درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (2) کلاس یازدهم معارف

فصاحت و تجوید حروف و حرکات

در سال‌های گذشته، با تلفظ خاص 10 حرف (ث ح ذ ص ض ط ظ ع غ ق) که در فارسی مانند حروف (س هـ ز ت أ ق) تلفظ می‌شوند، آشنا شدیم.

با کوتاهی و کشیدگی حرکات نیز آشنا شدیم تا آیات قرآن و اذکار نماز را به‌طور صحیح بخوانیم و معانی کلمات و عبارات را تغییر ندهیم.

اکنون ضمن یادآوری نحوۀ تلفظ این حروف خاص و مقایسه آنها با حروف مشابه خود، همچنین یادآوری کوتاهی و کشیدگی حرکات، با فصاحت، تجوید و زیبایی قرائتِ یک به یک حروف و حرکات آشنا می‌شویم.

منظور از فصاحت و تجوید این است که هر حرف و حرکت علاوه بر صحت، به زیباترین حالت، با لهجه ناب عربی معیار، به اندازۀ مطلوب و به صورت طبیعی و روان تلفظ شود؛ البته بدون افراط و تفریط یا وسواس و تکلف.

سعی شده قواعد فصاحت و تجوید، به زبان ساده، کوتاه و کاربردی بیان گردد و از اصطلاحات و شرح و توضیح مفصل پرهیز شود.

حتماً می‌دانید که مؤثرترین فعالیت و تمرین برای کسب مهارت در تلفظ صحیح و فصیح حروف و کلمات، گوش دادن به قرائت فصیح و زیبای اساتید قرائت و قاریان ممتاز و پیروی از قرائت آنهاست، البته به طور مستمر و همه روزه.

این فعالیت را با استفاده از لوح فشرده با همراه با قرائت دبیر محترم انجام دهید. 

اینک فصاحت و تجوید یک به یک حروف و حرکات را در درس‌های این کتاب به ترتیب بررسی می‌کنیم.

صحت و فصاحت حرکات کوتاه

حرکات کوتاه (ــَـ ــِـ ــُـ) معمولاً کوتاه و درست خوانده می‌شوند، ولی گاهی در اثر حالت‌های خاص زبان فارسی به ویژه فاصله افتادن بین کلمات، کشیده می‌شوند.

برای تلفظ صحیح حرکات کوتاه، باید کلمات، متصل به هم خوانده شوند، مانند:

اللهُ اکبَرُ
الحَمدُ لِلَّهِ رَبِّ العَالَمِینَ
إیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَستَعِینُ

فتحه

از نظر فصاحت و تجوید، دو حالت دارد:

با 8 حرف (خَ رَ صَ ضَ طَ ظَ غَ قَ) شبیه آولی کوتاه خوانده می‌شود، یعنی فتحه به حالت درشت تلفظ می‌گردد، مانند:

خَیرٌ ، رَبِّ ، صَلِّ ، ضَلَّ ، صِراطَ ، ظَهَرَ ، غَیرِ ، قَد

ولی با 20 حرف دیگر، فتحه به طور معمولی خوانده می‌شود.

در اصطلاح تجوید، به درشت تلفظ کردن حروف و حرکات «تفخیم» می‌گویند.

کسره

از نظر فصاحت و تجوید، شبیه ای ولی کوتاه تلفظ می‌شود، مانند:

بسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحِیمِ
لِلَّهِ رَبِّ
مَالِکِ یَومِ الدِّینِ
اهدِنَا الصِّراطَ

نکته: در سورهٔ مبارکه فرقان، آیه 69، در جمله «وَ یَخلُد فیه مُهانَّا» زیر هاء، کسره اشباعی نوشته شده است؛ یعنی کسره باید کشیده خوانده شود: فیهِ ← فیهِ

ضمّه

از نظر فصاحت و تجوید، شبیه او ولی کوتاه تلفظ می‌شود، مانند:

الله ، اَشهَدُ ، رَسولُ ، وَلِیُّ ، أَعوذُ ، الحَمدُ ، نَعبُدُ

تمرین: آیات درس و اذکار نماز را با رعایت کوتاهی و فصاحت حرکات بخوانید.

ما و قرآن

قرآن، وحی آسمانی و معجزه جاوید پیامبر اسلام برای سعادت و هدایت بشر است و از این‌رو جایگاه رفیعی میان مسلمانان دارد. پیامبر اسلام می‌فرمایند:

فَضلُ القُرآنِ عَلی سائر الکَلامِ، کَفَضلِ اللهِ عَلی خَلقِهِ

به دلیل این تقدس و جایگاه رفیع، احکام و آدابی برای تعامل و ارتباط با این کتاب آسمانی قرار داده شده که رعایت آنها نشانگر احترام و بزرگداشت نسبت به این کتاب آسمانی است. رعایت این آداب نه تنها ثواب قرائت را دو چندان می‌کند، بلکه موجب بهره‌مندی بیشتر از هدایت قرآن می‌گردد.

برخی از این آداب و احکام واجب و برخی مستحب هستند.

بهترین منبع استخراج آداب ارتباط با قرآن، سیره پیامبر و اهل بیت است. بر اساس حدیث ثقلین، قرآن و اهل بیت پیامبر هیچ‌گاه از یکدیگر جدا نمی‌شوند و هر یک همواره در کنار دیگری است. بنابراین اهل بیت بهترین افرادی هستند که حقیقت قرآن را می‌شناسند و ما را به آداب ارتباط با آن رهنمون می‌شوند.

ایشان برگزیدگانی هستند که به شهادت آیه تطهیر از هرگونه پلیدی به دورند و در اوج پاکی و قداست قرار دارند. روش ارتباط با قرآن در سخن و عمل ایشان، الگویی نیکو و پسندیده برای همه مسلمانان است.

البته فراموش نکنیم که هرچند رعایت این آداب، موجب برقراری کمال ارتباط با قرآن می‌شود، اما اصل ارتباط با این کتاب آسمانی حتی بدون رعایت آداب آن بسیار پسندیده بوده و وظیفه هر مسلمان است.

بر اساس معارف اهل بیت، آداب برقراری ارتباط با قرآن کریم را می‌توان به دو دسته اصلی آداب ظاهری و آداب باطنی تقسیم کرد.

الف) آداب ظاهری ارتباط با قرآن کریم

1- وضو و مسواک

اولین ادب ارتباط با قرآن، طهارت و پاکی بدن است. بسیاری از مفسران در تفسیر آیه «لا یَمَسُّه إِلَّا المُطَهَّرونَ» _{(واقعه، آیهٔ 79)} معتقدند برای تماس بدن انسان با خط قرآن، وضو گرفتن واجب است.

هرچند قرائت بدون وضو، مستحب و نیکو است، اما رعایت احترام کلام الهی به وضو داشتن هنگام قرائت است.

تمیز و خوشبو بودن نمودن دهان نیز از آنجا که راه خروج الفاظ و کلمات قرآن به شمار می‌رود، از دیگر مستحبات قرائت قرآن است. امیرالمؤمنین می‌فرمایند:

إِنَّ أَفواهَکُم طُرُقُ القُرآنِ فَطَهِّروها بِالسَِواکِ

2- نگاه به مصحف

قرائت از روی مصحف موجب دقت بیشتر قاری نسبت به الفاظ و معانی قرآن می‌شود و این مسئله، زمینه بیشتر قرائت همراه با تدبر و تفکر را فراهم می‌آورد.

یکی از اصحاب امام صادق از ایشان می‌پرسد: من قرآن را حفظ هستم؛ آن را از حفظ بخوانم بهتر است یا از روی مصحف؟ امام به او فرمودند:

بَلِ اقرَأَهُ وَ انظُر فِی المُصْحَفِ فَهُوَ أَفضَلُ أما عَلِمتَ أَنَّ النَّظَرَ فِی المُصحَفِ عِبادَةُ

3- ترتیل در قرائت

این ادب قرائت، اولین بار از سوی خود قرآن مطرح شده است:

أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا _{(مزمل، آیهٔ 4)}

امام صادق در تعریف «ترتیل» دو ویژگی برای آن برمی‌شمارند:

هُوَ أَن تَتَمَکَّتَ فِیهِ وَ تُحَسِنَ بِهِ صَوتَکَ

1- همراه با مکث؛ ترتیل، بیان کامل حروف و حرکات و قرائت با تأنی و بدون شتاب است. این نوع قرائت، برخلاف قرائت تند و باشتاب، زمینه تدبر و اندیشیدن در آیات را فراهم می‌آورد.

2- با صوت زیبا؛ قرائت با صوت زیبا و به صورت زمزمه‌ای آهنگین، به قرائت قاری زینت می‌بخشد. پیامبر اسلام می‌فرمایند:

لِکُلِّ شَیءٍ حِلَیَةٌ وَ حِلیَةُ القُرآنِ الصَّوتُ الحَسَنُ

قرائت به صورت زمزمه‌ای آهنگین، باعث جاذبه آن و افزایش اثرگذاری بر دل‌ها می‌شود، هم چنانکه قرائت زیبای پیامبر و اهل بیتشان، افراد بسیاری را به ایشان جذب می‌کرد. هنگامی که زمزمه ایشان به قرائت قرآن بلند می‌شد، رهگذران و عابران می‌ایستادند و به نوای قرآن خوانی آنها دل می‌دادند:

امام صادق درباره قرائت امام سجاد می‌فرمایند:

کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ أَحسَنَ النَّاسِ صَوتًا بِالقُرآنِ وَ کانَ السَّقَائونَ یَمُرُونَ فَیَقِفونَ بِبَابِهِ یَسْمَعُونَ قِرَاءَتَهُٔ

باید توجه کرد که معنای «صوت حَسَن»، قرائت به معنای مصطلح آن در مسابقات و مجالس و محافل قرآنی نیست؛ هر چند که این نوع قرائت در مجالس و محافل، کاری پسندیده و هنری است که می‌تواند برای تبلیغ قرآن و جذب دل‌ها به سوی آن سودمند و مؤثر واقع شود.

4- دعا هنگام قرائت قرآن

دعا کردن در زمان‌های خاصی به اجابت نزدیک‌تر است؛ یکی از این مواقع، هنگام قرائت قرآن است.

ائمه، خود قرائت قرآن را فرصتی مغتنم برای دعا می‌شمردند و دیگران را نیز به آن سفارش می‌کردند. دعاهای مخصوصی از ایشان قبل، بعد یا هنگام قرائت قرآن نقل شده است؛ به عنوان نمونه، امام صادق قرائت خود را با دعایی آغاز می‌کردند که بخشی از آن‌چنین است:

اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا نَتَّبِعُ حَلالَهُ وَ نَجَتَنِبُ حَرَامَه وَ نُقِیمُ حُدودَهُ وَنُؤَدَی فَرائِضَه و اللَّهُمَّ ارزقنا حَلاوَةً فِی تِلاوَتِهِ وَ قُوَّةٌ فِی استعماله

ب) آداب باطنی ارتباط با قرآن کریم

مراد از آداب باطنی ارتباط با قرآن، آدابی است که به قلب و دل انسان مربوط می‌شود. این آداب عبارتند از:

1- اخلاص در قرائت

هدف از قرائت و انس با قرآن، باید برخورداری از هدایت آن و نزدیکی به خدا باشد؛ این‌گونه قرائت موجب افزایش ایمان و نهادینه شدن عمل صالح در انسان می‌شود. قرائت با اهداف و نیت‌های دنیایی چون خودنمایی، مشهور شدن و کسب جاه و مال، نه تنها اجری ندارد، بلکه غضب الهی را به دنبال دارد و مانع بهره‌مندی از هدایت قرآن می‌شود.

همان اندازه که نیت صحیح، موجب نزدیکی قاری قرآن به پروردگار می‌شود، نیت باطل، او را از خدا دور خواهد کرد.

خدا در قرآن می‌فرماید:

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لَا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَسَارًا _{(اسراء، آیهٔ 82)}
و از قرآن، آنچه شفا و رحمت است برای مؤمنان، نازل می‌کنیم و ستمگران را جز خسران (و زبان) نمی‌افزاید.

یکی از دستورهایی که زمینه اخلاص در قرائت را برای قاری فراهم می‌کند، «استعاذه» و «تسمیه» قبل از قرائت قرآن است.

«استعاذه» به معنای «پناه بردن» است؛ به این معنا که قاری بیش از قرائت، از وسوسه‌های نفس و شیطان به خدا پناه ببرد و با خلوص نیت، قرائت خود را آغاز کند.

قرآن خود از استعاذه به عنوان یکی از آداب قرائت یاد می‌کند:

«تسمیه» نیز گفتن «بسمِ اللهِ الرَّحمٰنِ الرَّحِیمِ»، پس از استعاذه است؛ چرا که هر امر مهمی بدون تسمیه، ابتر و ناقص خواهد بود. قاری پس از دل بریدن از وسوسه‌های درونی، به وسیله تسمیه به خدا روی می‌آورد و توجه خود را به‌طور کامل به او معطوف می‌دارد.

پیامبر اسلام و ائمه معصوم، خود از اولین عاملان به این ادب قرآنی بودند. ایشان برای قرائت یک آیه از قرآن کریم نیز استعاذه و تسمیه می‌کردند. درباره امام موسی کاظم چنین نقل شده است:

أنَّه لَمّا أَرادَ أَن یَستَشْهِدَ بِآیَةٍ قَالَ:
أعوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّیطانِ الرَّحِیمِ
بِسمِ اللهِ الرَّحمٰنِ الرَّحِیمِ
ثُمَّ قَرَأَ الآیَةَ

2- تفکر و تدبر در آیات الهی

همان‌گونه که پیش از این دانستیم، قرآن به عنوان کتاب هدایت، نابترین برنامه هدایتی برای زندگی انسان را ارائه کرده که تنها راه رسیدن به این مفاهیم متعالی و بهره‌مندی از آن، دقت و تدبر در آیات است. از این‌رو قرآن خود همواره مسلمانان را به تدبر در آیاتش دعوت می‌کند:

کِتَابٌ أَنْزَلنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ وَلِیَتَذَکَّرَ أُولُو الْأَلبَابِ _{(ص، آیهٔ 29)}

و کسانی را که در آیاتش تدبر نمی‌کنند، ملامت می‌کند.

تدبر و تفکر در قرآن به معنای توجه به معانی و مفاهیم آیات آن است که این، موجب تذکر و بهره‌مندی صاحبان اندیشه از هدایت قرآن می‌شود.

3- خشوع دل

از دیگر آداب باطنی قرائت این است که انسان وقتی قرآن می‌خواند، قلب و روحش را مخاطب آیات قرار دهد و تحت تأثیر آیات نورانی قرآن، دلش را خاشع گرداند؛ یعنی به حسب معانی موجود در آیات قلبش تحت تأثیر قرار گیرد و در او رجاء و امید به وجود آید.

قرآن مؤمنانی را که دل‌هایشان در اثر قساوت قلب در مقابل آیاتش خاشع نمی‌شود، سرزنش می‌کند:

أَلَم یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ ... _{(حدید، آیهٔ 16)}

خشوع قلبی در مقابل آیات، بهره‌مندی از هدایت قرآن را نه تنها برای خواننده، بلکه برای شنونده نیز به دنبال خواهد داشت؛ چنانکه فضیل بن عیاض با شنیدن این آیه و ایجاد خشیت و خشوع در قلبش راه هدایت را بازیافت.

قرائتی که رقّت و خشوع قلبی را به دنبال دارد، معمولاً با صدایی حزین انجام می‌شود تا قلب و روح قاری تحت تأثیر مفاهیم آیات قرار گیرد. درباره قرائت امام کاظم چنین نقل شده است که:

وَ کَانَت قِراءَتُه حَزَنًا

محتوای کلی سوره شمس

سوره شمس نود و یکمین سوره قرآن کریم است که مکی و 15 آیه دارد.

رسول خدا در فضیلت این سوره فرموده‌اند: هر کس سوره شمس را قرائت نماید مانند آن است که به اندازه آنچه خورشید و ماه بر آن تابیده است صدقه داده است.

امام جعفر صادق فرموده است: هر کس سوره شمس را قرائت کند در روز قیامت تمامی اعضای بدن او و اشیای کنار او به سود او گواهی می‌دهند و خداوند می‌فرماید: شهادت شما در مورد بنده‌ام می‌پذیرم و به او پاداش می‌دهم او را تا بهشت همراهی کنید تا هر آنچه که دوست دارد برگزیند نعمت‌های بهشتی بر او گوارا باشد.

رسول خدا به اصحاب و یارانشان سفارش می‌کردند تا در نمازهای مختلف سوره شمس را قرائت نمایند.