درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (1) کلاس دهم معارف

درس 4: اسباب نزول

بازدید212

تاریخ بروزرسانی1404/08/1

قرائت: سوره انسان، آیات 1 تا 31

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
هَل أَتَیٰ عَلَی الْإِنسَانِ حِینٌ مِنَ الدَّهرِ لَم یَکُن شَیئًا مَذکُورًا ﴿1﴾ إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن نُطفَةٍ أَمشَاجٍ نَبتَلِیهِ فَجَعَلنَاهُ سَمِیعًا بَصِیرًا ﴿2﴾ إِنَّا هَدَینَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرًا وَ إِمَّا کَفُورًا ﴿3﴾ إِنَّا أَعتَدنَا لِلکَافِرِینَ سَلَاسِلَ وَ أَغلَالًا وَ سَعِیرا ﴿4﴾ إِنَّ الْأَبْرَارَ یَشرَبُونَ مِنْ کَأسٍ کَانَ مِزَاجُهَا کَافُورًا ﴿5﴾ عَینًا یَشرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَهَا تَفْجِیرًا ﴿6﴾ یُوفُونَ بِالنَّذرِ وَ یَخَافُونَ یَومًا کَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیرًا ﴿7﴾ وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَیٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا ﴿8﴾ إِنَّمَا نُطعِمُکُم لِوَجهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاءً وَ لَا شُکُورًا ﴿9﴾ إِنَّا نَخَافُ مِن رَبِّنَا یَومًا عَبُوسًا قَمْطَرِیرًا ﴿10﴾ فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَٰلِکَ الْیَومِ وَ لَقَّاهُم نَضرَةً وَ سُرُورًا ﴿11﴾ وَ جَزَاهُم بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیرًا ﴿12﴾ مُتَّکِئِینَ فِیهَا عَلَی الْأَرَائِکِ لَایَرَونَ فِیهَا شَمسًا وَ لَا زَمهَرِیرًا ﴿13﴾ وَ دَانِیَةً عَلَیْهِم ظِلَالُهَا وَ ذُلِّلَت قُطُوفُهَا تَذلِیلًا ﴿14﴾ وَ یُطَافُ عَلَیهِم بِآنِیَةٍ مِن فِضَّةٍ وَ أَکوَابٍ کَانَت قَوَارِیرَا ﴿15﴾ قَوَارِیرَ مِن فِضَّهٍٔ قَدَّرُوهَا تَقدِیرًا ﴿16﴾ وَ یُسْقَونَ فِیهَا کَأسًا کَانَ مِزَاجُهَا زَنجَبِیلًا ﴿17﴾ عَینًا فِیهَا تُسَمَّیٰ سَلسَبِیلًا ﴿18﴾ وَ یَطُوفُ عَلَیْهِم وِلدَانٌ مُخَلَّدُونَ إِذَا رَأَیْتَهُم حَسِبتَهُم لُؤلُؤًا مَنثُورًا ﴿19﴾ وَ إِذَا رَأَیتَ ثَمَّ رَأَیتَ نَعِیمًا وَ مُلکًا کَبِیرًا ﴿20﴾ عَالِیَهُم ثِیَابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا أَسَاوِرَ مِن فِضَّهٍٔ وَ سَقَاهُم رَبُّهُم شَرَابًا طَهُورًا ﴿21﴾ إِنَّ هَٰذَا کَانَ لَکُمْ جَزَاءً وَ کَانَ سَعْیُکُم مَشکُورًا ﴿22﴾ إِنَّا نَحنُ نَزَّلنَا عَلَیکَ القُرْآنَ تَنزِیلًا ﴿23﴾ فَاصبِر لِحُکمِ رَبِّکَ وَ لَا تُطِع مِنهُم ءاثِمًا أَو کَفُورًا ﴿24﴾ وَ اذکُرِ اسْمَ رَبِّکَ بُکرَةً وَ أَصِیلًا ﴿25﴾ وَ مِنَ اللَّیلِ فَاسجُد لَهُ وَ سَبِّحهُ لَیلًا طَوِیلًا ﴿26﴾ إِنَّ هَٰؤُلَاءِ یُحِبُّونَ العَاجِلَهَٔ وَ یَذَرُونَ وَرَاءَهُم یَومًا ثَقِیلًا ﴿27﴾ نَحنُ خَلَقنَاهُم وَ شَدَدنَا أَسْرَهُم وَ إِذَا شِئنَا بَدَّلنَا أَمثَالَهُم تَبدِیلًا ﴿28﴾ إِنَّ هَٰذِهِ تَذکِرَةٌ فَمَن شَاءَ اتَّخَذَ إِلَیٰ رَبِّهِ سَبِیلًا ﴿29﴾ وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَن یَشَاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیمًا حَکِیمًا ﴿30﴾ یُدخِلُ مَن یَشَاءُ فِی رَحمَتِهِ وَالظَّالِمِینَ أَعَدَّ لَهُم عَذَابًا أَلِیمًا ﴿31﴾

قواعد نون ساکن

تلفظ نون ساکن و تنوین سه حالت دارد:

1- نون ساکن نزد شش حرف حلقی (ا هـ حـ خ عـ غـ)، به صورت معمولی تلفظ می‌شود که به آن اظهار می‌گویند، مانند:

وَ مَن اَعرَضَ عَن ذکری
وَ جَنّاتٍ اَلفافًا
اَنعَمتَ عَلَیهِم
وَ لِکُلِّ قَومٍ هادٍ
اِن هُوَ الّا ذِکرٌ لِلعالَمینَ
ماءً غَدَقًا
وَ المُنخَِنقَةُ
وَ اللّٰهُ عَزیزٌ حَکیمٌ

2- نون ساکن نزد دو حرف «لـ ر» به این دو حرف تبدیل می‌گردد. مانند:

مِن رَِبّکُم
وَ قُدورٍ راسِیاتٍ
اَشهَدُ اَن لا الٰه اِلَّا اللّٰهُ
شَیطانٍ رَجیمٍ
وَ لَم یَکُن لَهُ کُفُوًا اَحَدٌ
عَدُوٌّ لی

3- نون ساکن نزد بیست حرف باقی‌مانده، در حرف بعد و با کشش خوانده می‌شود؛ یعنی نون، حالت تلفظ حرف بعدی را به خود می‌گیرد. به این حالت در علم تجوید «ادغام و اخفاء و قلب به میم» می‌گویند. مانند:

مِن قَبل
بَیِّناتٍ مِنَ الهُدیٰ
کُنتُم
فِئَةٌ تُقاِتلُ
مِن بَعدِ
کِتابٌ کَریمٌ

1- چرا احکام تنوین نیز مانند نون ساکن است؟
2- آیات 1 تا 15 سوره حِجر را از صفحه 262 قرآن کامل با رعایت قواعدی که تاکنون آموخته‌اید به صورت شمرده و روان بخوانید.

اسباب نزول

آیا تاکنون عبارت «اسباب النزول» را شنیده‌اید؟

همه مفسران در بررسی و تفسیر برخی آیات قرآن، سبب نزول آن را نیز بیان کرده‌اند؛ برخی از دانشمندان، کتاب مستقل در این رابطه نوشته‌اند؛ و بعضی دیگر در ضمن مباحث علوم قرآنی، یک فصل را به این بحث اختصاص داده‌اند که این مسئله، نشان‌دهنده عظمت و اهمیت این بحث قرآنی است.

سبب نزول، آیه عبارت است از سؤال یا رویدادی که در زمان رسول خدا (ص) روی داده است سپس آیاتی درباره آن ماجرا یا برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های مطرح شده، نازل شده باشد. بنابراین نزول این آیات، نشئت گرفته از رویداد یا سؤال مشخصی می‌باشد.

به عنوان نمونه، در منابع تاریخی و تفسیری می‌خوانیم که ماجرای خاتم‌بخشی امام علی (ع) به فقیر موجب نزول آیه «ولایت» شده است:

إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَ یُؤتُونَ الزَّکَاةَ وَ هُم رَاکِعُونَ _{مائده، آیهٔ 55}
سرپرست و ولی شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده‌اند، همان‌ها که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع، زکات می‌دهند.

و نیز می‌خوانیم که ماجرای اطعام نیازمندان از سوی اهل بیت پیامبر، موجب نزول آیه «اطعام مسکین» شده است:

وَ یُطعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَیٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا _{انسان، آیهٔ 8}
و غذای (خود) را با اینکه به آن علاقه و نیاز دارند به مسکین و یتیم و اسیر می‌دهند.

از آنجا که این آیات به دنبال این وقایع و به خاطر آنها نازل شده‌اند، این رویدادها سبب نزول این آیات به شمار می‌آیند.

پرسش‌هایی نیز که از سوی مردم مطرح می‌گشت و به دنبال آن آیاتی برای پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها نازل می‌شد، سبب نزول آن آیات می‌باشند. به‌عنوان نمونه، مردم از رسول خدا سؤالاتی در خصوص «جنگ در ماه‌های حرام»، «زمان وقوع قیامت»، و ... می‌پرسیدند و آیات گوناگونی به سبب پاسخ‌گویی به این سؤالات نازل می‌گشت:

یَسْأَلُونَکَ عَنِ الشَّهرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِیهِ قُل قِتَالٌ فِیهِ کَبِیرٌ _{بقرهٔ، 217}
از تو درباره جنگ در ماه حرام، سؤال می‌کنند بگو: جنگ در آن، (گناهی) بزرگ است.

یَسْأَلُونَکَ عَنِ السَّاعَهِٔ أَیَّانَ مُرسَاهَا قُل إِنَّمَا عِلمُهَا عِندَ رَبِّی ... _{اعراف، آیهٔ 187}
درباره قیامت از تو سؤال می‌کنند، کی فرا می‌رسد؟ بگو: علمش فقط نزد پروردگار من است.

از توضیحاتی که گذشت چنین به دست می‌آید که همه آیات قرآن سبب نزول نداشته و سبب نزول مخصوص جایی است که سؤال یا رویدادی اتفاق افتاده باشد. اما باید به این نکته توجه داشته باشیم که درست است همه آیات سبب نزول ندارند، اما همه آیات دارای «شأن نزول» می‌باشند. مراد از شأن نزول، هدف و موضوع خاصی است که موجب نزول آیات قرآن می‌باشد. مثلاً اگر آیاتی در خصوص بیان احکامی خاص نازل شده باشد، آن احکام شأن نزول آیات می‌باشند؛ به این معنا، همه آیات قرآن شأن نزول دارند، چرا که در خصوص موضوع و هدف خاصی نازل شده‌اند، اما تنها تعدادی از آیات هستند که سبب نزول دارند.

تردیدی نیست که آشنایی با اسباب نزول آیات، از دیگر علومی است که اگر یک مفسّر از آن اطلاع نداشته باشد، در تفسیر آیات قرآن به اشتباه می‌افتد. به عنوان نمونه، به معنای این آیه دقت کنید:

إِنَّ الصَّفَا وَ الْمَرْوَهَٔ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَن حَجَّ الْبَیتَ أَوِ اعتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَیهِ أَن یَطَّوَّفَ بِهِمَا ... _{بقرهٔ، آیهٔ 158}
کوه «صفا» و «مروه» از شعائر (و نشانه‌های) خداست. بنابراین، کسانی که حج خانه خدا و یا عمره انجام می‌دهند، گناهی نیست که بر آن دو طواف کنند. (و سعیِ صفا و مروه انجام دهند).

با توجه به معنای ظاهری آیه، ممکن است به این نتیجه برسیم که سعیِ میان دو کوه صفا و مروه واجب نیست، چرا که در آیه فقط آورده است که این طواف گناه نیست و اشاره‌ای به واجب بودن آن ندارد.

در حالی که اگر به سبب نزول آیه دقت کنیم، معنای دیگری از آن برداشت می‌شود:

دو کوه صفا و مروه پیش از اسلام جایگاه دو بت جاهلیت بوده که مشرکان هنگامی که میان این دو کوه را طی می‌کردند، آن بت‌ها را مسح می‌نمودند. با ظهور اسلام و شکسته شدن بت‌ها، مسلمانان با وجود این سابقه، از سعی میان صفا و مروه خودداری می‌کردند و آن را عملی جاهلی و گناه می‌پنداشتند. این آیه، به مسلمانان می‌گوید، پندار خود را تغییر دهند و سعی میان دو کوه را گناه ندانند و با خیال آسوده این واجب الهی را انجام دهند.

بنابراین در اینجا توجه به سبب نزول آیه، ابهام معنایی آیه را برطرف می‌سازد و تفسیر صحیح و دقیقی از آن ارائه می‌نماید.

به آیات زیر مراجعه کنید و با کمک دبیر خود و مراجعه به منابع، سبب نزول یا شأن نزول هریک از این آیات را بیابید.

- سورهٔ کهف، 84-83
- سورهٔ اسراء، 24-23
- سورهٔ حجرات، 10
- سورهٔ آل عمران، 61

حفظ نور: سورهٔ غاشیه

آیات شریفه سورهٔ غاشیه براساس برنامهٔ پیشنهادی دبیر محترم حفظ کنید.

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
هَل أَتَاکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ ﴿1﴾ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ ﴿2﴾ عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ ﴿3﴾ تَصْلَیٰ نَارًا حَامِیَةً ﴿4﴾ تُسْقَیٰ مِنْ عَیْنٍ آنِیَةٍ ﴿5﴾ لَیسَ لَهُمْ طَعَامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِیعٍ ﴿6﴾ لَا یُسمِنُ وَلَا یُغْنِی مِن جُوعٍ ﴿7﴾ وُجُوهٌ یَومَئِذٍ نَاعِمَةٌ ﴿8﴾ لِسَعیِهَا رَاضِیَةٌ ﴿9﴾ فِی جَنَّةٍ عَالِیَةٍ ﴿10﴾ لَا تَسْمَعُ فِیهَا لَاغِیَةً ﴿11﴾ فِیهَا عَینٌ جَارِیَةٌ ﴿12﴾ فِیهَا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ ﴿13﴾ وَ أَکْوَابٌ مَوْضُوعَةٌ ﴿14﴾ وَ نَمَارِقُ مَصفُوفَةٌ ﴿15﴾ وَ زَرَابِیُّ مَبْثُوثَةٌ ﴿16﴾ أَفَلَا یَنْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ ﴿17﴾ وَ إِلَی السَّمَاءِ کَیفَ رُفِعَتْ ﴿18﴾ وَ إِلَی الْجِبَالِ کَیْفَ نُصِبَتْ ﴿19﴾ وَ إِلَی الْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ ﴿20﴾ فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَکِّرٌ ﴿21﴾ لَستَ عَلَیهِم بِمُصَیطِرٍ ﴿22﴾ إِلَّا مَن تَوَلَّیٰ وَ کَفَرَ ﴿23﴾ فَیُعَذِّبُهُ اللَّهُ العَذَابَ الْأکبَرَ ﴿24﴾ إِنَّ إِلَینَا إِیَابَهُم ﴿25﴾ ثُمَّ إِنَّ عَلَینَا حِسَابَهُم ﴿26﴾

برای مطالعه: ترجمه سوره غاشیه

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
آیا داستان غاشیه (روز قیامت که حوادث وحشتناکش همه را فرا می‌گیرد) به تو رسیده است؟! (1) چهره‌هایی در آن روز زبون و ذلت‌بارند، (2) آنها که پیوسته تلاش کرده و خسته شده‌اند (ولی نتیجه‌ای عایدشان نشده است)، (3) در آتش سوزان وارد می‌گردند (4) از چشمه‌ای بسیار داغ و بد به آنان نوشانده می‌شود (5) غذایی جز از ضریع (خار خشک تلخ و بدبو) ندارند (6) غذایی که نه آنها را فربه می‌کند و نه از گرسنگی می‌رهاند‌! (7) چهره‌هایی در آن روز شاداب (و غرق نعمت‌های بهشتی) هستند، (8) و از سعی و تلاش خود خشنودند، (9) در بهشتی عالی جای دارند، (10) که در آن هیچ سخن لغو و بیهوده‌ای نمی‌شنوند! (11) در آن چشمه‌ای جاری است، (12) در آن تخت‌های زیبای بلندی است، (13) و قدح‌هایی (که در کنار این چشمه) نهاده، (14) و بالش‌ها و پشتی‌های چیده و آراسته شده، (15) و فرش‌های فاخر گسترده! (16) آیا آنان به شتر نمی‌نگرند که چگونه آفریده شده است؟! (17) و به آسمان نگاه نمی‌کنند که چگونه برافراشته شده؟! (18) و به کوه‌ها که چگونه در جای خود نصب گردیده! (19) و به زمین که چگونه گسترده و هموار گشته است؟! (20) پس تذکر ده که تو فقط تذکر دهنده‌ای! (21) تو سلطه‌گر بر آنان نیستی که (بر ایمان) مجبورشان کنی، (22) مگر کسی که روی گرداند و منکر شود، (23) که خداوند او را به عذاب بزرگ مجازات می‌کند. (24) به یقین بازگشت (همه) آنان به سوی ماست. (25) سپس حسابشان (نیز) با ماست. (26)

محتوای کلی سوره غاشیه

این سوره در سه موضوع بحث می‌کند:

1- معاد، بخصوص کیفرهای دردناک مجرمان و پاداش‌های شوق‌انگیز مؤمنان.
2- توحید، که با اشاره به آفرینش آسمان و خلقت کوه‌ها و زمین و توجه انسان‌ها به این سه موضوع اسرار آمیز بیان شده.
3- نبوت، و گوشه‌ای از وظایف پیامبر اسلام.