درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (1) کلاس دهم معارف

درس 10: تمثیل

بازدید291

تاریخ بروزرسانی1404/08/3

قرائت: سوره اسراء، آیات 18 تا 38

مَنْ کَانَ یُرِیدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِیهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا ﴿18﴾ وَ مَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَ سَعَی لَهَا سَعْیَهَا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِکَ کَانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُورًا ﴿19﴾ کُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَ هَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّکَ وَ مَا کَانَ عَطَاءُ رَبِّکَ مَحْظُورًا ﴿20﴾ انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجَاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلًا ﴿21﴾ لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا ﴿22﴾ وَ قَضَی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَ لَا تَنْهَرْهُمَا وَ قُلْ لَهُمَا قَوْلًا کَرِیمًا ﴿23﴾ وَ اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیَانِی صَغِیرًا ﴿24﴾ رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صَالِحِینَ فَإِنَّهُ کَانَ لِلْأَوَّابِینَ غَفُورًا ﴿25﴾ وَ آتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لَا تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا ﴿26﴾ إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُوا إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَ کَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا ﴿27﴾ وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَیْسُورًا ﴿28﴾ وَ لَا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلَی عُنُقِکَ وَ لَا تَبْسُطْهَا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا ﴿29﴾ إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشَاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ کَانَ بِعِبَادِهِ خَبِیرًا بَصِیرًا ﴿30﴾ وَ لَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیَّاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کَانَ خِطْئًا کَبِیرًا ﴿31﴾ وَ لَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ کَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِیلًا ﴿32﴾ وَ لَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَانًا فَلَا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کَانَ مَنْصُورًا ﴿33﴾ وَ لَا تَقْرَبُوا مَالَ الْیَتِیمِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتَّی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کَانَ مَسْئُولًا ﴿34﴾ وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذَا کِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِیمِ ذَلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلًا ﴿35﴾ وَ لَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا ﴿36﴾ وَ لَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا ﴿37﴾ کُلُّ ذَلِکَ کَانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهًا ﴿38﴾

فصاحت «الف»

الف (صدای آ) با حروف «ص ض ط ظ غ ق ر خ» به صورت معمولی تلفظ می‌شود.

مانند:

صالِح
خاسِرینَ
قالوا
لَقالوا اِنَّما سُکِّرَت اَبصارُنا
وَ ما اَنتُم لَه و بِخازِنینَ
وَ مَن لَستُم لَهُ بِرازِقینَ
ذٰلِکَ یَومُ التَّغابُنِ

الف با سایر حروف، مانند ـــَــ ولی به صورت کشیده تلفظ می‌شود. مانند:

اَداءٌ
تابَ
آمَنَ
زَوال
حَتّیٰ اِذا ما جائوها
یَومَئِذٍ یَصدُرُ النّاسُ اَشتاتًا
اَلَّذینَ هُم عَن صَلاتِهِم ساهونَ
اَنزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءًا فَسالَت اَودِیَةٌ بِقَدَرِها

توجه کنید که اگر علامت مد بر روی الف قرار گیرد، می‌بایست دو یا سه برابر بیشتر از حالت معمولی کشیده شود. مانند:

وَ لَاالضّآلّینَ
بَرآءَةٌ مِن اللّٰهِ وَ رَسولِهٖ
اِلیَ الَّذینَ عاهَدتُم مِنَ المُشرِکینَ
فَسَوفَ یَأتیهِم اَنبآء ما کانوا بِه یَستَهزِئونَ
اِذا جآءَ نَصرُاللّٰهِ وَ الفَتحُ

1- با دقت در آیات سورهٔ مبارکهٔ «زلزال»، شکل‌های گوناگون تلفظ شدن «الف» را در کلاس قرائت کنید.

2- حمد و سوره و اذکار نماز را بخوانید و موارد فصاحت «الف» را رعایت کنید.

زبان هدایتی قرآن (1)

«تمثیل»:

«تمثیل» به معنای تشبیه چیزی است به چیز دیگر که از یک یا چند جهت با آن اشتراک دارد. به این جهت یا جهت‌ها در اصطلاح وجه شبه می‌گویند.

توجه به موضوع «تمثیل» در قرآن کریم، و تبیین ظرائف آن در سوره‌های مختلف، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های مفسران قرآن و دانشمندان علوم قرآن بوده است، تا آنجا که برخی از ایشان در ضمن مبحث «زبان قرآن»، فصلی را به آن اختصاص داده یا کتابی مستقل درباره این موضوع تألیف نموده‌اند.

«تمثیل»، فوائد بسیاری دارد؛ از جمله:

1- تمثیل، با بیانی ظریف، از روی معانی مخفی یک سخن پرده بر می‌دارد و نکات مبهم و تاریک را روشن می‌سازد، تا آنجا که مطالب پیچیده ذهنی، به صورت عینی و محسوس بیان شده و معانی عمیق در سطح درک و فهم مخاطب ارائه می‌شود.

2- انسان‌ها از آن جهت که با امور عینی و ملموس بهتر ارتباط برقرار می‌کنند، از تشبیه و تمثیل نسبت به استدلال‌های عقلی، استقبال بیشتری نموده و از معارف نهفته در آن بهره بیشتری می‌برند. چه بسا یک تمثیل، اثری را در مخاطب برجا گذارد که استدلال‌های عقلی چنین اثری را نداشته باشند.

از همین‌رو، ائمه در خلال آموزش‌ها و بیان استدلال‌های خود برای مخاطب، گاه از تمثیل استفاده می‌نمودند. به عنوان نمونه در روایتی، امام صادق (ع) شبهه فردی را در قالب تمثیلی زیبا پاسخ می‌دهد:

یکی از مخالفان درباره این آیه قرآن که می‌فرماید: «هرگاه پوست تن گناهکاران در آتش بسوزد، پوست دیگری به جای آن قرار می‌دهیم»، از امام صادق (ع) می‌پرسد: گناه پوست جدید چیست که باید سوزانده شود؟

حضرت پاسخ می‌دهد: این پوست همان قبلی است در حالی که غیر آن است.

وقتی امام می‌بیند وی پاسخ را خوب متوجه نمی‌شود، این مثال را برای او می‌زند که وقتی ظرفی گلی می‌شکند، سپس بر آن آب ریخته و آن را به گل تبدیل کنیم و سپس ظرف را به شکل اول بسازیم، آیا این همان ظرف قبلی نیست، در حالی که غیر آن است؟ مرد پاسخ می‌دهد: آری.

قرآن کریم نیز که سخن پروردگار جهان و سرشار از مطالب عمیق و دقیق برای هدایت بشر است، گاه از این روش برای بیان مفاهیم عقلی و پیچیده خود بهره برده است.

در ادامه به یکی از تمثیلات زیبای قرآن اشاره می‌کنیم و برخی ظرائف اشاره شده در آن را با هم می‌خوانیم:

مَثَل حضرت عیسی(ع):

إِنَّ مَثَلَ عِیسَیٰ عِندَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ کُن فَیَکُونُ _{آل عمران، آیهٔ 59}
مَثَل عیسی در نزد خدا، همچون آدم است که او را از خاک آفرید، و سپس به او فرمود: «موجود باش!» او هم فوراً موجود شد. (بنابراین، ولادت عیسی بدون پدر هرگز دلیل بر خدا بودن او نیست).

از آنجا که حضرت عیسی(ع) بدون داشتن پدر متولد شده بود، عده‌ای از مسیحیان او را خدا یا پسر خدا می‌دانستند. این آیه نازل شد و جواب آنان را چنین بیان کرد: اگر حضرت عیسی بدون پدر به دنیا آمد، جای تعجب نیست و دلیل بر خدا بودن یا پسر خدا بودن نمی‌باشد، زیرا موضوع آفرینش حضرت آدم (ع) از این هم شگفت‌انگیزتر بود، چرا که او بدون پدر و مادر به دنیا آمده است. بنابراین همان‌گونه که مسیحیان حضرت آدم را خدا یا پسر خدا نمی‌دانند، درباره حضرت عیسی نیز نباید چنین تصوری داشته باشند.

این آیه با استفاده از یک تمثیل ساده استدلالی کوتاه و روشن در مقابل مسیحیان مطرح می‌نماید.

به آیه 48 از سورهٔ کهف مراجعه کنید. خداوند در این آیه، چه استدلالی را در قالب تمثیل بیان نموده است؟

به آیات زیر مراجعه کنید و وجه تمثیل در آنها را در کلاس مطرح نمایید:
سورهٔ جمعه، 5
سورهٔ بقره، 261

حفظ نور: سوره تکویر

آیات شریفه سوره تکویر را براساس برنامهٔ پیشنهادی دبیر محترم حفظ کنید.

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ ﴿1﴾ وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ ﴿2﴾ وَ إِذَا الجِبَالُ سُیِّرَتْ ﴿3﴾ وَ إِذَا العِشَارُ عُطِّلَتْ ﴿4﴾ وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَت ﴿5﴾ وَ إِذَا البِحَارُ سُجِّرَتْ ﴿6﴾ وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَت ﴿7﴾ وَ إِذَا المَوْءُودَةُ سُئِلَتْ ﴿8﴾ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ ﴿9﴾ وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت ﴿10﴾ وَ إِذَا السَّمَاءُ کُشِطَت ﴿11﴾ وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَت ﴿12﴾ وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ ﴿13﴾ عَلِمَتْ نَفسٌ مَا أَحْضَرَتْ ﴿14﴾ فَلَا أُقسِمُ بِالْخُنَّسِ ﴿15﴾ الجَوَارِ الکُنَّسِ ﴿16﴾ وَ اللَّیلِ إِذَا عَسْعَسَ ﴿17﴾ وَ الصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ ﴿18﴾ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ ﴿19﴾ ذِی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی العَرشِ مَکِینٍ ﴿20﴾ مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِینٍ ﴿21﴾ وَ مَا صَاحِبُکُمْ بِمَجنُونٍ ﴿22﴾ وَ لَقَد رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ ﴿23﴾ وَ مَا هُوَ عَلَی الغَیْبِ بِضَنِینٍ ﴿24﴾ وَ مَا هُوَ بِقَوْلِ شَیْطَانٍ رَجِیمٍ ﴿25﴾ فَأَینَ تَذهَبُونَ ﴿26﴾ إِن هُوَ إِلَّا ذِکرٌ لِلعَالَمِینَ ﴿27﴾ لِمَن شَاءَ مِنکُم أَن یَستَقِیمَ ﴿28﴾ وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ العَالَمِینَ ﴿29﴾

برای مطالعه: ترجمه سوره تکویر

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
در آن هنگام که خورشید در هم پیچیده شود، (1) و در آن هنگام که ستارگان بی‌فروغ شوند، (2) و در آن هنگام که کوه‌ها به حرکت درآیند، (3) و در آن هنگام که (شتران آبستن) با ارزش‌ترین اموال به دست فراموشی سپرده شود، (4) و در آن هنگام که وحوش جمع شوند (از شدت اضطراب به یکدیگر آزار نرسانند)، (5) و در آن هنگام که دریاها برافروخته شوند، (6) و در آن هنگام که هرکس با همسان خود قرین گردد، (7) و در آن هنگام که از دختران زنده به گور شده سؤال شود: (8) به کدامین گناه کشته شدند؟! (9) و در آن هنگام که نامه‌های اعمال گشوده شود، (10) و در آن هنگام که پرده از روی آسمان برگرفته شود، (11) و در آن هنگام که دوزخ شعله‌ور گردد، (12) و در آن هنگام که بهشت نزدیک شود، (13) (آری در آن هنگام) هرکس می‌داند چه چیزی را آماده کرده است! (14) سوگند به ستارگانی که باز می‌گردند، (15) حرکت می‌کنند و از دیده‌ها پنهان می‌شوند، (16) و قسم به شب، هنگامی که پشت کند و به آخر رسد، (17) و به صبح، هنگامی که بر می‌دَمَد و روشنی‌اش بر افق پدیدار می‌شود، (18) که این (قرآن) کلام فرستاده بزرگواری است (جبرئیل امین) (19) که صاحب قدرت است و نزد (خداوند) صاحب عرش، مقام والایی دارد! (20) در آسمان‌ها مورد اطاعت (فرشتگان) و امین است! (21) و مصاحب شما (پیامبر) دیوانه نیست! (22) او (جبرئیل) را در افق روشن دیده است! (23) و او نسبت به ابلاغ آنچه از طریق وحی دریافت داشته بخل ندارد! (24) این (قرآن) گفته شیطان رانده شده نیست! (25) پس به کجا می‌روید؟! (26) این قرآن چیزی جز تذکری برای جهانیان نیست، (27) برای کسی از شما که بخواهد راه مستقیم در پیش گیرد! (28) و شما چیزی را اراده نمی‌کنید مگر اینکه خداوند ـ پروردگار جهانیان ـ اراده کند و بخواهد! (29)

محتوای کلی سوره تکویر

محتوای این سوره، عمدتاً بر دو محور می‌باشد:

1- آیات آغازین سوره بیانگر آن چیزی است که به باور مسلمانان نشانه‌هایی از قیامت و دگرگونی‌های عظیم در پایان این جهان و آغاز رستاخیز به شمار می‌آید.
2- بخش دوم سوره به باور مسلمانان از «عظمت قرآن و آورنده آن» و تأثیرش در نفوس انسانی سخن می‌گوید و این قسمت با «سوگندهای بیدار کننده» همراه است.