درسنامه آموزشی اصول عقاید (2) کلاس یازدهم علوم و معارف اسلامی
درس 13: ویژگیهای حکومت اسلامی (2)
امیرالمؤمنین علی وظایف رهبر و مردم را در نظام اسلامی متقابل دانسته و انجام آنها را سبب ارزشمند شدن حق در جامعه معرفی کردهاند. در درس قبل با وظایف، ویژگیهای حکومت اسلامی و مسئولیتهای رهبر آشنا شدیم. در این درس به نقش مردم در نظام اسلامی و مسئولیتهای ایشان در تعالی جامعه میپردازیم.
جایگاه مردم در نظام اسلامی
پیش از این گفتیم مردم سالاری یکی از ویژگیهای نظام اسلامی است. رهبر معظم انقلاب در اینباره میفرماید:
«بعد از این دوران [عصر امام معصوم]، آنجایی که یک شخص معینی به عنوان حاکم از طرف خدای متعال معین نشده است، در اینجا حاکم دارای دو رکن و پایه است: رکن اول، آمیخته بودن و آراسته بودن با ملاکها و صفاتی که اسلام برای حاکم اسلامی معین کرده است. رکن دوم، قبول مردم و پذیرش مردم است. اگر مردم، آن حاکمی را ـ آن شخص را که دارای ملاکهای حکومت است ـ نشناختند و او را به حکومت نپذیرفتند، او حاکم نیست. اگر دو نفر که هر دو دارای این ملاکها هستند، یکی از نظر مردم شناخته و پذیرفته شد، او حاکم است. پس قبول و پذیرش مردم شرط در حاکمیت است».
و در جای دیگر میفرماید:
«یکی از اصول این است که هر نظامی که بر پایهٔ [آراء] مردم بنیانگذاری نشده باشد، ماندنی نیست. مردم هستند که میتوانند نظامی را بهوجود آورند و پایداری بخشند».
نظام اسلامی نیز بدون خواست و پذیرش مردم شکل نمیگیرد و تداوم نمییابد؛ بنابراین، دخالت و حمایت مردم شرط اولیهٔ بقای نظام اسلامی است. رهبر معظم انقلاب میفرماید:
«نظام، بدون حمایت، رأی و خواست مردم، در حقیقت هیچ است. باید با اتکاء به رأی مردم، کسی بر سر کار بیاید باید با اتکاء به ارادهٔ مردم نظام حرکت کند. انتخابات ریاست جمهوری، انتخابات خبرگان، انتخابات مجلس شورای اسلامی و دیگر انتخابات، مظاهر حضور رأی و اراده و خواست مردم است».
مسئولیتهای مردم در نظام اسلامی
مسئولیت مردم در نظام اسلامی، با انتخاب رهبر تمام نمیشود، بلکه این انتخاب، اولین مسئولیت در سلسله مسئولیتهای مسلمانان در نظام اسلامی است.
همانطور که بیان شد، رهبر جامعهٔ اسلامی، رهبری کسانی را برعهده دارد که میخواهند راه رستگاری را در سایهٔ قوانین اسلام بپیمایند. در چنین جامعهای، همانطور که مسئولیت رهبری با سایر رهبران متفاوت است، مردم نیز نگاهی متفاوت به رهبری دارند؛ رهبر برای آنان همان انسان پیشرویی است که با قدم گذاشتن در مسیر کمال و عدالت، سایر مردم را به پیمودن راه فرا میخواند. مردم نیز تلاش میکنند با همت و پشتکار خود وی را همراهی کنند و قافله سالار را، به خصوص در آنجا که سختیها بروز میکنند، تنها نگذارند.
مسئولیت اساسی افراد جامعه، تلاش برای دوام نظام، رشد و پیشرفت آن در همهٔ ابعاد زندگی اجتماعی است. خوشبختانه تشکیل حکومت اسلامی در ایران عزیز با استقبال گستردهٔ مردم و با رأی بالای تمام اقشار جامعه (اعم از مسلمان، مسیحی، یهودی و زرتشتی) همراه شده است. تداوم و پویایی آن نیز به حضور فعال و بانشاط یکایک مردم در تمام صحنههای زندگی اجتماعی وابسته است. امروزه ولی فقیه، محور وحدت ملی، همبستگی اجتماعی و استقلال کشور است. تبعیت از ولی فقیه به معنای مشارکت در حفظ وحدت ملی و استقلال است و اختصاصی به مسلمانان ندارد. همۀ آنان که به این آب و خاک دل بستهاند و برای سربلندی و اعتلای آن میکوشند، باید از این محور دفاع کنند.
تاریخ زندگی انبیاء و امامان و تجربۀ انقلاب اسلامی نشان میدهد که همواره مستکبران و زورگویان جهان با حکومتی که بخواهد مستقل باشد و مطابق با خواستههای آنان عمل نکند، مقابله میکنند تا بالاخره آن را از پا درآورند.
با توجه به نکات فوق، مردم نیز علاوه بر اطاعت و حمایت از رهبری دارای مسئولیتهایی نسبت به نظام اسلامی و رهبر هستند که برخی از آنان عبارتاند از:
1- وحدت و همبستگی اجتماعی؛ همانطور که تفرقه و پراکندگی، به سرعت یک حکومت را از پای در میآورد و سلطهگران را بر کشور مسلّط میکند، همبستگی اجتماعی، کشور را قوی میکند و به رهبری امکان میدهد که برنامههای اسلامی را به اجرا درآورد.
2- استقامت و پایداری در برابر مشکلات؛ هر کشوری در مسیر رسیدن به استقلال و کمال با مشکلات بزرگ و کوچکی روبهرو میشود؛ همانگونه که کشور ما از ابتدای انقلاب اسلامی مورد تهاجم دشمنان قرار گرفته است، مردم باید با استقامت خود، فرصت و توان مقابله با مشکلات داخلی و خارجی را برای رهبر فراهم کنند.
3- افزایش آگاهیهای سیاسی و اجتماعی؛ برای تصمیمگیری صحیح در برابر قدرتهای ستمگر دنیا، اطلاع از شرایط سیاسی و اجتماعی جهان، ضروری است. ما باید بتوانیم به گونهای عمل کنیم که بیشترین ضربه را به مستکبران و نقشههای آنان بزنیم و خود کمترین آسیب را ببینیم. ناراحتی دشمنان از عمل ما یا خوشحالی و شادی آنان از رفتار ما، میتواند یکی از معیارهای درستی و نادرستی عملکردمان باشد.
4- مشارکت در نظارت همگانی؛ براساس فرمان خداوند، همهٔ افراد جامعه اسلامی نسبت به یکدیگر مسئولند و مانند سوارشدگان در یک کشتی هستند. اگر گناهانی در جامعه رواج پیدا کند، فقط گناهکاران عذاب نمیشوند، همۀ کسانی که در برابر انجام گناه در جامعه سکوت کردهاند نیز باید پاسخگو باشند. بنابراین، همهٔ ما باید ناظر فعالیتهای اجتماعی باشیم و در صورت مشاهدۀ گناه توسط هرکس، وظیفهٔ امر به معروف و نهی از منکر را با روش درست انجام دهیم. این مشارکت سبب میشود که رهبر، همهٔ افراد جامعه را پشتیبان خود بیابد و هدایت جامعه به سمت وظایف اسلامی برای رهبر جامعه آسانتر شود.
5- اولویت دادن به اهداف اجتماعی؛ در برخی موارد که اهداف و آرمانهای اجتماعی در برابر منافع فردی قرار میگیرند، باید بتوانیم از منافع فردی خود بگذریم و برای اهداف اجتماعی تلاش کنیم. مثلاً خرید کالای ایرانی سبب میشود که کارخانههای داخلی به تولید خود ادامه دهند و مانع بیکاری صدها هزار کارگر شوند. همین عمل ما که بهطور غیرمستقیم سبب کاهش بیکاری شده، کمک خوبی به حکومت و رهبری است که بتوانند در ادارهٔ جامعه موفقتر باشند.
6- خیرخواه و نصیحتگر رهبر باشند.
وظیفهٔ کارگزاران
کارگزاران، همان مدیران و مسئولان جامعه هستند که امروزه امور سه قوهٔ مقننه، مجریه و قضائیه را برعهده دارند. در واقع کارگزاران، یاران و کمک کنندگان به رهبر هستند و خادمان ملت. اگر کارگزاران جامعه، هم وظیفهٔ خود را به درستی بشناسند و هم به درستی اجرا کنند، اعتماد مردم به حکومت روز به روز افزایش مییابد. همچنین عملکرد غلط کارگزاران، سبب افزایش و انباشتهشدن مشکلات و ناکارآمدی حکومت خواهد شد.
از اینرو، امیرالمؤمنین علی در زمان حکومت خود، وقتی که مالک اشتر نخعی را والی و استاندار سرزمین مصر کرد، دستورالعملی برای او نوشت تا براساس آن، مصر را مدیریت کند.
امیرالمؤمنین در این نوشته که به «عهدنامهٔ مالک اشتر» مشهور است، چنان حکیمانه و عالمانه مسئولیت کارگزاران را بیان کرده که هرکس، آن را مطالعه کند، به عظمت فکر و درایت امیرالمؤمنین در کشورداری پی میبرد، ایشان، در این نامه، وقتی وظیفهای را بیان میکند، علت آن را هم برای مالک توضیح میدهد. با مطالعهٔ این عهدنامه میتوانیم با وظایف کارگزاران حکومت اسلامی آشنا شویم. البته کارگزاران و مسئولان حکومت در زمان امیرالمؤمنین، همه مانند مالک نبودند، افراد متوسط و گاه خطاکارانی هم بودند که امیرالمؤمنین از عملکردشان ناراضی بود.
تعمیق یادگیری (صفحهٔ 143 کتاب درسی)
1- هر یک از موارد زیر به کدامیک از مسئولیتهای مردم مربوط است؟
الف) شرکت مردم در راهپیمایی 9 دی
ب) پیگیری مناظرات انتخاباتی
ج) تشکیل گروههای مردمی در حمایت از عفاف و حجاب
2- بخشهایی از عهدنامهٔ مالک اشتر را که در اینجا آمده است، مطالعه کنید. سپس جدولی تنظیم نمایید که در یک ستون، مسئولیتها و در ستون دیگر، علت آنها نوشته شود.
الف) دل خویش را نسبت به مردم، مهربان کن و با همه، دوست و مهربان باش؛ چرا که مردم دو دستهاند: دستهای برادر دینی تو و دستهای دیگر در آفرینش همانند تو هستند.
ب) اگر مقام و قدرت، تو را دچار تکبر کرد، به بزرگی خداوند که برتر از توست، بنگر.
این کار تو را از سرکشی نجات میدهد، تندروی تو را فرو مینشاند و عقلت را به جایگاه اصلی باز میگرداند.
ج) کسانی را که از دیگران عیبجویی میکنند، از خود دور کن؛ زیرا بالاخره مردم عیبهایی دارند و مدیر جامعه باید بیش از همه در پنهان کردن آنها بکوشد.
د) در قبول و تصدیق سخن چین شتاب مکن؛ زیرا سخن چین در لباس نصیحت ظاهر میشود، اما خیانتکار است.
ه) با ترسو مشورت نکن که در انجام دادن کارها، روحیهٔ تو را سست میکند.
و) هرگز نیکوکار و بدکار در نظرت یکسان نباشند؛ زیرا در این صورت، نیکوکاران به کار خیر، بیرغبت و بدکاران به کار بد، تشویق میشوند.
ز) عدهای افراد مورد اطمینان را انتخاب کن تا دربارهٔ وضع طبقات محروم تحقیق کنند و به تو گزارش دهند. سپس برای رفع مشکلات آنها عمل کن...، زیرا این گروه پیش از دیگران به عدالت نیازمندند.
| ردیف | وظیفهٔ کارگزار | علت پیشنهاد آن وظیفه |
|---|---|---|
| الف ب ج د ه ز |