درسنامه آموزشی اصول عقاید (1) کلاس دهم معارف

دانستیم که خداوند حکیم، ما آدمیان را به شکلی ویژه مورد لطف و تکریم خود قرار داده و در بین تمام موجودات هستی، جایگاهی والا به ما اختصاص داده است؛ زیرا قابلیت‌هایی را در وجود ما به ودیعت نهاده که به دیگر مخلوقات، اعطا نکرده است. حال نوبت به این می‌رسد که بپرسیم چرا پروردگار بزرگ این جهان را آفرید و دست به خلقت انسان زد و این قابلیت‌های مهم را به او داد؟!

اهمیت شناخت هدف آفرینش

ما از آغاز زندگی، همواره پرسشگر و کنجکاو بوده و همین ویژگی باعث یادگیری و رشد دانش ما شده است؛ اما تمام پرسش‌های ما به یک اندازه دارای اهمیت و ارزش و تأثیر نیستند؛ زیرا ارزشمندی و اهمیت هر پرسش به موضوع آن بستگی دارد، و همان‌طور که می‌دانیم موضوعات مختلف دارای اهمیت یکسان نیستند؛ مثلاً دانستن نام یک رودخانه در قارهٔ اقیانوسیه آنقدر مهم نیست که دانستن وظیفۀ انسانی ما در برابر همنوعان مهم است!

در این میان، علت و هدف آفرینش جهان و انسان از مهم‌ترین و ارزشمندترین موضوعاتی است که عقل کنجکاو و پرسشگر ما به آن می‌پردازد و درباره‌اش سؤال می‌کند. سؤالاتی مانند: چرا خداوند جهان را آفرید؟ هدف خداوند از آفرینش ما انسان‌ها چیست؟ آیا ممکن است آفرینش، هدف و علتی حکیمانه نداشته باشد؟! سرانجام این آفرینش به کجا منتهی می‌شود؟

مولوی، به خوبی، این سؤال برخاسته از درون همگان را به نظم درآورده است:

برای پاسخ به این پرسش‌های فوق‌العاده مهم، لازم است ابتدا با یکی از صفات مهم پروردگار آشنا شویم و سپس با مراجعه به عقل و نقل، علت و اهداف آفرینش هستی و انسان را دریابیم.

حکمت الهی

قرآن کریم در بیش از چهل آیه، خداوند را با صفت حکیم معرفی کرده و ستوده است:

فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ _{(سوره بقره، آیهٔ 209)}

حکیم به کسی گفته می‌شود که کارها و اقدامات او، اولاً: دارای هدف عاقلانه باشد، ثانیاً: از هر زشتی و ناپسندی به دور باشد، ثالثاً: در نهایت استحکام و کمال باشد.

بنابراین چون خدای بزرگ، جاهل و ناتوان نیست و دارای تمام کمالات از جمله حکمت هست، پس آفرینش جهان و انسان، حتماً دارای هدفی خردمندانه و پسندیده است و این هستی را بازیچه و بی‌هدف و یا با هدفی نامعقول نیافریده است.

کتاب آسمانی قرآن، این موضوع مهم را این چنین بیان می‌کند:

وَ مَا خَلَقنَا السَّمَاواتِ وَ الْأَرضَ وَ ما بَینَهُمَا لَاعِبینَ _{(سورهٔ دخان، آیهٔ 38)}
ما آسمان‌ها و زمین و آنچه که در میان آن دو است را به بازی (و بی هدف) نیافریدیم!

لازم است بدانیم که پروردگار بزرگ چون کاملاً غنی و بی‌نیاز است، هدف او از تمام آفرینش‌هایش به دست آوردن منفعتی برای خود و یا دور کردن ضرری از خود نیست، بلکه برای این می‌آفریند تا هر چه که شایستهٔ آفرینش است را از نعمت وجود بهره‌مند کند و به او احسان نماید؛ به عبارتی او را از حالت عدم به عالم وجود بیاورد و در این مسیر، بود و نبود دیگران به او ضرری نمی‌رساند.

امام علی در این‌باره می‌فرماید: 

خداوند منزه از هر نقص و نیاز، مخلوقات را آفرید در حالی که از اطاعت آنها بی‌نیاز و از معصیت ایشان در امان بود؛ زیرا نه نافرمانی گنهکاران به او زبان می‌رساند و نه اطاعت مطیعان به او نفعی می‌بخشد.

و همچنین در قرآن کریم می‌فرماید:

إِنْ تَکفُروا أَنتُم وَ مَن فِی الاَرضِ جَمِیعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیُ حَمِیدٌ _{(سورهٔ ابراهیم، آیهٔ 8)}
اگر شما و همهٔ مردم روی زمین کافر شوید، (به خدا زیانی نمی‌رسد، چرا که) خداوند بی نیاز و شایسته ستایش است!

در این میان اگر به عقل خویش مراجعه کنیم با این حقیقت به گونه‌ای دیگر آشنا می‌شویم و در می‌یابیم وقتی به هریک از موجودات در این جهان و جایگاه آنان در چرخهٔ حیات می‌نگریم، می‌بینیم که هر کدام بخشی از نیازهای جهان را تأمین می‌کنند و دارای هدفی مشخص در این گردونهٔ عظیم هستند؛ یعنی همهٔ اعضای این هستی بزرگ دارای هدف و مقصدی هستند و هیچ عضوی و جزئی از این جهان بی‌حکمت و بی‌هدف نیست. در همین‌جا است که به یقین کشف می‌کنیم که مجموعه و کل جهان آفرینش نیز نمی‌تواند بی‌هدف و غیرحکیمانه باشد، چون جهان متشکل از موجودات نظام‌مند و هدفمند، خود نیز نظام‌مند و هدفمند است و از یک نظام کلی و جامع و کامل بهره‌مند است که از آن به «نظام احسن» تعبیر می‌شود. در این نظام بی‌عیب و نقص، هر موجودی با توجه به تمام قابلیت‌ها و ظرفیت‌های خود، در جایگاهی کاملاً متناسب با خود قرار گرفته است تا هم خود بیشترین بهره را از آفرینش خویش ببرد و هم بالاترین سود را برای سایر آفریدگان داشته باشد.

اهداف آفرینش انسان

اکنون که دریافتیم جهان آفرینش دارای هدف حکیمانه و مقصدی مشخص می‌باشد، نوبت به آن می‌رسد که با اهداف آفرینش انسان آشنا شویم و بیشتر به ژرفای این اهداف پی ببریم.

به طور خلاصه اهداف آفرینش انسان عبارت‌اند از:

1- دریافت رحمت الهی

با اندک تأملی در می‌یابیم که «بودن» برتر از «نبودن» است و خداوند نیز چون سراسر خیر و لطف و رحمت است، بودن را به ما و جهان مرحمت فرمود.

بهره‌مندی از رحمت گستردهٔ، الهی یکی از مهم‌ترین اهداف خلقت ما و جهان است؛ از این‌رو، قرآن می‌فرماید:

إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَٰلِکَ خَلَقَهُم _{(سورهٔ هود، آیهٔ 119)}
مگر آنهایی که پروردگارت بر آنها رحمت آورده و برای همین (پذیرش و برخورداری از رحمت) آنها را آفرید.

2- آزموده شدن

از آیات شریفهٔ قرآن کریم به روشنی بر می‌آید که یکی از دلایل آفرینش انسان آن است که زمینهٔ آزمایش و امتحان ما آماده شود تا به این واسطه قابلیت‌های ما زمینهٔ ظهور و بروز پیدا کنند و هر کدام از ما با اراده و اختیار خود مسیر رشد و تکامل را انتخاب و از مسیر نادرست دوری کنیم؛ به عبارت دیگر خداوند، ما را از تاریکی نیستی به روشنایی وجود و هستی آورد و خلق‌مان نمود تا با آزمون‌هایی در سراسر حیات، اسباب رشد و سعادت‌مان را فراهم نماید.

با دقت در آیات می‌توانیم این حقایق را بهتر درک کنیم:

الَّذی خَلَقَ المَوتَ وَ الْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُم أَیُّکُم أَحْسَنُ عَمَلًا _{(سورهٔ ملک، آیهٔ 2)}
همان [خدایی] که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهتر عمل میکنید.

3- شناخت خدا

خداوند این جهان را آفرید تا نشانه‌های فراوان خود را به آدمی معرفی کند و انسان نیز با کسب شناخت عقلی و قلبی بیشتر از خالق هستی از رحمت و لطف بیشتر خداوند بهره‌مند شود؛ بدین ترتیب یکی‌دیگر از اهداف آفرینش انسان و جهان، کسب علم و معرفت به خالق بزرگ هستی و استفاده افزون تر از الطاف او است:

این موضوع مهم در قرآن این‌گونه بیان شده است:

اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ، لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَیٰ کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِکُلِّ شَیءٍ عِلْمًا _{(سورهٔ طلاق، 12)}
خدا همان کسی است، که هفت آسمان و همانند آنها هفت طبقهٔ زمین را خلق فرمود؛ فرمان او در میان آنها پیوسته فرود می‌آید تا بدانید خداوند بر هر چیز تواناست و بدانید دانش وی هر چیزی را در بر گرفته است.

همچنین امام حسین (ع) فرموده است:

أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِکرُهِ ما خَلَقَ العِبادَ إِلَّا لِیَعرِفُوهُ، فَإِذَا عَرَفوهُ عَبَدوهُ، فَإِذَا عبدوه استَغنَوا بِعِبَادَتِهِ عَن عِبَادَةِ مَن سِواهُ
ای مردم قطعاً خداوند که یادش بزرگ است، بندگان را نیافرید مگر برای اینکه او را بشناسند، و وقتی که او را شناختند، بندگی‌اش کنند و هنگامی که او را بندگی نمودند از بندگی و تسلیم در برابر غیر او بی‌نیاز شوند.

4- عبودیت و تقرب

عبودیت یعنی بندگی کردن در برابر کسی که ما را آفریده و اسباب آرامش و هدایت ما را فراهم نموده است، بندهٔ واقعی کسی است که هدفی جز جلب رضایت و کسب مرحمت خالق خود ندارد و با هر وسیله‌ای که در نظر خالقش پسندیده و نیکو باشد، تلاش می‌کند که به او نزدیک شود و مراحل رشد و سعادت را طی کند.

عبودیت تنها در نماز و روزه و مناسک دین منحصر نمی شود، بلکه هر عملی که نیک و پسندیده باشد و برای جلب رضایت خداوند انجام شود، عبودیت محسوب می‌گردد.

مهم‌ترین نتیجهٔ عبودیت خالصانه، «تقرب» یعنی نزدیکی به خداوند است و نزدیکی به خدا، مکانی نیست، زیرا خداوند جسم نیست تا مکان داشته باشد، بلکه نزدیکی معنوی است که باعث می‌شود انسان نیز شخصیتی الهی پیدا کند زیرا خدا سرمنشأ همه کمالات و زیبایی‌هاست و نزدیک شدن به او باعث می‌شود ما نیز از این کمالات بهره‌مند شویم.

امام علی که خود سرآمد مؤمنین و آشنایان با خدا و حقایق هستی است، همان چیزی را به عنوان حاجت از خدا می‌خواهد که قرآن آن را هدف آفرینش انسان معرفی کرده است.

وَ اجعَلنی مِن أَحسَنِ عَبِیدِکَ نَصِیبًا عِندَکَ وَ أَقرَبِهِم مَنزِلَهٔ مِنکَ وَ أَحْصِهِم زُلَفَةٌ لَدَیک
خدایا مرا از بندگانی قرار ده که بهرۀ آنان نزد تو افزون‌تر و جایگاهشان به تو نزدیک‌تر و تقربشان به تو بیشتر است.