درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (1) کلاس دهم معارف

درس 12: تفسیر

بازدید162

تاریخ بروزرسانی1404/08/3

قرائت: سوره آل عمران، آیات 164 تا 178

لَقَد مَنَّ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُبِینٍ ﴿164﴾ أَوَلَمَّا أَصَابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهَا قُلْتُمْ أَنَّیٰ هَٰذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ﴿165﴾ وَ مَا أَصَابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ ﴿166﴾ وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نَافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمَانِ یَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا یَکْتُمُونَ ﴿167﴾ الَّذِینَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ ﴿168﴾ وَ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ ﴿169﴾ فَرِحِینَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ ﴿170﴾ یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللَّهَ لَا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ ﴿171﴾ الَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ ﴿172﴾ الَّذِینَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِیمَانًا وَ قَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ ﴿173﴾ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ ﴿174﴾ إِنَّمَا ذَٰلِکُمُ الشَّیْطَانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَ خَافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ﴿175﴾ وَ لَا یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسَارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئًا یُرِیدُ اللَّهُ أَلَّا یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ ﴿176﴾ إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیمَانِ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئًا وَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ ﴿177﴾ وَ لَا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُوا إِثْمًا وَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِینٌ ﴿178﴾

روش‌های قرائت قرآن کریم

وَ رَتِّلِ الْقُرآنَ تَرتِیلًا _{مُزَّمَل، آیهٔ 4}

همانطور که مشاهده می‌نمایید، در آیهٔ فوق، خداوند متعال به تلاوت قرآن کریم به صورت «ترتیل» امر فرموده است.

اما به نظر شما ترتیل به چه معناست؟

ترتیل عبارت است از: تلاوت حروف و کلمات قرآن به صورت «صحیح» و «شمرده» همراه با تدبر در معنای آیات.

اما ترتیل به جهت سرعت، خود دارای سه نوع گوناگون می‌باشد که عبارت‌اند از:

1- تحقیق (آرام و کند خواندن)
2- تدویر (متوسط خواندن)
3- تحدیر (تند و با سرعت خواندن)

اکنون به توضیح هر یک از این سه قسمت می‌پردازیم.

تحقیق

قرائت در این روش دو ویژگی زیر را دارد:

1- کند و آرام
2- توجه به معنا

آنچه امروزه به عنوان تلاوت «مجلسی» در محافل قرآنی رایج می‌باشد همان تلاوت به روش تحقیق است.

تدویر

ویژگی‌های قرائت به روش تدویر عبارت است از:

1- نه تند و نه کند بلکه متوسط
2- توجه نسبی به معنا

امروزه تنها به این روش از تلاوت قرآن کریم «ترتیل» گفته می‌شود. از این شیوه در روزهای ماه مبارک رمضان جهت قرائت روزانه یک جزء از قرآن کریم که حدوداً یک ساعت طول می‌کشد استفاده می‌شود و از صدا و سیما و با عنوان «جزء خوانی» پخش می‌گردد.

تحدیر

در این شیوه، قرآن کریم تند و سریع خوانده می‌شود.

که به صورت کلی روش پسندیده‌ای نمی‌باشد زیرا در این روش اشتباهات روخوانی زیاد شده و توجه کمی به مفاهیم آیات می‌شود.

1- نام برخی از قراء مشهور که تاکنون به تلاوت آنها گوش کرده‌اید و روش آنها (تحقیق، ...) را بنویسید.

2- آیات 1 تا 15 سوره قاف را با رعایت قواعد تجویدی که تاکنون آموخته‌اید همراه با کتاب گویا بخوانید.

تفسیر قرآن

تفسیر از ریشه «ف س ر» به معنای «ظاهر و آشکار نمودن» می‌باشد. «تفسیر قرآن» علمی است که به کمک آن، مراد و مقصود آیات قرآن کریم، به اندازه توان مفسّر کشف و آشکار می‌گردد.

تعریف بیان شده، دارای قیدهایی است که معنای «تفسیر» را روشن می‌کند:

الف) تفسیر، علمی است که به کمک آن مراد و مقصود آیات قرآن کریم .... :

هنگامی که آیاتی از قرآن را می‌خوانیم، معنایی از ظاهر لفظ آیات به ذهن متبادر می‌شود. این معنا از آنجا که از ظاهر لفظ به دست آمده است، «تفسیر» نیست، بلکه آن را «ترجمه» می‌نامیم.

به عنوان نمونه، همه ما معنایی را از آیه «اَلحَمدُ لِلهِ رَبِّ العالَمین» برداشت می‌کنیم: ستایش مخصوص خداوند است که پروردگار جهانیان است.

این معنا، ترجمه آیه است که برای افرادی که به زبان عربی تسلط دارند، آشکار است، اما علم تفسیر به توضیح و تبیین لایه‌های دیگری از معانی نهفته در آیه می‌پردازد تا مقصود از آیه به صورت دقیق‌تر و عمیق‌تری بیان شود. به عنوان نمونه در خصوص آیه فوق، علم تفسیر پاسخ به این سؤالات را پیگیری می‌نماید:

اینکه «حمد» چه نوع ستایشی است؟ تفاوت آن با واژگان مشابه مانند «ثنا» و «مدح» چیست؟ چرا خداوند در این آیه به عنوان «رَبِّ العالَمین» معرفی شده است؟ مراد از «جهانیان» چه جهان‌ها و عوالمی است؟ و ...

مفسر برای پاسخ به این سؤالات و سؤالات مشابه آن در آیات دیگر، اقداماتی را انجام می‌دهد؛ به کتاب‌های ادبی و لغت نامه‌های عربی مراجعه می‌کند، نظر سایر مفسران پیش از خود پیرامون آیات را مطالعه می‌کند، احادیث ائمه معصومین در خصوص تفسیر آیات قرآن را استخراج می‌کند، به کتب تاریخی صدر اسلام و پیش از آن مراجعه می‌نماید و ... .

ب) ... به اندازه توان مفسّر کشف و آشکار می‌گردد:

کشف معانی آیات و بهره‌مندی از آنها شرایطی دارد:

1- طهارت باطنی
2- کسب علوم مورد نیاز از جمله علم لغت، اسباب النزول، مکی و مدنی و ... ، که با تعدادی از آنها در دروس گذشته آشنا شدیم.

هیچ مفسری نمی‌تواند ادعا کند مقصود سخن خداوند را از خلال آیات قرآن به صورت کامل دریافته است، بلکه هر مفسر به میزان محقق ساختن این دو شرط در خود، در فهم معانی آیات قرآن توفیق یافته و برداشت دقیق‌تر و عمیق‌تری از آیات خواهد داشت.

تعداد بسیار فراوان تفاسیر در طول قرن‌های گذشته، خود شاهدی گویا بر این مسئله است که هر مفسر با طهارت باطنی و توان علمی مختلف با آیات روبه‌رو شده و معانی آیات را فهم نموده است.

شکل‌های مختلف تفسیر قرآن:

بررسی تفاسیر موجود نشان می‌دهد که مفسران تاکنون به دو شکل گوناگون به تفسیر آیات قرآن همت گماشته‌اند:

الف) تفسیر ترتیبی:

در این حالت مفسّر بر اساس ترتیب سوره‌ها و آیات قرآن در مصحف شریف، به تفسیر آیات می‌پردازد. تفاسیر ترتیبی معمولاً از تفسیر سوره «فاتحه الکتاب» در جزء 1 آغاز و به تفسیر سوره «ناس» در جزء 30 ختم می‌شوند.

«المیزان فی تفسیر القرآن» اثر علامه سید محمد حسین طباطبائی و تفسیر «الکشاف» اثر محمود زمخشری، به ترتیب نمونه‌ای از تفسیر ترتیبی در میان شیعه و اهل سنت به شمار می‌آید.

ب) تفسیر موضوعی:

در این حالت مفسر، یک موضوع یا تعدادی از موضوعات هم‌راستا را انتخاب نموده و با بررسی کل آیات قرآن، تنها نظر قرآن در خصوص آن موضوع یا موضوعات را بیان می‌کند.

«توحید در قرآن» اثر آیت‌الله عبدالله جوادی آملی و «جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن»، اثر علامه محمدتقی مصباح یزدی، نمونه‌هایی از تفاسیر موضوعی در شیعه و «قصص الانبیاء فی‌القرآن الکریم» اثر سمیح‌عاطف، نمونه‌ای از این نوع تفسیر در میان اهل سنت به شمار می‌آیند.

با دوستانتان گفت وگو کنید هر یک از تفاسیر ترتیبی و موضوعی، چه فوائدی دارند؟

هر یک از این تفاسیر، جزء کدام گروه از تفاسیر (ترتیبی یا موضوعی) قرار می‌گیرند؟
«پیام قرآن»، اثر آیت‌الله مکارم شیرازی
«جامع البیان فی تفسیر القرآن»، اثر ابوجعفر طبری
«التبیان فی تفسیر القرآن»، اثر شیخ طوسی
«منشور جاوید قرآن»، اثر آیت‌الله جعفر سبحانی

حفظ نور: سوره اعلی

آیات شریفه سوره اعلی را براساس برنامهٔ پیشنهادی دبیر محترم حفظ کنید.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ
سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی ﴿1﴾ الَّذِی خَلَقَ فَسَوَّیٰ ﴿2﴾ وَالَّذِی قَدَّرَ فَهَدَیٰ ﴿3﴾ وَالَّذِی أَخرَجَ المَرْعَیٰ ﴿4﴾ فَجَعَلَهُ غُثَاءً أَحوَیٰ ﴿5﴾ سَنُقرِئُکَ فَلَا تَنْسَیٰ ﴿6﴾ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ وَ مَا یَخْفَیٰ ﴿7﴾ وَ نُیَسِّرُکَ لِلیُسْرَیٰ ﴿8﴾ فَذَکِّرْ إِن نَفَعَتِ الذِّکرَیٰ ﴿9﴾ سَیَذَّکَّرُ مَن یَخشَیٰ ﴿10﴾ وَ یَتَجَنَّبُهَا الْأَشقَی ﴿11﴾ الَّذِی یَصْلَی النَّارَ الکُبْرَیٰ ﴿12﴾ ثُمَّ لَا یَمُوتُ فِیهَا وَ لَا یَحیَیٰ ﴿13﴾ قَد أَفلَحَ مَن تَزَکَّیٰ ﴿14﴾ وَ ذَکَرَ اسمَ رَبِّهِ فَصَلَّیٰ ﴿15﴾ بَل تُؤثِرُونَ الحَیَاةَ الدُّنیَا ﴿16﴾ وَ الْآخِرَةُ خَیرٌ وَأَبْقَیٰ ﴿17﴾ إِنَّ هَٰذَا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولَیٰ ﴿18﴾ صُحُفِ إِبرَاهِیمَ وَ مُوسَیٰ ﴿19﴾

برای مطالعه: ترجمه سوره اعلی

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
منزه شمار نام پروردگار بلند مرتبه‌ات را! (1) همان خداوندی که آفرید و منظم کرد، (2) و همان که اندازه‌گیری کرد و هدایت نمود، (3) و آن کس را که چراگاه را به وجود آورد، (4) سپس آن را خشک و تیره قرارداد! (5) ما بزودی قرآن را بر تو می‌خوانیم و هرگز فراموش نخواهی کرد، (6) مگر آنچه را خدا بخواهد، که او آشکار و نهان را می‌داند! (7) و ما تو را برای انجام هر کار خیر آماده می‌کنیم! (8) پس تذکر ده؛ اگر تذکر مفید باشد! (9) و بزودی کسی که از خدا می‌ترسد، متذکر می‌شود. (10) اما بدبخت‌ترین افراد از آن دوری می‌گزیند، (11) همان کسی که در آتش بزرگ وارد می‌شود، (12) و در آن آتش نه می‌میرد (تا راحت شود) و نه زنده می‌شود (تا از نعمت زندگی برخوردار شود)! (13) یقیناً کسی که پاکی جست (و خود را تزکیه کرد)، رستگار شد. (14) و (آن که) نام پروردگارش را یاد کرد و نماز خواند، (رستگار شد.) (15) ولی شما زندگی دنیا را مقدم می‌دارید، (16) در حالی که آخرت بهتر و پایدارتر است! (17) این دستورها در کتب آسمانی پیشین (نیز) آمده است. (18) در کتب ابراهیم و موسی. (19)

محتوای کلی سوره اعلی

این سوره در حقیقت از دو بخش تشکیل یافته:

1- بخشی که در آن روی سخن به شخص پیامبر است و دستوراتی را در زمینه تسبیح پروردگار، و ادای رسالت، به او می‌دهد، و اوصاف هفتگانه‌ای از خداوند بزرگ در این رابطه می‌شمرد.
2- بخش دیگری که از مؤمنان خاشع، و کافران شقی، سخن به میان می‌آورد، و عوامل سعادت و شقاوت این دو گروه را به طور فشرده در این بخش بیان می‌کند.

در حدیثی از حضرت علی علیه السلام می‌خوانیم: «این سوره، محبوب پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بود.»