درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (1) کلاس دهم معارف

درس 7: زبان قرآن

بازدید113

تاریخ بروزرسانی1404/08/1

قرائت: سورهٔ اسراء، آیات 105 تا 111

وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ وَ مَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَ نَذِیرًا ﴿105﴾ وَ قُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَیٰ مُکْثٍ وَ نَزَّلْنَاهُ تَنْزِیلًا ﴿106﴾ قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا یُتْلَیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا ﴿107﴾ وَ یَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ کَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا ﴿108﴾ وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعًا ﴿109﴾ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَٰنَ أَیًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَیٰ وَ لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِکَ وَ لَا تُخَافِتْ بِهَا وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذَٰلِکَ سَبِیلًا ﴿110﴾ وَ قُلِ الْحَمدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذ وَلَدًا وَ لَم یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی المُلکِ وَ لَم یَکُن لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیرًا ﴿111﴾

قرائت: سوه کهف آیات 1 تا 15

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
الحَمدُ لِلَّهِ الَّذِی أَنزَلَ عَلَیٰ عَبدِهِ الکِتَابَ وَ لَمْ یَجْعَل لَهُ عِوَجًا ﴿1﴾ قَیِّمًا لِیُنْذِرَ بَأْسًا شَدِیدًا مِنْ لَدُنْهُ وَ یُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا ﴿2﴾ مَاکِثِینَ فِیهِ أَبَدًا ﴿3﴾ وَ یُنذِرَ الَّذِینَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا ﴿4﴾ مَا لَهُم بِهِ مِن عِلمٍ وَ لَا لِآبَائِهِمْ کَبُرَت کَلِمَةً تَخرُجُ مِن أَفوَاهِهِمْ إِنْ یَقُولُونَ إِلَّا کَذِبًا ﴿5﴾ فَلَعَلَّکَ بَاخِعٌ نَفسَکَ عَلَیٰ آثَارِهِم إِن لَم یُؤمِنُوا بِهَٰذَا الحَدِیثِ أَسَفًا ﴿6﴾ إِنَّا جَعَلنَا مَا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُم أَیُّهُم أَحسَنُ عَمَلًا ﴿7﴾ وَ إِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَیْهَا صَعِیدًا جُرُزًا ﴿8﴾ أَم حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِیمِ کَانُوا مِنْ آیَاتِنَا عَجَبًا ﴿9﴾ إِذ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنکَ رَحْمَةً وَ هَیِّئ لَنَا مِنْ أَمرِنَا رَشَدًا ﴿10﴾ فَضَرَبنا عَلَیٰ آذَانِهِم فِی الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَدًا ﴿11﴾ ثُمَّ بَعَثْنَاهُم لِنَعْلَمَ أَیُّ الْحِزْبَیْنِ أَحْصَیٰ لِمَا لَبِثُوا أَمَدًا ﴿12﴾ نَحنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِم وَ زِدنَاهُم هُدًی ﴿13﴾ وَ رَبَطنَا عَلَیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدعُوَ مِن دُونِهِ إِلَٰهًا لَقَد قُلنَا إِذًا شَطَطًا ﴿14﴾ هَٰؤُلَاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَوْلَا یَأتُونَ عَلَیْهِم بِسُلطَانٍ بَیِّنٍ فَمَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افتَرَیٰ عَلَی اللَّهِ کَذِبًا ﴿15﴾

وقف و ابتدا (1)

جمله زیر را بخوانید:

«بخشش لازم نیست مجازاتش کنید»

معنای این جمله با یک وقف تغییر می‌کند. اگر بعد از کلمهٔ «بخشش» وقف انجام شود، منجر به آزادی فرد خواهد شد: «بخشش، لازم نیست مجازاتش کنید»

اما اگر بعد از عبارت «لازم نیست» وقف شود، موجب مجازات فرد خواهد شد: «بخشش لازم نیست، مجازاتش کنید»

همان‌طور که مشاهده کردید محل وقف می‌تواند نقش مهمی را در رساندن پیام جمله ایفا نماید و در مثال مذکور سبب برداشت دو معنای کاملاً متضاد شود.

همان‌طور که عدم رعایت تلفظ صحیح حروف، ممکن است معنای آیه را تغییر دهد، وقف و ابتدای نامناسب بر جملات قرآن نیز می‌تواند موجب تغییر مفهوم آیات قرآن شود.

به نمونه زیر دقت نمایید:

الف) آیه 65 سورهٔ یونس:

وَ لَا یَحْزُنکَ قَولُهُم، إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِیعًا، هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

در این آیه خداوند متعال پیامبرش را دلداری می‌دهد و به او سفارش می‌کند که «سخنان (یاوه‌های) آنان تو را غمگین نکند» زیرا مشرکان همواره ایشان را مورد تمسخر و طعنه و زخم زبان‌های آزاردهنده قرار می‌دادند. سپس خداوند متعال به جهت تأکید بیشتر می‌فرماید: «إِنَّ العِزَّةَ لِلهِ جَمیعًا»، یعنی تو را خداوندی سرپرستی می‌کند که هرچه عزت وجود دارد همه متعلق به اوست و آنها نمی‌توانند به عزت تو ضرری وارد کنند.

حال اگر این دو قسمت را به دنبال یکدیگر قرائت نمایید، ابهام ایجاد می‌شود و ممکن است معنای آیه را تغییر دهد و ترجمه آن بدین صورت می‌شود:

«این گفتهٔ آنان که تمام عزت متعلق به خداوند است، تو را غمگین نکند».

بنابراین اگر بر جمله اول وقف نشود، موجب می‌شود گمان کنیم که عبارت:

«إنَّ العِزَّهَٔ لِلهِ جَمِیعًا»

توسط مشرکان بیان شده است در حالی که برعکس، از جانب خدا می‌باشد.

برای تشخیص مکان‌های وقف، روش‌های متفاوتی وجود دارد که در این درس برخی از آنها را یادآوری می‌کنیم:

1- شمارهٔ انتهای آیات، نشانه مناسب بودن وقف است.
2- علائمی که به شکل حروف ریز در بالای کلمات قرار دارند به‌ویژه در آیات طولانی، مانند: ج ، ط ، ز ، س ، م ، لا ، صلی ، قلی

1- برخی از نمونه‌های وقف را در آیات اول درس بیابید و یک مورد را ترجمه کنید.
2- آیات 1 تا 7 سوره مریم را از صفحه 305 قرآن کامل با رعایت قواعد این درس در کلاس بخوانید.
3- با رجوع به قرآن کامل برای هر یک از علائم جدول زیر یک جمله قرآنی پیدا کنید.

..................... _^ج
..................... _^ط
..................... _^ز
..................... _^س
..................... _^م‍
..................... _^لا
..................... _^صلی
..................... _^قلی

زبانِ قرآن

این پرسش ممکن است برای شما مطرح شده باشد که چرا قرآن کریم که کتاب هدایت همگان است به زبان عربی نازل شده است؟

یکی از مشهورترین پاسخ‌هایی که به این سؤال داده شده است این است که نازل شدن قرآن به زبان عربی با توجه به نخستین مخاطبان قرآن و شخص پیامبر (ص) که عرب زبان بودند، یک جریان طبیعی است؛ هر سخنور حکیمی، مطالب خویش را با زبان مخاطبان خود بیان می‌کند.

اتفاقاً اگر قرآن به زبان دیگری نازل می‌شد، جای این سؤال بود که وقتی مخاطبان نخستین قرآن عرب زبان هستند، چرا قرآن به زبان عربی نازل نمی‌شود؟! چنانکه در یکی از آیات به این موضوع اشاره شده است:

وَ لَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِیًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آیَاتُهُ أَ أَعْجَمِیٌّ وَ عَرَبِیٌّ ... _{فصلت، آیهٔ 44}
اگر این قرآن را به زبان غیر عربی می‌فرستادیم، می‌گفتند: چرا آیاتش روشن و آشکار نیست؟ آیا کتاب غیر عربی بر پیامبری که خودش عرب است نازل می‌شود؟

روشن است که دین اسلام زمانی می‌توانست موفق شود و در تمام جهان گسترش یابد که ابتدا منطقه بعثت پیامبر ـ که عرب زبان بودند ـ فهمیده شود و عرب‌ها به آن ایمان آورند، آنگاه از سوی همین مؤمنان در سایر نقاط منتشر شود؛ چنانکه تاریخ اسلام به این رویداد گواهی می‌دهد.

البته لازم است توجه داشته باشیم که اگرچه قرآن به زبان عربی نازل شده است؛ اما تعالیم آن محدود به یک نژاد و گروه خاصی نمی‌باشد و آیات آن برای تعلیم و تزکیه کلیه انسان‌ها در همه قرون نازل شده است.

آیات قرآن، مخاطب خود را همه انسان‌ها معرفی می‌کند:

قُل... وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هَٰذَا القُرْآنُ لِأُنْذِرَکُم بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ _{انعام، آیهٔ 19}
بگو این قرآن بر من وحی شده تا به شما و تمام کسانی که این قرآن به آنها می‌رسد، ابلاغ کنم و بیم دهم.

امام رضا (ع) در این‌باره می‌فرماید: «خداوند قرآن را برای زمانی خاص و مردمانی مخصوص و معین قرار نداد. قرآن در هر زمانی تازه و نو و نزد هر ملتی تا روز قیامت مورد استفاده است.»

قرآن ارزش‌های اخلاقی و انسانی را در آیات گوناگون خود بیان می‌کند و همگان را به سوی آنها دعوت می‌کند. ارزش‌هایی چون خداپرستی، ظلم‌ستیزی، صداقت و نیکوکاری و... که برای به سعادت رسیدن هر انسانی لازم است و مخصوص قوم و زبان خاصی نیست. اگر آیات آن تنها مخصوص عرب زبانان بود، تا این اندازه در میان ملت‌های گوناگون گسترش نیافته و جهانی نمی‌شد. ترجمه و ترویج قرآن به بیش از 100 زبان زنده جهان، شاهد و گویای این مسئله است.

1- به نظر شما هم زبان بودن پیامبر با مردمی که به سوی آنها مبعوث می‌شود چه فوائدی دارد؟
الف) مردم پیام‌های الهی را که او بیان می‌کند به روشنی متوجه می‌شوند و می‌توانند به آن ایمان بیاورند.
ب) ........................
ج) ........................

2- چه ارتباطی میان مفهوم این آیه و محتوای درس وجود دارد؟

وَ مَا أَرْسَلنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَومِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُ_{ابراهیم، آیهٔ 3}
ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر به زبان قوم خودش تا (حقائق را) برای آنها آشکار کند.

حفظ نور: سورهٔ عادیات

آیات شریفهٔ سورهٔ عادیات را براساس برنامهٔ پیشنهادی دبیر محترم حفظ کنید.

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
وَ العَادِیَاتِ ضَبحًا ﴿1﴾ فَالْمُورِیَاتِ قَدحًا ﴿2﴾ فَالمُغِیرَاتِ صُبحًا ﴿3﴾ فَأَثَرنَ بِهِ نَقعًا ﴿4﴾ فَوَسَطنَ بِهِ جَمعًا ﴿5﴾ إِنَّ الْإِنسَانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ ﴿6﴾ وَ إِنَّهُ عَلَیٰ ذَٰلِکَ لَشَهِیدٌ ﴿7﴾ وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیرِ لَشَدِیدٌ ﴿8﴾ أَفَلَا یَعلَمُ إِذَا بُعثِرَ مَا فِی القُبُورِ ﴿9﴾ وَ حُصِّلَ مَا فِی الصُّدُورِ ﴿10﴾ إِنَّ رَبَّهُم بِهِم یَومَئِذٍ لَخَبِیرٌ ﴿11﴾

برای مطالعه: ترجمه سوره عادیات

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
سوگند به اسبان دونده (و مجاهدان) در حالی که نفس‌زنان به پیش می‌روند، (1) و جرقه‌هایی (که در برخورد سم‌هایشان با سنگ‌های بیابان) افروخته می‌شود، (2) و سوگند به هجوم آوران سپیده‌دم (که غافلگیرانه به دشمن هجوم می‌برند.) (3) و با آن حمله گرد و غبار به هر سو پراکنده می‌شود، (4) و (ناگهان) در میان دشمن ظاهر می‌شدند، (5) همانا انسان در برابر نعمت‌های پروردگارش بسیار ناسپاس و بخیل است! (6) و او خود (نیز) بر این معنی گواه است! (7) زیرا او علاقه شدید به مال دنیا دارد! (8) آیا او نمی‌داند در آن روز تمام کسانی که در قبرها هستند، برانگیخته می‌شوند، (9) و آنچه در درون سینه هاست آشکار می‌گردد، (10) در آن روز پروردگارشان از آنها کاملاً باخبر است (11)

محتوای کلی سوره عادیات

کلمه عادیات به معنی اسبان دونده است.

در شأن نزول این سوره آمده است که:

در سال 8 هجرت به پیغمبر اکرم خبر دادند که دوازده هزار سوار در سرزمین «یابس» جمع شده، و با یکدیگر عهد کرده‌اند که تا پیامبر و علی را به قتل نرسانند و جماعت مسلمین را متلاشی نکنند از پای ننشینند.

پیغمبر اکرم جمع کثیری از یاران خود را به سراغ آنها فرستاد، ولی بعد از گفتگوهایی بدون نتیجه بازگشتند؛ سرانجام پیامبر اکرم، علی (ع) را با گروه کثیری از مهاجر و انصار به نبرد آنها اعزام داشت، آنها به سرعت به سوی منطقه دشمن حرکت کردند و شبانه راه می‌رفتند، و صبحگاهان دشمن را در حلقه محاصره گرفتند، نخست اسلام را بر آنها عرضه داشتند. چون نپذیرفتند به آنها حمله کردند و آنان را در هم شکستند.

سوره عادیات نازل شد در حالی که هنوز سربازان اسلام به مدینه بازنگشته و بودند، پیامبر خدا آن روز برای نماز صبح آمد، و این سوره را در نماز تلاوت فرمود.

در این سوره، سخن از پاره‌ای از ضعف‌های انسان هم چون کفر و بخل و دنیاپرستی به میان می‌آورد و در پایان به مسئله معاد اشاره دارد.