درسنامه آموزشی اصول عقاید (1) کلاس دهم معارف

هر کس مشغول کاری و سرگرم به چیزی؛
کودکان آرمیده در آغوش مادران، مادران در اندیشه آرزوهای مادرانه خویش، و پدران در پی کسب و کار و ...
همه در تکاپو؛ کشاورز به امید محصول تازه، تاجر به امید سود بیشتر، دانشمند در پی کشفی جدید و ...
همه در حال و هوای خویشند، کودک، جوان، پیر؛ که ناگهان اتفاق می‌افتد؛
آنچه وعده‌اش داده شده بود،
آنچه وقوعش حتمی و زمانش نامعلوم بود و ما آن را دور می‌پنداشتیم.
قیامت اتفاق می‌افتد تا آغازی باشد بر حیات ابدی انسان.
اما این واقعه با چه حوادثی همراه است؟
و چه مراحلی دارد؟ فرجام کار کجاست؟

آیات زیر را بخوانید و ترجمه کنید.

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْرَی فَإِذَا هُمْ قِیَامٌ یَنْظُرُونَ وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَ وُضِعَ الْکِتَابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لَا یُظْلَمُونَ _{(سورهٔ زمر، آیات 68 و 69)}
و در صور دمیده می‌شود پس هر که در آسمان‌ها و هر که در زمین است بیهوش درمی‌افتد مگر کسی که خدا بخواهد سپس بار دیگر در آن دمیده می‌‏شود و بناگاه آنان بر پای ایستاده می‌نگرند، و زمین به نور پروردگارش روشن گردد و کارنامه [اعمال در میان] نهاده شود و پیامبران و شاهدان را بیاورند و میانشان به حق داوری گردد و مورد ستم قرار نگیرند.

وَ نَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئًا وَ إِنْ کَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنَا بِهَا وَ کَفَی بِنَا حَاسِبِینَ _{(سورهٔ انبیا، آیه 47)}
و ترازوهای داد را در روز رستاخیز می ‏نهیم پس هیچ کس [در] چیزی ستم نمی ‏بیند و اگر [عمل] هموزن دانه خردلی باشد آن را می ‏آوریم و کافی است که ما حسابرس باشیم

پایان این جهان با برپایی قیامت همراه است. این رخداد بزرگ که در آیاتی از قرآن کریم ترسیم شده، در دو مرحله انجام می‌گیرد که در هر محله وقایع خاصی رخ می‌دهد.

الف) مرحله اول قیامت

در این مرحله که با پایان یافتن دنیا آغاز می‌شود، حوادث زیر اتفاق می‌افتد:

1- شنیده شدن صدایی مهیب

صدای مهیب و سهمگینی آسمان‌ها و زمین را فرا می‌گیرد و آن‌چنان ناگهانی رخ می‌دهد که همه را غافلگیر می‌کند این حادثه در قرآن کریم، (نفخ صور) نامیده شده است.

2- مرگ اهل آسمان‌ها و زمین

همه اهل آسمان‌ها و زمین، جز آنها که خداوند خواسته است، می‌میرند و بساط حیات انسان و سایر موجودات برچیده می‌شود.

3- تغییر در ساختار زمین و آسمان‌ها

تحولی عظیم در آسمان‌ها و زمین رخ می‌دهد. خورشید در هم می‌پیچد و بی‌نور و تاریک می‌شود. آن همه ستاره‌ای که در آسمان می‌درخشید همه به یک‌باره فرو می‌ریزند. زمین به شدت به لرزه در می‌آید و خرد می‌شود، کوه‌ها در هم کوبیده شده و متلاشی می‌شوند و همچون ذرات گرد و غبار در هوا پراکنده می‌گردند. دریاها با آن همه وسعت و عظمت به هم متصل می‌شوند و از درون آنها آتش زبانه می‌کشد. این تغییرات چنان گسترده و عمیق است که آسمان‌ها و زمین به آسمان‌ها و زمینی دیگر تبدیل می‌شوند.

ب) مرحله دوم قیامت

در این مرحله وقایعی رخ می‌دهد تا انسان‌ها آمادهٔ دریافت پاداش و کیفر شوند.

1- زنده شدن همه انسان‌ها

بار دیگر بانگ سهمناکی در عالم می‌پیچد و حیات مجدد انسان‌ها آغاز می‌شود. با این صدا همه مردگان دوباره زنده می‌شوند و در پیشگاه خداوند حاضر می‌گردند. در این هنگام انسان‌های گناهکار به دنبال راه فراری می‌گردند اما هرگز امکان فرار نیست. دل‌های آنان سخت هراسان است و چشم‌هایشان از ترس به زیر افکنده می‌باشد.

2- کنار رفتن پرده از حقایق عالم

در آن روز با تابیدن نور حقیقت از جانب خداوند، پرده‌ها کنار می‌رود و اسرار و حقایق عالم آشکار می‌شود، و واقعیت همه چیز از جمله اعمال و رفتار و نیات انسان‌ها و نیز حوادث تلخ و شیرینی که در زمین اتفاق افتاده است، آشکار می‌شود.

3- برپا شدن دادگاه عدل الهی

با آماده شدن صحنهٔ قیامت، رسیدگی به اعمال آغاز می‌شود و اعمال، افکار و نیت‌های انسان‌ها در ترازوی عدل پروردگار سنجیده می‌شود و اگر عملی حتی به اندازه ذره‌ای ناچیز باشد باز به حساب آن رسیدگی خواهد شد. و چون اعمال پیامبران و امامان عین آن چیزی است که خدا به آن دستور داده است، از این‌رو، معیار و میزان سنجش اعمال سایرین قرار می‌گیرد. هر چه عمل انسان‌ها به راه و روش آنان نزدیک‌تر باشد ارزش افزون‌تری خواهد داشت.

4- حضور شاهدان و گواهان

براساس آیات و روایات، در این روز شاهدان و گواهانی بر اعمال و رفتار انسان‌ها در پیشگاه خداوند شهادت می‌دهند. برخی از این شاهدان عبارت‌اند از:

الف) پیامبران و امامان: ایشان همان‌گونه که در دنیا ناظر و شاهد بر اعمال انسان‌ها بوده‌اند، در روز قیامت نیز شاهدان دادگاه عدل الهی‌اند و چون ظاهر و باطن اعمال انسان‌ها را در دنیا دیده‌اند و از هر خطایی مصون و محفوظ‌اند، بهترین گواهان قیامت‌اند. رسول خدا نیز شاهد و ناظر بر همه پیامبران و امت‌ها است.

ب) فرشتگان الهی: فرشتگان در طول زندگی انسان‌ها، همواره مراقب آنها بوده‌اند و تمامی اعمال آنها را ثبت و ضبط کرده‌اند.

بی‌گمان برای شما نگهبانانی هستند، نویسندگانی گرانقدر، که می‌دانند آنچه را که انجام می‌دهید.

ج) اعضای بدن انسان: برخی آیات و روایات از شهادت اعضای بدن انسان یاد می‌کنند. بدکاران در روز قیامت سوگند دروغ می‌خورند تا شاید خود را از مهلکه نجات دهند. در این حال، خداوند بر دهان آنها مهر خاموشی می‌زند و اعضا و جوارح آنها به اذن خداوند شروع به سخن می‌کنند و علیه صاحب خود شهادت می‌دهند. 

بدکاران از مشاهده گواهی اعضای خویش به شگفت می‌آیند و خطاب به اعضای بدن خود با لحنی سرزنش‌آمیز می‌گویند که چرا علیه ما شهادت می‌دهید؟ و پاسخ می‌شنوند که ما را خداوندی به سخن آورد که هر چیزی را او به سخن می‌آورد.

اما ممکن است این سؤال به ذهنتان برسد که وقتی خداوند خود شاهد اعمال انسان است، دیگر چه نیازی به حضور شاهدان دیگر دارد؟

درست است که خداوند برای حسابرسی به اعمال انسان نیاز به هیچ شاهدی ندارد، اما باز هم به دلیل لطف و عنایتی که به بندگانش دارد، شاهدانی را بر اعمال انسان می‌گمارد تا شاید انسان با توجه به این مسئله که تک تک اعمالش زیر نظر شاهدان و گواهان بسیار است، از ارتکاب گناه خودداری کند زیرا این خصلت انسان است که هر چه حضور ناظران و شاهدان را بیشتر احساس کند، در رفتار خود دقت بیشتری می‌کند. حال اگر انسان بداند که هر عملی که انجام می‌دهد علاوه‌بر آنکه خداوند شاهد بر اوست، پیامبر، امامان، فرشتگان و ... نیز ناظر بر اعمال اویند، انگیزه پرهیز از گناه در دلش قوی‌تر می‌شود و این وی را به حفظ هر چه بیشتر حریم و حدود الهی وا می‌دارد.

5- دادن نامه اعمال

نامهٔ عمل نیکوکاران را به‌دست راست و نامۀ عمل بدکاران را به‌دست چپ آنها می‌دهند. نامهٔ عمل انسان با نامه‌های ثبت شده در دنیا تفاوتی اساسی دارد. نامه‌های این دنیا، صرفاً گزارشی از عمل است که به صورت کلمات و نوشته درآمده است، اما نامهٔ عمل انسان به گونه‌ای است که خود عمل و حقیقت آن را در بردارد. از این‌رو، تمام اعمال انسان در قیامت حاضر می‌شوند و انسان عین اعمال خود را می‌بیند. کارهای خوب با صورت‌های بسیار زیبا و لذت‌بخش تجسم می‌یابند و کارهای بد با صورت‌های بسیار زشت و وحشت‌زا و آزار دهنده، مجسم می‌شوند.

فرجام کار

پس از پایان مراحل ذکر شده و ارزیابی عملکرد بندگان در دنیا، نوبت به آن می‌رسد که هر گروه روانهٔ جایگاه خود گردند.

بهشت؛ جایگاه نیکوکاران

پس از پایان حسابرسی، نیکوکاران و رستگاران را به سوی بهشت راهنمایی می‌کنند، بهشت آماده استقبال و پذیرایی از آنها است و چون بهشتیان سر رسند، درهای آن به روی خود گشوده می‌بینند. بهشت هشت در دارد که بهشتیان از آن درها وارد می‌شوند. یک در مخصوص پیامبران و صدیقان و یک در مخصوص شهیدان و درهای دیگر برای گروه‌های دیگر است. فرشتگان از هر دری برای استقبال به سوی آنان می‌آیند و به بهشتیان سلام می‌کنند و می‌گویند: خوش آمدید؛ وارد بهشت شوید و برای همیشه در آن زندگی کنید. رستگاران می‌گویند خدای را سپاس که به وعده خود وفا کرد و این جایگاه زیبا را به ما عطا کرد. هر یک از بهشتیان در درجه‌ای خاص از بهشت قرار می‌گیرند.

هرچه دل‌هایشان تمنا کند و دیدگانشان را خوش آید، آماده می‌بینند. در بهشت هیچ آلودگی و ناپاکی وجود ندارد. کسی سخن لغو و گناه‌آلود نمی‌گوید. خدا را سپاس می‌گویند که حزن و اندوه را از آنان زدوده و از رنج و درماندگی، دور کرده است. علاوه‌بر این، بالاترین نعمت بهشت رسیدن به مقام خشنودی خداست که رسیدن به آن رستگاری بزرگی است.

بهشتیان با خدا هم صحبت‌اند و به جمله «خدایا! تو پاک و منزهی» مترنم‌اند. بهشت برای آنان سرای‌‌سلامتی (دارالسلام) است، زیرا هیچ نقصان، اندوه، غصه، خوف و ترس، عجز، مرض، جهل، مرگ و هلاکت، و خلاصه، هیچ ناراحتی و رنجی در آنجا نیست. نعمت‌های دائمی آن هیچ‌گاه خستگی و سستی و ملامت نمی‌آورد. در آنجا انسان همیشه تازه و شاداب و سرحال است و همواره احساس طراوت و تازگی می‌کند. دوستان و هم‌نشینان انسان در آنجا، پیامبران، راستگویان، شهیدان و نیکوکاران‌اند و آنان چه نیکو هم‌نشینانی هستند.

زنان و مردان بهشتی در زیباترین و جوان‌ترین صورت و قیافه در بهشت به سر می‌برند. ازدواج آنان سرشار از عشق، لذت و سرور است.

همسران بهشتی خوش‌رفتار و زیبارو، جوان و شاداب، پاک و طاهر، خوش و خرم، پیوسته عاشق و خرسند از همسر خود هستند.

در بهشت، هم خداوند از انسان راضی است و هم انسان از خدا رضایت دارد.

جایگاه دوزخیان

پس از پایان محاکمه، دوزخیان گروه‌گروه به سوی جهنم می‌روند و هر دسته در جایگاه مناسب خود افکنده می‌شوند؛ جایگاهی بسیار تنگ.

آتش جهنم، بسیار سخت و سوزاننده است. این آتش حاصل عمل خود انسان‌ها است و برای همین، از درون جان آنها شعله می‌کشد.

در این حال، نالهٔ حسرت دوزخیان بر می‌خیزد و می‌گویند: [وای بر ما که] در دنیا نماز نمی‌خواندیم و از محرومان دستگیری نمی‌کردیم. همراه بدکاران در معصیت خدا فرو رفتیم و روز رستاخیز را تکذیب کردیم. ای کاش خدا را فرمان می‌بردیم و پیامبر او را اطاعت می‌کردیم، ای کاش فلان شخص را به عنوان دوست خود انتخاب نمی‌کردم که او مرا از یاد خدا باز داشت دریغ بر ما به خاطر آن کوتاهی‌هایی که کردیم!

آنان به خداوند می‌گویند: پروردگارا شقاوت بر ما چیره شد و ما مردمی گمراه بودیم، ما را از اینجا بیرون بر که اگر به دنیا بازگردیم عمل صالح انجام می‌دهیم.

پاسخ قطعی خداوند این است که آیا در دنیا به اندازه کافی به شما عمر ندادیم تا هر کس می‌خواست به راه آید‌ ما می‌دانیم اگر به دنیا بازگردید همان راه گذشته را پیش می‌گیرید. آنان گاهی دیگران را مقصر می‌شمارند و می‌گویند: بزرگان ما و شیطان سبب گمراهی ما شدند. شیطان می‌گوید خدا به شما وعده راست داد و من به شما وعده دروغ دادم و من شما تسلطی نداشتم. من فقط شما را فراخواندم و شما نیز این دعوت را پذیرفتید. مرا ملامت نکنید، خود را ملامت کنید. به نگهبانان جهنم رو می‌آورند تا آنها برایشان از خداوند تخفیفی بگیرند ولی فرشتگان می‌گویند: مگر پیامبران برای شما دلایل روشنی نیاوردند؟ آنان می‌گویند: بلی! فرشتگان نیز تقاضای آنها را نمی‌پذیرند و درخواست‌شان را بیجا می‌دانند.