت‌ها، راز سعادت و انحطاط را کشف و سازوکار حرکت به‌سوی آینده را خردمندانه تدبیر و تنظیم کند.

عنوان «عبرت» که در قرآن به کار رفته است، در بسیاری از مواقع مورد توجه مسلمانان قرار گرفته و تاریخ به عنوان «تجارب امم» عرضه شد. در قرآن تجربهٔ پیشینیان چنان اهمیت دارد که خداوند به پیامبرش فرمان می‌دهد در راه اعتلای «کلمه توحید» و رستگاری و هدایت بندگان از این تجربه استفاده کند و روزهای مقدس بشری، «ایام الله»، را به یادشان آورد.

لزوم بهره‌گیری از سنت رسول خدا

مسلمانان در کتاب‌های مختلف، به جمع‌آوری احادیث پرداخته‌اند، که حاوی بخش بزرگی از سیره رسول خدا، با تأکید بر جنبه‌های دینی است. در بیشتر ابواب فقه و لابه‌لای نقل‌ها نکات تاریخی بسیاری آمده است نظیر کتاب‌های موسوم به «کتاب الجهاد» یا «کتاب السیر» ـ نزدیک‌ترین باب فقهی است ـ که با جنگ‌های رسول الله در تاریخ اسلام ارتباط دارد.

رسول خدا به‌عنوان یک شخصیت برجسته می‌توانست نقش تاریخی ویژه‌ای را برای خویش، در اذهان مسلمانان به وجود آورد. نگرش مسلمانان درباره پیامبر به‌عنوان «اسوه» مستلزم بررسی دقیق و موشکافانه از زندگی آن حضرت بود. به همین دلیل جزئی‌ترین گزارش‌های مربوط به شخصیت رسول خدا در کتاب‌های نقل شده است. مقایسهٔ آنها با ثبت همین جزئیات از زندگی سایر شخصیت‌های اسلامی در دوره‌های بعد، نشانگر تأثیر تاریخی و تاریخ‌نگاری آن میان مسلمانان بوده است.

توجه حاکمان به تاریخ

زمانی که افراد عادی جامعه انسانی، از لحاظ روحی علاقه‌مندند تا خود را در تاریخ پایدار سازند، به یقین، امیران و حاکمان و حکام علاقهٔ بیشتری برای پایندگی خویش در تاریخ دارند. افزون بر این، آنها برای حکومت کردن، خود را نیازمند تجارب دیگران می‌دانند.

از این رو، علاوه بر مطالعهٔ تاریخ گذشته، در پی نگارش تاریخ دورهٔ حاکمیت خویش هستند. آنان تمایل داشتند تا آیندگان تصویر و فضاحت مثبتی از آنها در ذهن خود داشته باشند. از میان حاکمان دورهٔ اسلامی، امام علی با توجه به جملاتی که در نهج‌البلاغه دربارهٔ عبرت‌آموزی از تاریخ آمده، نخستین شخصیتی است که توجه جدی به تاریخ را مطرح کرده است.

زاویهٔ دید امام، بهره‌گیری از گذشته برای حرکت درست در آینده و چهارچوب عبرت‌آموزی از دید قرآنی است. گسترش مرزهای جغرافیایی اسلام همان سایر اقوام سبب شد تا حکام به فکر بهره‌گیری از تجارب سایر پادشاهان افتاده و از این راه نیز محدودۀ تاریخ‌نگاری توسعه یابد.

تأثیر نوشته‌های تاریخی سایر اقوام

از عوامل مؤثر در رشد تاریخ نگاری اسلامی، پراکنده شدن متون تاریخی سایر ملل و اقوام در میان مسلمانان بود، این مطلب به ویژه دربارهٔ آثار ایرانیان، بیزانس (روم شرقی) و همچنین یهودیان مطرح است.

گونه‌های تاریخ‌نگاری اسلامی

مهم‌ترین کتاب‌های تاریخ مسلمانان در قالب سیره نگاری، تک نگاری، تاریخ نویسی عمومی و تقویمی، تاریخ نگاری براساس نسب شناسی، سبک خبری و پیوسته، تاریخ نگاری محلی و تاریخ نگاری فرهنگی و اجتماعی نگاشته شده است.

منابع مطالعاتی تاریخ اسلام

در یک بررسی کلی منابع مطالعاتی تاریخ اسلام را می توان چنین برشمرد:

1- منابع شفاهی: منابعی است که روایات، احادیث و اشعار آن بیشتر منشأ شفاهی داشته و سینه به سینه نقل شده و به نسل‌های دیگر انتقال یافته و در عصر کتابت ثبت شده است.
2- منابع مکتوب: این منابع شامل اسناد، مدارک، قراردادها، صلح نامه‌ها و کتاب‌های تاریخی است و بیشتر، از منابع شفاهی گرفته شده است.
3- ابزارها و وسایل دست ساخته انسان: شامل نقاشی، خط نقاشی و نقشه‌های تاریخی جنگ افزارها و... است.
4- محوطه‌ها و بناهای تاریخی: بنای مساجد و کاخ‌ها، معماری شهرها، باروها، جاده‌های برون شهری و درون شهری، هریک منابعی است که در تکمیل اطلاعات و ناگفته‌های تاریخ تأثیر داشته است.
5- دانش‌‌های کمکی برای مطالعۀ تاریخ اسلام: مورخ و محقق تاریخ اسلام، علاوه بر استفاده از علومی مانند تفسیر قرآن، حدیث، فقه، ادبیات و جغرافیا از دانش‌های دیگری نظیر زبان شناسی، سندشناسی و سکه شناسی نیز استفاده می‌برَد.

فواید و کارکردهای مطالعهٔ تاریخ

از آنجا که تاریخ با گذشته سروکار دارد، شاید برای بسیاری از شما این سؤال پیش آمده باشد که مطالعه و کاوش تاریخ مخصوصاً گذشته‌های بسیار دور، مثلاً هزاران سال پیش چه فایده‌ای دارد؟ با خواندن تاریخ به چه دانش، مهارت و نگرشی دست خواهیم یافت که برای زندگی امروزمان مفید است؟

در اینجا برخی از فایده‌ها و کارکردهای علم تاریخ بیان می‌شود.

منبع شناخت و تفکر

مطالعهٔ سرگذشت انسان‌ها و جوامع گذشته، منبع و گنجینهٔ ارزشمندی برای پرورش قوهٔ شناخت و تفکر است. جست‌وجوی شواهد و مدارک تاریخی و تحلیل و تفسیر علت‌ها، آثار و نتایج رویدادها، قوهٔ درک و مهارت اندیشه‌ورزی را افزایش می‌دهد. بسیاری از آیات قرآن انسان را به مطالعهٔ سرگذشت اقوام گذشته دعوت کرده، تاریخ را منبع معتبر کسب شناخت و تفکر معرفی می‌کند.

به گفتهٔ شهید استاد مطهری «از نظر قرآن، تاریخ بشر و تحولات آن، بر طبق یک سلسله سنن و نوامیس (قوانین) صورت می‌گیرد و عزت‌ها، ذلّت‌ها، موفّقیت‌ها و شکست‌ها، خوشبختی‌ها و بدبختی‌های تاریخی، حساب‌هایی دقیق و منظم دارد و با شناختن آن حساب‌ها و قانون‌ها می‌توان تاریخ حاضر را تحت فرمان درآورد و به سود سعادت خود و مردم از آن بهره‌گیری کرد».

بهره‌گیری از گذشته برای حال و آینده

دامنهٔ شناخت و آگاهی تاریخی فقط به گذشته محدود نمی‌شود، بلکه به درک زمان حال و ترسیم مسیر آینده نیز کمک می‌کند؛ زیرا رویدادهای تاریخی اگرچه در زمان معینی در گذشته به وقوع پیوسته‌اند، اما آثار و پیامدهای این رویدادها، گذشته، حال و آینده را به یکدیگر پیوند می‌دهد؛ برای مثال، نتایج و تأثیرات برخی حوادث عظیم تاریخ اسلام مانند بعثت پیامبر، هجرت پیامبر از مکه به مدینه، جنگ‌های صدر اسلام، جنگ‌های صلیبی و انقلاب‌های بزرگ معاصر، فقط به زمان وقوع این حوادث محدود نبوده، بلکه دوران پس از آن حوادث را نیز به طرز چشمگیری متأثر کرده است.

مطالعهٔ تاریخ به ما کمک می‌کند تا بفهمیم که فرهنگ‌ها و جوامع بشری چگونه و تحت تأثیر چه عوامل و شرایطی به وجود آمده، پیشرفت کرده و به وضعیت امروزی رسیده‌اند.

تقویت حس میهن‌دوستی و هویت ملی

مردمانی که برای نسل‌های متوالی، سرگذشت مشترکی داشته و سالیان طولانی در شادی‌ها و تلخ کامی‌ها و موفقیت‌ها و شکست‌های هم شریک بوده‌اند، به طور طبیعی به سرزمین و گذشتهٔ خود، علاقه و دلبستگی دارند. از این رو آگاهی افراد جامعه از گذشتهٔ مشترکشان، باعث خودآگاهی و یگانگی بیشتر آنان می‌شود. شناخت گذشته و بررسی زندگی مردم در زمان‌ها و مکان‌های دیگر، به ما کمک می‌کند که درک درستی از هویت و کیستیِ خود پیدا کنیم و بدانیم چگونه به جایگاهی که هم اکنون هستیم، رسیده‌ایم.

اهمیت و ارزش مطالعهٔ تاریخ اسلام

- اثبات مسئله وحی و پیوستگی پیامبر خدا به منبع لایزال الهی و معجزه جاویدان وی
- آگاهی از راز و رمز توفیق پیامبر در گذر از جامعهٔ جاهلی به جامعهٔ اسلامی و دگرگون ساختن بنیاد نظام قبیله‌ای جاهلیت
- دستیابی به بخش گسترده‌ای از مبانی نظری و سنت عملی پیامبر و ائمهٔ اطهار به عنوان اسوهٔ حسنه و الگوهای کامل دین در عرصه‌های فرهنگی، معنوی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی
- شناخت احکام شرعی، چگونگی و مراحل وجوب و مشروعیت آنها
- از آنجا که سرنوشت مردم مسلمان ایران با سرنوشت و فرهنگ این آب و خاک گره خورده و اسلام و ارزش‌های دینی، رمز ماندگاری فرهنگ این ملت و سرزمین شمرده می‌شود، وظیفهٔ ملی ماست که از پیشینهٔ آنچه سرنوشت ملی و میهنی ما بر آن استوار است آگاهی یابیم.