درسنامه آموزشی فارسی (1) کلاس دهم

قلمرو زبانی: هُما: پرنده‌ای از راستۀ شکاریان، دارای جثّه‌ای نسبتاً درشت. در زبان پهلوی به معنی فرخنده است و به همین دلیل، نماد سعادت به شمار می‌آید / رحمت: مهربانی، بخشش / آیت: نشانه / ماسوا: مخفّف ماسوی الله؛ آنچه غیر از خداست، همۀ مخلوقات / فکندی: انداختی/ بیت: چهار جمله / علی و همای رحمت: نقش منادا / «را» در خدا را به معنای حرف اضافۀ «برای» یا «از» / «را» در سایۀ هما را نشانۀ مفعول.
قلمرو ادبی: هما: استعاره از علی (ع) و نماد سعادت / همای رحمت: اضافهٔ تشبیهی / سایه افکندن بر کسی: کنایه از خوشبخت کردن و حمایت از کسی / کلّ بیت تلمیح به اعتقاد گذشتگان که هما را موجب سعادت می‌دانستند / آیت: ایهام تناسب: 1- نشانه 2- آیۀ قرآن که با خدا تناسب دارد.
قلمرو فکری: علی! ای پرندۀ سعادت! تو چه نشانه‌ای از خدا هستی که اینگونه سایۀ خوشبختی و رحمت الهی را بر سر همۀ موجودات عالم انداخته‌ای؟

قلمرو زبانی: رُخ: چهره، صورت / بیت: چهار جمله / نقش خدا به ترتیب: مفعول - متمّم - مفعول / حذف فعل «می‌خورم» در به خدا قسم به قرینهٔ معنایی
قلمرو ادبی: دل: مجاز از انسان / رُخ: مجاز از وجود علی (ع) / دل و رُخ: مراعات نظیر / خدا: آرایۀ تکرار / شناسی و شناختم: اشتقاق.
قلمرو فکری: ای دل! اگر می‌خواهی خدا را به درستی بشناسی، به علی(ع) و رفتار او توجّه کن؛ به خدا سوگند که من خدا را از طریق علی (ع) شناختم.

قلمرو زبانی: گدا: نیازمند، فقیر / مسکین: تنگدست، بی‌چیز / بیت: چهار جمله / «را» در گدا را به معنای حرف اضافۀ «به» است / در: نقش مفعول
قلمرو ادبی: در خانۀ کسی را زدن: کنایه از یاری خواستن و ابراز نیاز کردن / نگین: مجاز از انگشتر / گدا و خانه و در و کرم: مراعات نظیر / گدا و پادشاه: تضاد / نگین پادشاهی دهد: تلمیح به بخشش انگشتر توسط حضرت علی (ع) در حالت رکوع به شخص نیازمند.
قلمرو فکری: ای انسان نیازمند! برو و از علی (ع) کمک بخواه؛ زیرا اوست که از روی لطف و بخشش، انگشتر خود را در نماز به فقیر بخشید.

قلمرو زبانی: مدارا: مهربانی، به نرمی با کسی رفتار کردن / بیت: سه جمله / کلّ بیت: پرسش انکاری / که اول (چه کسی) / که دوم (حرف ربط)
قلمرو ادبی: کلّ بیت تلمیح به ضربت خوردن علی(ع) و توصیه به مدارا با ابن ملجم دارد / که (چه کسی) و که (حرف ربط): جناس همسان (تام)
قلمرو فکری: به غیر از علی (ع) چه کسی به پسرش می‌گوید با قاتل من که اکنون در دست تو اسیر است، با ملایمت و مهربانی رفتار کن؟

قلمرو زبانی: ابوالعجایب: بسیار شگفت‌آور، پدر شگفتی‌ها / عَلَم کردن: مشهور کردن، سر شناس کردن / بیت: دو جمله / پسر: نقش مفعول.
قلمرو ادبی: کلّ بیت تلمیح به واقعۀ کربلا دارد / علم و عالم: جناس ناقص افزایشی / علم کردن: کنایه از مشهور کردن.
قلمرو فکری: به جز علی (ع) چه کسی می‌تواند پسری در دنیا داشته باشد که واقعۀ عاشورا و شهدای کربلا را در جهان جاودانه سازد؟

قلمرو زبانی: پاکباز: پاک باخته، عاشق صادق و پاک‌نظر / بیت: سه جمله / علی: نقش متمّم / که اول (چه کسی) / که دوم (حرف ربط)
قلمرو ادبی: تلمیح به داستان شبی که علی (ع) برای حفظ جان پیامبر (ص) در بستر ایشان خوابید / به سر بردن وفا: کنایه از وفادار بودن / که (چه کسی) و که (حرف ربط): جناس همسان (تام) / واج‌آرایی «ر» / عهد و وفا: مراعات نظیر (تناسب).
قلمرو فکری: از میان عاشقان پاکبازی که با خدا و پیامبر پیمان وفاداری بسته‌اند، کدام‌یک همچون علی (ع) می‌تواند وفاداری را به انجام برساند؟ 

قلمرو زبانی: متحیّر: سرگشته، حیران / مُلک: سرزمین، پادشاهی / فتی: جوانمردی / بیت: شش جمله / «ـَ ش» نقش مفعول / «ـَ م» در متحیرم: فعل «هستم»
قلمرو ادبی: کلّ بیت: اغراق / مصراع دوم: تلمیح به جملۀ «لا فَتی اِلّا عَلی لا سَیف اِلّا ذوالفَقار» / شه ملک لافتی: استعاره از علی(ع) / ملک لافتی: اضافهٔ تشبیهی
قلمرو فکری: نه او را می‌توانم خدا و نه می‌توانم در ردیف بشر قرار دهم، در شگفتم که این پادشاه سرزمین جوانمردی را چه بنامم؟

قلمرو زبانی: چه: چرا / نای: نی / نوا: نغمه، سرود / دم اول: لحظه / دم دوم: سخن / لسان غیب: لقب حافظ / بیت: دو جمله به شیوۀ بلاغی.
قلمرو ادبی: شاعر مانند نای: تشبیه / دم (لحظه) و دم (سخن): جناس همسان (تام) / دم دوم: مجاز از سخن / دم زدن: کنایه از سخن گفتن / زدن و نای و نوا و بنوازد: مراعات نظیر / نوا: آرایۀ تکرار / لسان غیب: کنایه از حافظ شیرازی.
قلمرو فکری: چرا مانند نی از شور و شوق او سخن بگویم؛ زیرا حافظ شیرازی این ذوق و اشتیاق را زیباتر از من بیان کرده است.

قلمرو زبانی: آشنای اول: علی (ع) / آشنای دوم: خودِ شاعر (شهریار) / بنوازد: نوازش و دلجویی کند / بیت: دو جمله / «ـَ مَ» در امیدم: فعل «هستم».
قلمرو ادبی: کلّ بیت: تضمین شعر حافظ / صبح و شب: تضاد / نسیم صبحگاهی کسی را بنوازد: تشخیص و استعاره / نسیم صبحگاهی: نماد پیام‌رسان عاشقان
قلمرو فکری: هر شب به این امید هستم که هنگام صبح، نسیم بامدادی، با پیغامی از جانب دوست (معشوق) منِ عاشق را مورد لطف و نوازش قرار دهد.

سید محمدحسین بهجت تبریزی (شهریار)