درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (1) کلاس دهم معارف

درس 6: کتابت قرآن

بازدید119

تاریخ بروزرسانی1404/08/1

قرائت: سورهٔ قلم، آیات 1 تا 48

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
ن وَ الْقَلَمِ وَ مَا یَسْطُرُونَ ﴿1﴾ مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ ﴿2﴾ وَ إِنَّ لَکَ لَأَجْرًا غَیْرَ مَمْنُونٍ ﴿3﴾ وَ إِنَّکَ لَعَلَیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ ﴿4﴾ فَسَتُبْصِرُ وَ یُبْصِرُونَ ﴿5﴾ بِأَیْیِکُمُ الْمَفْتُونُ ﴿6﴾ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ ﴿7﴾ فَلَا تُطِعِ الْمُکَذِّبِینَ ﴿8﴾ وَ دُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ ﴿9﴾ وَ لَا تُطِعْ کُلَّ حَلَّافٍ مَهِینٍ ﴿10﴾ هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِیمٍ ﴿11﴾ مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ ﴿12﴾ عُتُلٍّ بَعْدَ ذَٰلِکَ زَنِیمٍ ﴿13﴾ أَنْ کَانَ ذَا مَالٍ وَ بَنِینَ ﴿14﴾ إِذَا تُتْلَیٰ عَلَیْهِ آیَاتُنَا قَالَ أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ ﴿15﴾ سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ ﴿16﴾ إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ کَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصرِمُنَّهَا مُصْبِحِینَ ﴿17﴾ وَ لَا یَسْتَثْنُونَ ﴿18﴾ فَطَافَ عَلَیْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نَائِمُونَ ﴿19﴾ فَأَصْبَحَت کَالصَّرِیمِ ﴿20﴾ فَتَنَادَوْا مُصْبِحِینَ ﴿21﴾ أَنِ اغْدُوا عَلَیٰ حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صَارِمِینَ ﴿22﴾ فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخَافَتُونَ ﴿23﴾ أَنْ لَا یَدْخُلَنَّهَا الیَومَ عَلَیکُم مِسکِینٌ ﴿24﴾ وَ غَدَوا عَلَیٰ حَردٍ قَادِرِینَ ﴿25﴾ فَلَمَّا رَأَوهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ ﴿26﴾ بَل نَحنُ مَحرُومُونَ ﴿27﴾ قَالَ أَوْسَطُهُم أَلَم أَقُل لَکُم لَولَا تُسَبِّحُونَ ﴿28﴾ قَالُوا سُبحَانَ رَبِّنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ ﴿29﴾ فَأَقبَلَ بَعضُهُم عَلَیٰ بَعضٍ یَتَلَاوَمُونَ ﴿30﴾ قَالُوا یَا وَیلَنَا إِنَّا کُنَّا طَاغِینَ ﴿31﴾ عَسَیٰ رَبُّنَا أَن یُبدِلَنَا خَیرًا مِنهَا إِنَّا إِلَیٰ رَبِّنَا رَاغِبُونَ ﴿32﴾ کَذَٰلِکَ الْعَذَابُ وَ لَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ ﴿33﴾ إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِیمِ ﴿34﴾ أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجرِمِینَ ﴿35﴾ مَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ ﴿36﴾ أَمْ لَکُمْ کِتَابٌ فِیهِ تَدْرُسُونَ ﴿37﴾ إِنَّ لَکُمْ فِیهِ لَمَا تَخَیَّرُونَ ﴿38﴾ أَمْ لَکُمْ أَیْمَانٌ عَلَیْنَا بَالِغَةٌ إِلَیٰ یَوْمِ الْقِیَامَةِ إِنَّ لَکُمْ لَمَا تَحْکُمُونَ ﴿39﴾ سَلْهُمْ أَیُّهُمْ بِذَٰلِکَ زَعِیمٌ ﴿40﴾ أَمْ لَهُمْ شُرَکَاءُ فَلْیَأْتُوا بِشُرَکَائِهِمْ إِنْ کَانُوا صَادِقِینَ ﴿41﴾ یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَ یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلَا یَسْتَطِیعُونَ ﴿42﴾ خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَد کَانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سَالِمُونَ ﴿43﴾ فَذَرْنِی وَ مَنْ یُکَذِّبُ بِهَٰذَا الْحَدِیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ ﴿44﴾ وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیدِی مَتِینٌ ﴿45﴾ أَم تَسْأَلُهُم أَجرًا فَهُم مِن مَغرَمٍ مُثْقَلُونَ ﴿46﴾ أَم عِندَهُمُ الغَیبُ فَهُم یَکتُبُونَ ﴿47﴾ فَاصبِر لِحُکمِ رَبِّکَ وَ لَا تَکُن کَصَاحِبِ الحُوتِ إِذ نَادَیٰ وَ هُوَ مَکظُومٌ ﴿48﴾

فصاحت حرف «ر»

حرف «راء» گاه درشت و گاه نازک تلفظ می‌شود. رعایت این مورد نیز موجب فصاحت و افزایش زیبایی قرائت می‌گردد.

الف) درشت تلفظ شدن راء (تفخیم):

1- حرف راء، همراه با ــَـ ، ــُـ ، ــًـ ، ــٌـ ، ــ ا، ــ و، به صورت درشت تلفظ می‌شود و به آن «تفخیم» می‌گویند، مانند:

اَستَغفِرُ اللّٰهَ
رُزِقوا
رَبّ العالَمینَ
اَلرَّحمٰنِ الرَّحیم
اَمرًا مِن عِندِنا
اِن تَرَکَ خَیرًا
صِراطَ الَّذینَ
خَیرُ الرّازِقینَ
وَ الرّوحُ
اَرونی
مَغفِرَةٌ وَ اَجرٌ
فَرَوحٌ وَ رَیحانٌ
رُحَماءُ بَینَهُم
وَ کانَ اَمرُ اللّٰهِ قَدَرًا مَقدورًا
وَ اِلَیهِ النُّشورُ
ذَرَاَکُم فِی الاَرضِ وَ اِلَیهِ تُحشَرونَ
وَ یَقطَعونَ ما اَمَرَاللّٰهُ بِهٰ
اُذکُرُوا اللّٰهَ ذِکرًا کَثیرًا

2- راء ساکن، بعد از ــَـ ، ــُـ ، ــ ا، ــ و، نیز به صورت درشت تلفظ می‌شود، مانند:

قُرآن
مَریَمُ
کَفور
کَفّار

ب) نازک تلفظ شدن راء (ترقیق):

1- حرف راء، همراه با ــِـ ، ــٍـ ، ــ ی، به صورت نازک تلفظ می‌شود و به آن «ترقیق» می‌گویند.

رِجالٌ
اَمرٍ
صَدری
فی لَیلَةِ القَدرِ
وَ قَرّی عَینًا

2- راء ساکن بعد از ــِـ به صورت نازک تلفظ می‌شود، مانند:

مِریَةٍ
فِرعَونَ

نکته: اگر راء به هنگام وقف ساکن شود، از حرکت قبل از ساکن تبعیت می‌کند، مانند:

قُدِرَ ← قُدِر
نُذُرِ ← نُذُر
وَ العَصرِ ← وَ العَصر

نمونه‌های دیگر:

غَفّار
کَالفَخّار
کَفور
مَسطور

1- دو نمونه تفخیم و دو نمونه ترقیق حرف «ر» را از جزء سی قرآن کریم بیابید و به همراه هم کلاسی‌های خود، آنها را در کلاس تلفظ کنید.

2- آیات 1 تا 30 سورهٔ نبأ را از روی صفحه 582 قرآن کامل با توجه به قواعد تجویدی بخوانید.

کتابت قرآن

همان‌طور که پیش از این دانستیم، یکی از صفت‌هایی که برای «قرآن» بیان شده است، «کتاب» می‌باشد. قرآن از آن جهت که آیاتش به عنوان یک قانون و دستورالعمل نوشته شده و یکجا جمع شده است، به عنوان «کتاب» مشهور می‌باشد.

به نوشته شدن آیات قرآن، در اصطلاح «کتابت قرآن» گفته می‌شود و بحث پیرامون کیفیت نوشته شدن آیات، یکی از دیگر موضوعاتی است که دانشمندان علوم قرآن به آن پرداخته‌اند.

قرآنی که پیش روی ماست، در زمان رسول اکرم (ص) و به دستور ایشان نوشته شده است. قرآن، معجزه جاویدان پیامبر اسلام بود و ایشان در زمان حیات خود اهتمام فراوانی به مکتوب شدن آیات آن داشتند تا از فراموشی و تغییر در طول زمان در امان باشد. ایشان پس از پایان یافتن وحی و دریافت الفاظ نورانی قرآن، آیات را برای اصحاب (یارانشان) می‌خواند و با تکرار برای ایشان املاء می‌نمود تا یادداشت کنند. برخی نقل‌های تاریخی، نام 45 نفر را به عنوان «کاتبان وحی» بیان نموده‌اند. امام علی(ع)، طلحه، زبیر و عبدالله بن مسعود از جملهٔ این افراد می‌باشند.

اولین کسی که در مکه عهده‌دار کتابت وحی شد، امام علی (علی) بود و تا آخرین روز حیات پیامبر به این کار ادامه داد. پیامبر اکرم نیز اصرار فراوان داشت تا آنچه را که نازل می‌شود، حتماً برای حضرت علی (ع) بخواند. در یکی از نقل‌های تاریخی می‌خوانیم:

«علی بن ابی طالب در مسجد کوفه نشسته بود و مردم دور او را گرفته بودند. ایشان فرمود: پرسش‌های خود را تا در میان شما هستم، از من بپرسید. درباره آیات قرآن از من بپرسید. به خدا قسم آیه‌ای نازل نشد مگر آنکه پیامبر، آن را بر من می‌خواند... یکی از حاضرین پرسید: اگر هنگام نزول آیات، شما حضور نداشتید، چطور؟ علی (ع) فرمود: هنگامی که به حضورشان می‌رسیدم، به من می‌فرمود: زمانی که حضور نداشتی، آیه‌هایی نازل شد، آنگاه آنها را بر من می‌خواند...»

کاتبان وحی آیات قرآن را با اشتیاق و دقت فراوان از پیامبر دریافت می‌نمودند و آیات را زیر نظر ایشان، روی تکه‌های کاغذ، پوست و پارچه می‌نوشتند. سپس پیامبر، آیات نوشته شده را گوش می‌دادند و اگر خطایی صورت گرفته بود، اصلاح می‌نمودند.

با اهتمام پیامبر و تلاش مسلمانان، تمام آیات قرآن در زمان حیات رسول خدا (ص) نوشته شد. همین دقت و تلاش‌ها موجب گردید تا قرآن از گزند هرگونه نقص یا اضافات در طول سالیان بسیار در امان بماند و هیچ اختلافی میان قرآنی که امروز در دست ماست و نسخه‌هایی از قرآن که از قرن‌ها پیش به دست ما رسیده است و در موزه‌های مختلف دنیا نگهداری می‌شود، وجود نداشته باشد.

- در حدیثی از پیامبر می‌خوانیم

قَیدُوا العِلم بِالکِتابَةِ
علم را با نوشتن به بند بکشید.

چه ارتباطی میان معنای حدیث و موضوع «کتابت قرآن» وجود دارد؟

حفظ نور: سوره قارعه

آیات شریفهٔ سوره قارعه را براساس برنامهٔ پیشنهادی دبیر محترم حفظ کنید.

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
القَارِعَةُ ﴿1﴾ مَا القَارِعَةُ ﴿2﴾ وَ مَا أَدرَاکَ مَا القَارِعَةُ ﴿3﴾ یَوْمَ یَکُونُ النَّاسُ کَالفَرَاشِ الْمَبثُوثِ ﴿4﴾ وَ تَکُونُ الجِبَالُ کَالعِهنِ المَنفُوشِ ﴿5﴾ فَأَمَّا مَن ثَقُلَت مَوَازِینُهُ ﴿6﴾ فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رَاضِیَةٍ ﴿7﴾ وَ أَمَّا مَنْ خَفَّت مَوَازِینُهُ ﴿8﴾ فَأُمُّهُ هَاوِیَةٌ ﴿9﴾ وَ مَا أَدرَاکَ مَا هِیَهْ ﴿10﴾ نَارٌ حَامِیَةٌ ﴿11﴾

برای مطالعه: ترجمه سوره قارعه

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
قارعه؛ آن حادثه کوبنده! (1) و چه حادثه کوبنده‌ای (2) و تو چه می‌دانی که حادثه کوبنده چیست؟! (آن حادثه همان روز قیامت است!) (3) روزی که مردم مانند پروانه‌های پراکنده خواهند بود، (4) و کوه‌ها مانند پشم رنگین حلاجی شده می‌گردد! (5) اما (در آن روز) کسی که ترازوی اعمالش سنگین است، (6) در یک زندگی خشنود کننده خواهد بود! (7) و اما کسی که ترازوی اعمالش سبک باشد، (8) پناهگاهش «هاویه» (دوزخ) است! (9) و تو چه می‌دانی «هاویه» چیست؟! (10) (آن) آتشی است سوزان! (11)

محتوای کلی سوره قارعه

نام سوره از واژه «القارعه» در آیه اول گرفته شده که یکی از نام‌های قیامت و به معنای کوبنده است.

سوره قارعه درباره قیامت و وقایع آن است و از پاداش کارهای نیک و مجازات گناهان سخن می‌گوید.