درسنامه آموزشی اصول عقاید (1) کلاس دهم معارف

در دروس گذشته با برخی از مراحل و وقایع قیامت، حساب و کتاب و... که پایان همهٔ آنها ورود به بهشت و یا جهنم بود، آشنا شدیم.
اکنون می‌خواهیم بدانیم آیا برای ورود سریع‌تر به بهشت و رهایی از جهنم و... روزنهٔ امیدی وجود دارد؟

آیات زیر را بخوانید و ترجمه کنید.

وَ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ _{(سورهٔ سبأ، آیهٔ 23)}

وَ لَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی _{(سورهٔ أنبیاء، آیهٔ 28)}

مَا لِلظَّالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَلَا شَفِیعٍ یُطَاعُ _{(سورهٔ غافر، آیهء 18)}

وَ لَا یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ _{(سورهٔ زُخرُف، آیهٔ 86)}

شفاعت به چه معناست؟

شفاعت از ریشهٔ «شفع» به معنای پیوستن چیزی به مثل خود می‌باشد. شفاعت جایی به کار می‌رود که کسی برای یاری رساندن و کمک دادن به کسی، به او بپیوندد. به همین جهت لازم است که کمک‌دهنده که او را شفیع می‌نامند از جهت مقام و مرتبه در درجهٔ بالاتری قرار داشته باشد. از آنجا که خداوند از جهت درجه و کمال در بالاترین مرتبه قرار دارد، حق شفاعت در اصل و اساس به او اختصاص دارد؛ چنان که خداوند در قرآن کریم نیز می‌فرماید: «تمام شفاعت برای خداست» اما چون سنت الهی این است که هر امری از طریق اسباب و واسطه انجام بگیرد، سایر شفیعان مانند قرآن، پیامبر اکرم یا اهل بیت از طرف خداوند و با اجازهٔ او در حق کسانی که شایستگی داشته باشند، شفاعت و وساطت می‌کنند.

این شفاعت، یکی از عوامل اثرگذار در سرنوشت انسان‌ها در قیامت است که در مواردی مانند دور کردن هول و هراس قیامت و تعجیل در حساب، ورود به بهشت، سقوط عذاب، خروج از آتش و تخفیف عذاب و همچنین ترفیع درجات انسان‌ها در بهشت، انجام می‌شود.

حقیقت این شفاعت همان مغفرت الهی است لذا هرگاه به خدا نسبت داده شود، مغفرت نامیده می‌شود اما اگر از طریق اسباب و وسائط انجام شود، اصطلاحاً شفاعت نام می‌گیرد.

ادله اعتقاد مسلمانان به شفاعت

آنچه باعث اعتقاد فراگیر مسلمانان به این اصل مسلم شده آیات و روایاتی است که به این موضوع اشاره کرده‌اند.

واژۀ شفاعت و هم خانواده‌های آن 31 بار در قرآن کریم به کار رفته است و روایات بسیاری به موضوع شفاعت و مباحث مربوط به آن پرداخته‌اند. در خصوص دلالت آیات قرآن بر وجود شفاعت می‌توان به آیهٔ 109 سورهٔ طه اشاره کرد که اذن الهی را شرط وقوع شفاعت معرفی می‌کند. همچنین آیهٔ 87 سورۀ مریم که پای‌بندی به عهد خداوند بخشاینده را شرط شفاعت می‌داند، بر وجود شفاعت دلالت دارد.

در بین روایات نیز دو حدیث زیر با صراحت کامل نشانگر وجود شفاعت هستند:

امام رضا از رسول خدا نقل می‌کند که «هر کس به شفاعت من ایمان نداشته باشد، خدا او را به شفاعتم نمی‌رساند» و امام صادق در سخن دیگری، انکار شفاعت را در کنار انکار معراج و سؤال و جواب قبر، یکی از سه عامل خروج انسان از وصف شیعه معرفی می‌نماید.

چه کسانی از طرف خدا برای شفاعت کردن اجازه دارند؟

از نظر قرآن و روایات، کسانی حق شفاعت دارند که موحد و یکتاپرست بوده و از حال شفاعت شوندگان آگاه باشند؛ همچنین به ولایت امیرالمؤمنین و پیشوایان پس از او ایمان داشته باشند.

با توجه به این ویژگی‌ها بزرگ‌ترین شفیع روز قیامت که دایرهٔ شفاعت او از همهٔ شفاعت‌کنندگان گسترده‌تر است، پیامبر اکرم است. در مراتب بعدی، امامان معصوم، پیامبران، فرشتگان الهی، برخی از علما، شهدا و حتی بعضی از مؤمنین اجازهٔ شفاعت می‌یابند.

چه کسانی مورد شفاعت قرار می‌گیرند؟

با مراجعه به آیات و روایات متعددی که به موضوع شفاعت اختصاص دارند، می‌توان نتیجه گرفت که شرط اصلی دریافت شفاعت، برخورداری از عمل صالح است؛ به این ترتیب فقط کسی صلاحیت دریافت شفاعت را پیدا می‌کند که اهل ولایت باشد و دین و اعتقادات او مورد رضایت خداوند باشد. به این ترتیب، این‌طور نیست که شفاعت بدون هیچ قاعده و قانونی شامل حال همۀ افراد شود. شفاعت به کسانی که با دست خالی و بدون هیچ عمل صالحی در محضر خداوند حاضر شده باشند، تعلق نمی‌گیرد بلکه شایستگی می‌خواهد و با چنین شرطی باعث جبران کاستی‌ها و تکمیل نقصان‌ها می‌گردد.

یک پرسش

شخصی از امام کاظم پرسید چگونه ممکن است مرتکب کبیره مورد شفاعت واقع شود در حالی که در این صورت، خدا از او راضی نیست و آیات قرآن، شرط شفاعت را رضایت خدا معرفی می‌کنند؟! امام فرمود:

«هیچ مؤمنی نیست که گناهی را مرتکب شود مگر آنکه بدش بیاید و پشیمان شود و پشیمانی مایۀ توبه است».

از این سخن می‌توان نتیجه گرفت که اگر کسی مرتکب گناه کبیره‌ای شود و از آن پشیمان نشود و دوباره آن را تکرار کند، به این معناست که به ناپسندی آن اعتقاد ندارد و لذا مشمول شفاعت نمی‌شود. ماجرای آیات 40 تا 48 سورۀ مُدَّیِر نیز این موضوع را تأیید می‌کند. آنجا که بهشتیان از مجرمان می‌پرسند «چه چیزی شما را جهنمی کرد؟» و آنها پاسخ می‌دهند «ما اهل نماز و اطعام مساکین و... نبودیم». اینکه آنها اهل نماز و سایر کارهای نیک نبوده‌اند (نه اینکه گاهی و از سر غفلت آنها را ترک کرده باشند) نشان می‌دهد که به این دستورات، اعتقاد نداشته‌اند و لذا براساس همین آیات، شفاعت شفاعت‌کنندگان به حال آنها سودی نبخشیده و وارد دوزخ شده‌اند.

شبهات شفاعت

شبهات متعددی در خصوص شفاعت مطرح شده است که در جای خود توسط اندیشمندان اسلامی، به همۀ آنها پاسخ کامل داده شده است. از این میان، یکی از مهم‌ترین شبهات را طرح کرده و به آن پاسخ می‌دهیم:

شبهه

وعدهٔ شفاعت از جانب خداوند و یا تبلیغ آن از جانب پیامبران موجب جسارت مردم برای ارتکاب گناه می‌شود و این با هدف ارسال پیامبران و دین الهی که سوق دادن مردم به اطاعت و عبادت است، منافات دارد.

پاسخ اول: اگر بپذیریم که وعدهٔ شفاعت باعث جسارت بر ارتکاب گناه و در نتیجه دوری از کمال می‌شود، باید همین اشکال را بر آیاتی که در آنها خداوند گناهکاران را به آمرزش و مغفرت وعده می‌دهد نیز وارد بدانیم؛ در حالی که نه آمرزش و مغفرت الهی و نه شفاعت، هیچ‌کدام بی‌قید و شرط انجام نمی‌شوند بلکه دریافت آنها مستلزم وجود استحقاق در بندگان است، استحقاقی که فقط با وجود توشه‌ای از عمل صالح حاصل می‌شود.

به بیان دیگر، همه ایرادها از آنجا ناشی شده که شفاعت قرآنی را با شفاعت‌های رایج در میان انسان‌ها اشتباه کرده‌اند که شخص شفیع با سوء استفاده از نفوذ و شخصیت خود، نظر فرد صاحب قدرت را دربارهٔ مجازات کسی عوض می‌کند.

در حالی که شفاعت الهی مبتنی بر دگرگونی و اصلاح فرد گناه کار و شایستگی یافتن واقعی برای رسیدن به بخشودگی است.

پاسخ دوم: وعدۀ شفاعت در صورتی باعث تشویق مردم به گناه می‌شود که حداقل یکی از دو شرط زیر در آن وجود داشته باشد:

1- مجرمی که قرار است مورد شفاعت واقع شود و یا گناهی که قرار است بخشیده شود دقیقاً معین باشد.
2- شفاعت همواره و در مورد همۀ گناهان مؤثر باشد و عذاب را به طور کامل رفع کند.

در حالی که با توجه به لزوم وجود شایستگی قبلی در شفاعت‌شوندگان و کلی بودن وعدهٔ شفاعت در قرآن، اساساً نمی‌دانیم که آیا شفاعت به ما تعلق خواهد گرفت یا نه و یا یک گناه خاص حتماً با شفاعت بخشیده می‌شود یا خیر. این حالت خوف و رجایی که از یک‌سو انسان را به شمول رحمت و دریافت شفاعت امیدوار می‌سازد و از سوی دیگر از نداشتن شایستگی برای دریافت آن و در نتیجه دچار شدن به عذاب الهی می‌ترساند، خودش با سوق دادن انسان به سوی عمل صالح و توبه، زمینه‌ساز کمال می‌شود و این امر احتمالاً یکی از هدف‌های غایی و عده شفاعت از طرف خداوند است.

لذا شفاعت ریشه یأس از مغفرت الهی را می‌خشکاند. کسی که خود را گناهکار می‌بیند و از بخشودگی در پیشگاه خدا نا امید است و راه بازگشت را بر خود بسته می‌بیند چه بسا دست به طغیان زده و به گناهان بیشتری دست زند در حالی که با طرح شفاعت، همیشه امید برای بازگشت افراد زنده نگه داشته می‌شود.

نکتهٔ مهم: از همین جا می‌توان فهمید که ثمرۀ اصلی شفاعت، با شرایطی که ذکر آن گذشت، این است که انسان همواره در موقعیتی بین خوف و رجا باقی بماند. خوفی که باعث ترس او از نافرمانی خدا و ارتکاب گناه شود و امیدی که او را به سوی طاعت و عبادت سوق دهد.