درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (1) کلاس دهم معارف

درس 3: نزول قرآن

بازدید513

تاریخ بروزرسانی1404/08/1

قرائت: سورهٔ فرقان، آیات 21 تا 43

وَ قَالَ الَّذِینَ لَا یَرجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنزِلَ عَلَینَا المَلَائِکَةُ أَو نَرَیٰ رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَکبَرُوا فِی أَنفُسِهِم وَعَتَوا عُتُوًّا کَبِیرًا ﴿21﴾ یَومَ یَرَونَ المَلَائِکَهَٔ لَا بُشرَی یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِینَ وَ یَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا ﴿22﴾ وَ قَدِمنَا إِلَی مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلنَاهُ هَبَاءً مَنثُورًا ﴿23﴾ أَصحَابُ الْجَنَّهِٔ یَومَئِذٍ خَیرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِیلاً ﴿24﴾ وَ یَومَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالغَمَامِ وَ نُزِّلَ المَلَائِکَهُٔ تَنزِیلا ﴿25﴾ المُلکُ یَومَئِذٍ الحَقُّ لِلرَّحمَنِ وَ کَانَ یَومًا عَلَی الکَافِرِینَ عَسِیرًا ﴿26﴾ وَ یَومَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَی یَدَیهِ یَقُولُ یَا لَیتَنِی اتَّخَذتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلًا ﴿27﴾ یوَیلَتَی لَیتَنِی لَم أَتَّخِذ فُلَانًا خَلِیلً ﴿28﴾ لَقَد أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکرِ بَعدَ إِذْ جَاءَنِی وَ کَانَ الشَّیطَانُ لِلْإِنسَانِ خَذُولًا ﴿29﴾ وَ قَالَ الرَّسُولُ یَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرآنَ مَهجُورًا ﴿30﴾ وَ کَذَلِکَ جَعَلنَا لِکُلِّ نَبِی عَدُوًّا مِنَ المُجرِمِینَ وَ کَفَی بِرَبِّکَ هَادِیًا وَ نَصِیرًا ﴿31﴾ وَ قَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَولَا نُزِّلَ عَلَیهِ القُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَهًٔ کَذَلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَکَ وَ رَتَّلنَهُ تَرتِیلً ﴿32﴾ وَ لَا یَأتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلَّاجِئنَاکَ بِالحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفسِیرًا ﴿33﴾ الَّذِینَ یُحشَرُونَ عَلَی وُجُوهِهِم إِلَی جَهَنَّمَ أُولَئِکَ شَرٌّ مَکَانًا وَ أَضَلُّ سَبِیلًا ﴿34﴾ وَ لَقَدْ ءاتَینَا مُوسَی الکِتَابَ وَ جَعَلنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِیرًا ﴿35﴾ فَقُلنَا اذْهَبَا إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدمِیرًا ﴿36﴾ وَ قَومَ نُوحٍ لَمَّا کَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَ جَعَلنَاهُمْ لِلنَّاسِ ءایَهًٔ وَ أَعتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ عَذَابًا أَلِیمًا ﴿37﴾ وَ عَادًا وَ ثَمُودَ وَ أَصْحَابَ الرَّسِّ وَ قُرُونًا بَیْنَ ذَلِکَ کَثِیرًا ﴿38﴾ وَ کُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَ کُلًّا تَبَّرْنَا تَتبِیرًا ﴿39﴾ وَ لَقَدْ أَتَوا عَلَی الْقَریَةِ الَّتِی أُمْطِرَت مَطَرَ السَّوءِ أَفَلَم یَکونوا یَرَونَهَا بَل کَانُوا لَایَرجُونَ نُشُورًا ﴿40﴾ وَ إِذَا رَأَوکَ إِنْ یَتَّخِذُونَکَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِی بَعَثَ اللَّهُ رَسُولا ﴿41﴾ إِن کَادَ لَیُضِلُّنَا عَن ءالِهَتِنَا لَولَا أَن صَبَرنَا عَلَیهَا وَ سَوفَ یَعلَمُونَ حِینَ یَرَونَ الْعَذَابَ مَن أَضَلُّ سَبِیلا ﴿42﴾ اَرَءَیتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنتَ تَکُونُ عَلَیهِ وَکِیلا ﴿43﴾

یادآوری تلفظ حروف خاص (2)

در درس گذشته آموختید که عدم تلفظ صحیح یک حرف، می‌تواند منجر به تغییر معنای کلمه و آیه گردد و ممکن است به صورت ناخواسته، مفهوم نادرست یا زشتی را به خداوند متعال نسبت دهیم.

در زبان فارسی، حروف مشابه، معمولاً به یک حالت تلفظ می‌شود؛ ولی در زبان عربی هر حرف تلفظ خاص خود را دارد.

در جدول زیر به تفاوت تلفظ میان حروف مشابه اشاره مختصری شده است:

حرف	نحوه تلفظ	مثال
سین	معمولی	اِسم
سین	معمولی	عَسی
ث	نازک و زبان زیر دندان	اَثل
ه‍	معمولی	اُهِلَّ
أ	معمولی	اَلیم
قاف	محکم و غیرقابل کشش	اَقنی
ت	معمولی	تابَ
ز	معمولی	تَِزلَّ، زَرعًا
ز	معمولی	زَهرَةَ
ز	معمولی	زَیغ
ذال	نازک	ذِلَّةٌ
ذال	نازک و نرم	حَذَرَ
ظا	نرم	ظَلَّ، ناظِرَة
ث	نوک زبانی	اِثم
صاد	درشت و پر از گلو	عَصی
صاد	درشت و زبان پشت دندان	اَصل
ح	غلیظ از ته گلو	اُحِلَّ
عین	غلیظ از ته گلو	عَلیم
غین	نرم و قابل کشش	اَغنیٰ
طا	درشت و پر از گلو	طابَ
ذال	نوک زبانی	نَِذلَّ، ذَرعًا
ظا	نوک زبانی درشت	ظاهِرًا
ضاد	نوک زبانی درشت و محکم	ضَیق
ظا	درشت	ظُلَّةٌ
ضاد	درشت و محکم	حَضَرَ
ضاد	محکم	ضَلَّ، ناضِرَة

1- اکنون با رعایت تفاوت‌های حروف مشابه، به تمرین مثال‌های زیر و آیات درس بپردازید تا تفاوت حروف را به شکل کاربردی بیاموزید:

السَّلامُ عَلَینا وَ عَلَی عِبادِ اللهِ الصَّالِحِینَ
ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سافِلِینَ
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ
أعوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّحِیمِ
و القوهُ فی غَیابَةِ الجُب
صراطَ الَّذِینَ أَنعَمتَ عَلَیهِم
الَّذِی أَنقَضَ ظَهرَکَ
وَذَا النّونِ إِذ ذَهَبَ مُغَاضِبًا
فَظَنَّ أَن لَّن نَقدِرَ عَلَیهِ
و التّینِ وَ الزَّیتونِ
و طور سینین
وَ هُذَا البَلَدِ الْأَمِینِ

2- آیات 1 تا 14 سوره یوسف را از صفحه 235 و 236 قرآن کامل به صورت صحیح و روان بخوانید. به رعایت قواعد درس در هنگام تلاوت دقت بیشتری شود.

نزول قرآن

آیات قرآن کریم در طول 23 سال پس از بعثت پیامبر اکرم در مکه و مدینه بر ایشان وحی می‌شد و دستورات لازم را برای هدایت انسان‌ها بیان می‌نمود. یعنی متناسب با شرایط پیش آمده برای مسلمانان و با توجه به اقتضائات گوناگون زمانی و مکانی، به تدریج بر پیامبر وحی می‌شد.

نزول آیات در طول این سالیان متمادی، حکمت‌ها و فواید بسیاری داشته که در اینجا به برخی از مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم:

الف) دل‌گرم نمودن پیامبر

قرآن کریم یکی از اعتراضات و اشکالاتی که دشمنان پیامبر مطرح می‌نمودند را این‌گونه معرفی می‌کند:

وَ قَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَولَا نُزِّلَ عَلَیهِ القُرْآنُ جُملَهٔ وَاحِدَهٔ _{فرقان، آیهٔ 32}
و منکران گفتند چرا قرآن یک جا بر او نازل نمی‌شود؟

قرآن در پاسخ به آنها می‌فرماید:

کَذَٰلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَکَ _{فرقان، آیهٔ 32}
این به خاطر آن است که قلب تو را به وسیله آن استوار گردانیم.

نزول تدریجی آیات، خصوصاً در موقعیت‌های بحرانی و در هنگام جنگ‌ها و تنگناها، بهترین دلگرمی و پشتوانه برای پیامبر بود و قلب ایشان را قوت می‌بخشید. آیاتی که ایشان را به صبر و پایداری توصیه می‌کردند، اگر همه یک باره نازل می‌شدند، تأثیر نزول همان آیات را به هنگام خطر نداشتند.

ب) تربیت تدریجی مخاطبان پیامبر

در سوره اسراء می‌خوانیم:

وَ قُرْآنًا فَرَقنَاهُ لِتَقرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَیٰ مُکثٍ وَ نَزَّلنَاهُ تَنزِیلًا _{اسراء، آیهٔ 106}
آیات قرآن را از هم جدا کردیم، تا آن را با درنگ بر مردم بخوانی و آن را به تدریج نازل کردیم

این آیه، نزول تدریجی آیات بر پیامبر را به این دلیل می‌داند که ایشان آیات را به تدریج و با حوصله برای مردم بخواند.

بهترین نحوه تعلیم و کامل‌ترین شیوه تربیت، زمانی اتفاق می‌افتد که معارف دینی به تدریج برای مخاطبان بیان گردند، تا مردم آهسته اما پیوسته زندگی فردی و اجتماعی خود را با آن هماهنگ کرده و به مرحله کمال خویش نزدیک شوند.

همچنین نزول آیات به صورت تدریجی موجب می‌گشت تا هر حکم به دنبال ایجاد نیاز به آن نازل گردد و روشن است که تأثیر بیان یک حکم به هنگام نیاز، بسیار مؤثرتر از آن است که پیش از آن همه احکام یک‌جا نازل شده باشد. مثلاً وقتی آیه‌ای درباره اسیران جنگی نازل می‌شود و مسلمانان هنوز چنین اسیرانی را ندارند، عمل به آن حکم به آینده واگذار خواهد شد و البته ابهامات بسیاری را نیز برای این مسلمانان ایجاد خواهد نمود؛ در حالی که نزول آیات درپی اسیر شدن مشرکان و ایجاد نیاز به دانستن حکم آن، اثر عملی بیشتری را به دنبال خواهد داشت.

ج) آسان نمودن ثبت و ضبط آیات قرآن

پیامبر اسلام و مسلمانان اهتمام فراوانی به ثبت و ضبط نمودن آیات قرآن داشتند. نزول آیات قرآن به صورت تدریجی، حفظ آیات قرآن را برای مسلمانان آسان می‌ساخت. هم حفظ آیات در سینه‌ها به صورت تدریجی و با دقت بیشتری صورت می‌پذیرفت و هم مکتوب شدن آیات با دقت بیشتری انجام می‌شد؛ در حالی که اگر آیات به صورت یکجا نازل شده بودند، حفظ و ثبت آنها با دشواری بسیاری روبه‌رو بود.

به آیات زیر مراجعه کنید. هر یک از این آیات به کدام یک از حکمت‌ها و فوائد نزول قرآن به صورت تدریجی اشاره می‌کند؟

سورهٔ انعام، 34
سوره ابراهیم، 1
سورهٔ هود، 120

حفظ نور: سوره بلد

آیات شریفهٔ سوره بلد را براساس برنامهٔ پیشنهادی دبیر محترم حفظ کنید.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ
لَا أُقسِمُ بِهَٰذَا الْبَلَدِ ﴿1﴾ وَ أَنتَ حِلٌّ بِهَٰذَا البَلَدِ ﴿2﴾ وَ وَالِدٍ وَ مَا وَلَدَ ﴿3﴾ لَقَد خَلَقنَا الْإِنسَانَ فِی کَبَدٍ ﴿4﴾ أَیَحسَبُ أَن لَن یَقدِرَ عَلَیْهِ أَحَدٌ ﴿5﴾ یَقُولُ أَهلَکتُ مَالًا لُبَدًا ﴿6﴾ أَیَحسَبُ أَنْ لَم یَرَهُ أَحَدٌ ﴿7﴾ أَلَم نَجعَل لَهُ عَینَینِ ﴿8﴾ وَ لِسَانًا وَ شَفَتَیْنِ ﴿9﴾ وَ هَدَیْنَاهُ النَّجْدَیْنِ ﴿10﴾ فَلَا اقتَحَمَ العَقَبَةَ ﴿11﴾ وَ مَا أَدرَاکَ مَا العَقَبَةُ ﴿12﴾ فَکُ رَقَبَهٔ ﴿13﴾ أَو إِطعَامٌ فِی یَومٍ ذِی مَسغَبَةٍ ﴿14﴾ یَتِیمًا ذَا مَقرَبَةٍ ﴿15﴾ أَوْ مِسْکِینًا ذَا مَترَبَةٍ ﴿16﴾ ثُمَّ کَانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَهِٔ ﴿17﴾ أُولَٰئِکَ أَصْحَابُ الْمَیمَنَهِٔ ﴿18﴾ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیَاتِنَا هُم أَصْحَابُ الْمَشْأَمَهِٔ ﴿19﴾ عَلَیهِم نَارٌ مُؤْصَدَهُٔ ﴿20﴾

برای مطالعه: ترجمه سوره بلد

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
قسم به این شهر مقدس (مکه)، (1)
در حالی که تو در آن ساکنی، (2)
و قسم به پدر و فرزندش (حضرت ابراهیم و اسماعیل علیهماالسلام)، (3)
که ما انسان را در رنج و سختی آفریدیم! (4)
آیا (انسان) گمان می‌کند که هیچ‌کس نمی‌تواند بر او چیره شود؟! (5)
می‌گوید: مال زیادی را (در کارهای خیر) هزینه کرده‌ام! (6)
آیا گمان می‌کند هیچ‌کس او را ندیده (که عمل خیری انجام نداده) است؟! (7)
آیا برای او دو چشم قرار ندادیم؟ (8)
و یک زبان و دو لب؟ (9)
و او را به راه خیر و شر هدایت کردیم؟ (10)
ولی او از آن گردنه (و کار مهم) نگذشت! (11)
و تو چه می‌دانی آن گردنه چیست؟ (12)
(آن گردنه) آزاد کردن برده‌ای است. (13)
یا غذا دادن در روز گرسنگی (14)
به یتیمی از خویشاوندان (15)
یا به مستمندی خاک‌نشین (16)
علاوه‌بر اینها از کسانی باشد که ایمان آورده و یکدیگر را به شکیبایی و رحمت توصیه کرده باشد! (17)
آنها اصحاب یمین (از سعادتمندان) هستند! (18)
و کسانی که آیات ما را انکار کرده‌اند، اصحاب مشئمه (گروه کج راه) هستند. (19)
بر آنها آتشی است سرپوشیده (که راه فراری از آن نیست)! (20)

محتوای کلی سوره بلد

سوره «بلد» در سال سوم بعثت در مکه نازل شده است. کلمه «بلد» به معنی شهر است.

سوره بلد به این حقیقت که زندگی انسان در عالم دنیا همواره توأم با مشکلات و رنج است، اشاره می‌کند. قسمتی از مهم‌ترین نعمت‌های الهی را بر انسان می‌شمرد، سپس به ناسپاسی او در مقابل این نعمت‌ها اشاره می‌کند.

در آخرین بخش، مردم را به دو گروه «اصحاب المیمنه» و «اصحاب المشئمه» تقسیم کرده، به بیان گوشه‌ای از صفات اعمال گروه اول (مؤمنان صالح) و سرنوشت آنها، و بعد کافران و مجرمان و سرنوشت آنها می‌پردازد.