درسنامه آموزشی اصول عقاید (1) کلاس دهم معارف

ممکن است تاکنون از بی‌مهری دیگران به خودتان، ناراحت شده باشید! اما آیا دلیل این احساس ناخوشایند را می‌دانید؟

مسلماً بسیار هم اتفاق افتاده که مورد تقدیر و تمجید واقع شده‌اید و احساسی خوشایند پیدا کرده‌اید! آیا دلیل این حس زیبا را می‌شناسید؟

همواره تمجیدها و توهین‌ها، احساسات خاصی در ما ایجاد می‌کنند؛ و این نیست مگر به خاطر آنکه ما برای خود ارزش قائلیم؛ به راستی مگر ما دارای چه ارزشی هستیم که این قدر حفظ آن برایمان مهم است؟ و مهم‌تر آنکه اساساً ارزش ما به چه چیزی است؟!

نظام ارزش‌ها

به اطراف خود نگاه کنید! آیا هر آنچه را می‌بینید نزد شما دارای اهمیت یکسان است؟ آیا یک قطعه طلا یا الماس با یک سنگریزه در نزد شما از ارزش و منزلت یکسان برخوردارند؟ بی‌تردید یک نظام ارزش‌گذاری در بین ما وجود دارد و به واسطهٔ آن برای هر چیزی و هر کسی قدر و قیمتی قرار می‌دهیم تا بتوانیم رابطهٔ خود را با آن براساس ارزشش تنظیم کنیم؛ بر اساس این نظام ارزشی، پدر و مادر در نزد ما با انسان‌های دیگر برابر نیستند، همان‌طور که دانا و نادان، مؤمن و کافر، نیکوکار و بدکار، انسان و حیوان، و جاندار و بی‌جان، یکسان نیستند!

کمیابی، سودمندی، تقدس، نو بودن، قدمت داشتن، زیبایی و ملاک‌های مادی و معنوی مختلف دیگر، ملاک‌های ارزش‌گذاری در بین ما است. برخی از این ارزش‌ها، اعتباری و قابل تغییر هستند، مانند سمت فرماندهی نظامی که وقتی دورۀ آن تمام شد دیگر فرد، منزلت اجرایی سابق را نخواهد داشت و یا به عنوان نمونه، پولی که از اعتبار ساقط می‌شود، ارزش گذشته را نخواهد داشت. برخی دیگر از این ارزش‌ها جایگاه ذاتی و حقیقی دارد که با تغییر شرایط ظاهری عوض نمی‌شود و همواره یکسان است، مانند انسانیت که صرف‌نظر از مرد یا زن بودن، فقیر یا غنی بودن، دارای یک ارزش واقعی است، یا مادر بودن که ربطی به رنگ، سن و ملیت ندارد و همیشه ارزشمند است.

خداوند حکیم براساس ارزش حقیقی موجودات، آنها را تقسیم‌بندی و ارزش‌گذاری کرده و هر کدام را در جایگاه مناسب خود در نظام هستی قرار داده است.

ارزش انسان

در جمع تمام آفریده‌های خدای حکیم، ما آدمیان از جایگاه و ارزش ویژه‌ای برخورداریم، زیرا دارای ویژگی‌ها و قابلیت‌هایی هستیم که سایر مخلوقات از آن بهره‌مند نیستند و این‌ گواه عظمت و ارزش خاص ما است. با مراجعه به کتاب الهی در می‌یابیم که پروردگار متعال با اعطای توانایی‌ها و امتیازات خاصی، ما را بسیار گرامی داشته و از سایر آفریده‌های خود ممتاز فرموده و کرامت بخشیده است.

توان بهره‌مندی از روزی‌های پاکیزه، برتری یافتن بر بسیاری از آفریده‌های الهی به خاطر قدرت عقل و تفکر و شناخت، داشتن اراده و اختیار، توانایی یادگیری و کسب دانش، دریافت دین و کتاب آسمانی و جانشینی خدا در زمین؛ از جمله اسباب و وسایل گوناگون تکریم خداوند مهربان نسبت به آدمیان است. ما می‌توانیم با استفادهٔ درست از این مواهب و به کارگیری آنها در جهت رضایت خداوند، موفق به کسب نعمت‌های افزون‌تری نیز شویم.

در ادامه با برخی از نمونه‌های تکریم انسان توسط خداوند آشنا می‌شویم:

1- تکامل نامحدود

حیوانات به دلیل نداشتن عقل و اختیار و تکلیف، نه توان تکامل دارند و نه از جایگاه و منزلت حیوانی خود به پایین‌تر سقوط می‌کنند. چون حیوانات هرگز نمی‌توانند از سلطهٔ خواسته‌های غریزی خود دور شوند. فرشتگان نیز به دلیل نداشتن غضب و شهوت و توان گناه، از جایگاه خود بالاتر و یا پایین‌تر نمی‌روند.

قرآن کریم می‌فرماید:

وَ مَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ _{(سورهٔ صافات، آیهٔ 164)}
و هیچ یک از ما [فرشتگان] نیست؛ مگر [اینکه] برای او [مقام و] مرتبه‌ای معین است.

یعنی هر یک از فرشتگان الهی مقامی معین و وظیفه‌ای مشخص دارد که به آن گمارده شده است و از خود استقلال ندارد.

رسول خدا نیز می‌فرماید:

همانا خداوند متعال، ملائکه را آفرید و آنها را فقط عقل داد، و حیوانات را آفرید و آنها را فقط شهوت (تمایلات جسمانی و نفسانی) داد، و بنی‌آدم را آفرید و در آنان عقل و شهوت را ترکیب کرد؛ بنابراین هر کسی که عقل خود را فرمانده و غالب بر شهوتش کند از فرشتگان برتر است، و هر کسی که شهوت خود را فرمانده و غالب بر عقلش کند از حیوانات پست‌تر است.

حرکت از تمایلات نفسانی به سوی فضایل اخلاقی، یک مجاهده و حرکت تکاملی نامحدود است، و سقوط از فضایل انسانی به سوی خواسته‌های نفسانی یک حرکت تباه کننده و سراشیبی است.

این امکان تکامل نامحدود یکی از کرامت‌های الهی به انسان است.

2- قدرت کلام

آیا تاکنون به راه انتقال مفاهیمی که در ذهن دارید و می‌خواهید به دیگران منتقل کنید فکر کرده‌اید؟ شما از چه روش‌هایی برای رساندن مقصود خود به سایرین استفاده می‌کنید؟ به نظرتان عمومی‌ترین ابزار و شیوه برای این منظور چیست؟! و چگونه می‌توان علوم مختلف را نه تنها به حاضرین بلکه به آیندگان منتقل کرد؟

بدیهی است اشاره و یا تصویر، قادر نیست تمام آنچه را می‌خواهیم به دیگران تفهیم کنیم، منتقل نماید و بسیاری از معانی با این وسایل قابل انتقال نیستند، اما خداوند حکیم به ما توانمندی‌ای عنایت کرده است که به وسیلۀ آن تمام دانش‌ها و مفاهیم قابل انتقال هستند و آن عبارت است از: «قدرت بیان».

قدرت بیان، از قابلیت‌هایی است که خداوند به وسیلهٔ آن انسان را از سایر موجودات متمایز کرده است و او را قادر ساخته تا به وسیلهٔ نوشتن کلمات خود، دانش خویش را به آیندگان نیز منتقل کند و از این طریق مجموعه‌ای بس عظیم از دانش را جمع‌آوری و حفظ کند و بدین شکل از تمام مخلوقات برتر بشود.

خداوند متعال آن قدر توان سخن و زیان‌آوری را مهم و ارزشمند می‌داند که بلافاصله پس از ذکر خلقت انسان، این لطف و اکرام را یادآور می‌شود و می‌فرماید:

خَلَقَ الاِنسَانَ، عَلَّمَهُ البَیانَ _{(سورهٔ الرحمن، آیهٔ 3و4)}
انسان را آفرید و به او بیان را آموخت.

3- امانت‌دار امانت الهی

پذیرش ولایت الهی به معنای قبول اختیاری حکومت خدا و تسلیم در برابر فرامین کسانی است که از سوی خدای حکیم، حق حکومت به آنها بخشیده شده است. این ولایت به منزلهٔ امانتِ پروردگار است که «تنها» به انسان داده شده، زیرا فقط آدمی است که با داشتن عقل و اختیار و توان قبول مسئولیت و تکلیف، و امکان تکامل و هدایت نامحدود، از عهدهٔ پذیرش و حفظ آن امانت بر می‌آید، چرا که سایر موجودات با تمام بزرگی و عظمتی که دارند به دلیل نداشتن این قابلیت‌ها از عهدۀ آن برنمی‌آیند و گویا با زبان حال از زیر بار آن شانه خالی می‌کنند.

إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَهَٔ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبَالِ، فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهَا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهَا وَ حَمَلَهَا الْإِنْسَانُ، إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا _{(سورهٔ احزاب، آیهٔ 72)}
ما امانت را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه داشتیم، آنها از حمل آن سر برتافتند و از آن هراسیدند، اما انسان آن را بر دوش کشید؛ او بسیار ظالم و جاهل است [چون قدر این مقام عظیم را نشناخت و به خود ستم کرد].

امام رضا در جواب کسی که دربارۀ این امانت مهم سؤال کرده بود، فرمود:

«الأمانَهُٔ هِیَ الوِلایَهُٔ»
«این امانت همان ولایت است».

4- نشانه‌هایی دیگر

با مراجعه به متون اسلامی، به مواردی دیگر از توانمندی‌های انسان و الطافی که خداوند به ما ارزانی داشته آشنا می‌شویم و بیشتر به کرامت خود و گرامیداشت خویش از جانب خالق پی می‌بریم؛ برخی از این امور عبارت‌اند از:

- طبیعت و هر آنچه در آن است برای ما و سودرسانی به ما، آفریده شده است.

هو الّذی خلق لکم ما فی الأرض جمیعاً _{(سورهٔ بقره، آیهٔ 29)}
اوست آن کسی که آنچه در زمین است، همه را برای شما آفرید.

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهَارَ _{(سورهٔ ابراهیم، آیهٔ 32)}
و کشتی‌ها را مسخر شما گردانید، تا بر صفحهٔ دریا به فرمان او حرکت کنند؛ و نهرها را (نیز) مسخر شما نمود.

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمسَ وَ الْقَمَرَ دَائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ _{(سورهٔ ابراهیم، آیهٔ 33)}
و خورشید و ماه را ـ که با برنامهٔ منظمی در کارند ـ به تسخیر شما درآورد؛ و شب و روز را (نیز) مسخر شما ساخت.

تسخیر طبیعت و موجودات آن به این معنی است که خداوند خواص و قوانینی را در آنها قرار داده است که بیشترین سود را به انسان ببخشند و انسان هم بتواند با بهره‌گیری از آن خواص و قوانین، نیازهای خود را برطرف کند؛ مثلاً خدای دانا، آب را به گونه‌ای خلق کرده که وزن حجمی آن سنگین‌تر از چوب و هوا باشد، به همین جهت کشتی‌های چوبی بر روی آب می‌مانند و حرکت می‌کنند و کشتی‌های فلزی نیز با بهره‌گیری از مخازن هوا بر روی آب شناور می‌شوند و بدین‌وسیله نقل و انتقال دریایی برای بشر ممکن می‌شود. 

- علاوه بر تسخیر طبیعت و موجودات آن، ظرفیت علمی عظیم انسان، قابلیت دریافت پیام الهی (نعمت نبوت) و برخورداری از نعمت کتاب آسمانی از دیگر مواهب الهی برای انسان است.

لزوم حفظ منزلت و ارزش خویش

اگر از یک ظرف آشپزی به جای گلدان استفاده کنیم، یا از یک چاقوی ظریف عتیقه به جای میخ بهره بگیریم، و به جای کمد نگهداری لباس از یک گاوصندوق سنگین و رمزدار استفاده نماییم؛ به مقصد مورد نظر خود رسیده‌ایم، اما آیا این وسایل برای این امور ساخته شده بودند و استفاده از آنها در این موارد با ارزش آنها سازگار است؟‍!

استفاده از ظرفیت‌ها و قابلیت‌های والای انسانی در مسیری غیر از انسانیت و بندگی پروردگار، دقیقاً مانند همین مثال‌ها می‌باشد که از یک شیء ارزشمند در کاری بسیار پایین‌تر از ارزش آن بهره جسته شود.

شکر نعمت‌های الهی در این است که ما هر نعمتی را در جای خود و متناسب با ارزش آن استفاده کنیم، همان‌گونه که اگر یک فرمانده به جای انجام مأموریت خود، کارهای مفید فراوانی انجام بدهد اما کار اصلی خود را انجام ندهد، هرگز وظیفهٔ خود را انجام نداده است، بنابراین ما هم اگر هر کار مهمی انجام بدهیم اما به وظیفۀ بندگی و اطاعت از پروردگارمان عمل نکنیم، شکرگزار و وظیفه‌شناس نخواهیم بود.

وَ لَقَدْ مَکَّنَّاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنَا لَکُمْ فِیهَا مَعَایِشَ قَلِیلًا مَا تَشْکُرُونَ _{(سورهٔ اعراف، آیهٔ 10)}
ما تسلط و مالکیت و حکومت بر زمین را برای شما قرار دادیم؛ و انواع وسایل زندگی را برای شما فراهم ساختیم؛ اما کمتر شکرگزاری می‌کنید.

پیامبران الهی و ائمه معصومین با پذیرش کامل تربیت الهی و پایبندی محکم به دستورات خدا، نمونه‌ای کامل از جانشینان پروردگار متعال در روی زمین و بین مخلوقات او بوده‌اند و امروز نیز حضرت مهدی و به همین جهت، امام زمان و حجت خدا در روی زمین است.