درسنامه آموزشی تاریخ اسلام (1) کلاس دهم معارف

حدیبیه، سرزمین بیعت و صلح

«همانا خداوند از مؤمنانی که زیر درخت با تو بیعت کردند، خشنود شد و دانست که در دلشان چه می‌گذرد؛ پس آرامش بر آنها نازل کرد و به فتحی نزدیک پاداششان داد.» (سوره فتح، آیات 18 و 19)

حدود یک سال پس از جنگ احزاب، سال ششم هجری، رسول خدا تصمیم گرفت برای به‌جای آوردن اعمال عمره و زیارت‌خانهٔ خدا عازم مکه شود. منشأ این تصمیم آن بود که حضرت در رؤیا دیدند وارد حرم شده، موی سرشان را تراشیده و کلید خانهٔ کعبه را در دست گرفته‌اند. به دنبال این رؤیا و با توجه به صادق بودن رؤیای پیامبران، رسول خدا به مردم اعلام کرد که برای سفر عمره آماده شوند. دستور حضرت بر آن بود که مسلمانان تنها با یک شمشیر غلاف شده حرکت کنند و از برداشتن هر نوع سلاح دیگر بپرهیزند، تا نشان دهند تنها قصد انجام عمره را دارند. این سفر، علاوه بر جنبه‌های معنوی، نوعی حرکت تبلیغی و سیاسی نیز به شمار می‌آمد، چرا که موجب توجه دیگر زائرانِ خانهٔ خدا به مسلمانان می‌شد. مشرکان قریش هنگامی که از حرکت مسلمانان به سوی مکه با خبر شدند، در سرزمین حدیبیه از حرکت آنان جلوگیری کردند و با وجود آنکه رسول خدا به‌صورت مکرر اعلام کرد که تنها قصد به جای آوردن اعمال عمره را دارند، اما مشرکان همچنان مانع ورود آنان به مکه بودند. با پیچیده‌تر شدن اوضاع و به‌منظورِ آزمودنِ میزان پایداری و استقامت یاران، به فرمانِ رسول خدا به مسلمانان در زیر درختی، با آن حضرت «پیمان پایداری» بستند که به «بیعت شجره» یا «بیعت رضوان» معروف شد.

با اصرار مشرکان بر جلوگیری از ورود مسلمانان به مکه، رسول خدا ناچار شد به مذاکره با نماینده مشرکان بپردازد که در نهایت، به انعقاد پیمان صلح حدیبیه منجر شد. این پیمان مشتمل بر این مواد بود:

1- متارکهٔ جنگ بین طرفین به مدت ده سال
2- تأمین امنیت جان و مال تجار مسلمان و مشرک
3- آزادی قبایل در هم پیمانی با مسلمانان یا مشرکان
4- الزام مسلمانان به بازگرداندن مسلمانانِ قریش که به مدینه بیایند و عدم‌الزام قریش به چنین تعهدی در برابر مسلمانان
5- آزادی پیروی از اسلام در مکه
6- انجام عمرهٔ توسط مسلمانان از سال آینده به مدت سه روز

نتایج صلح حدیبیه: این پیمان، آثار ارزشمندی به دنبال داشت؛ از جمله: به رسمیت شناخته شدن اسلام توسط قریش، توقف جنگ، امکان دعوت جهانی برای رسول خدا و نهایتاً فراهم آمدن زمینه‌های فتح مکه.

در سال بعد (هفتم هجری) بر اساس یکی از بندهای صلح‌نامه، رسول خدا به همراه دو هزار نفر از مسلمانان به مکه رفت و اعمال عمره را به جای آورد. این رخداد که استمرار پیروزی مسلمانان و نیز ارائه قدرت معنوی و سیاسی آنان بود، به «عمرهٔ القضاء» معروف شده است و در حقیقت تأویل همان رؤیای صادقانهٔ رسول خدا بود.

دعوت جهانی

گرچه آیین اسلام، در جزیرة العرب و در میان قوم عرب ظهور کرد و حضرت محمد خود از نژاد عرب بود، اما اسلام یک کیش محلی و مخصوص قوم عرب نبود. گواه این سخن آنکه در آیات قرآن، قریش با عرب، مخاطب واقع نشده‌اند؛ بلکه مخاطب قرآن، همهٔ مردم (ناس)اند. در بعضی از آیات نیز با صراحت اعلام شده که رسول خدا به سوی تمام بشریت مبعوث شده است؛ به این دو آیه توجه کنید: 

«بگو: ای مردم، من بیامبر خدا به سوی همۀ شما هستم». (سورهٔ اعراف، آیهٔ 158)
«و ما تو را جز [به سِمت]  بشارتگر و هشدار دهنده برای تمام مردم نفرستادیم». (سورهٔ سبأ، آیهٔ 28)

با توجه به نکتهٔ یاد شده و همچنین زمینهٔ مناسب پدید آمده پس از صلح حدیبیه، رسول خدا در اواخر سال ششم هجری، ابلاغ دعوت خویش به سران کشورهای مهم آن زمان را آغاز کرد. نقل شده که آن حضرت، در یک روز، شش نامه را به‌وسیلهٔ شش تن از یارانش برای شش تن از سران کشورهای اطراف جزیرهٔ‌العرب ارسال کرد. این کشورها عبارت بودند از: ایران، روم، مصر، حبشه، یَمامه و منطقه‌ای از شام.

نامه پیامبر (ص) به خسرو پرویز

به نام خداوند بخشنده و مهربان
از محمد فرستاده خداوند به کسری بزرگ ایران
درود بر آن کس که از حقیقت پیروی کند. به خدا و پیامبر او ایمان آورد و گواهی دهد که جز او خدایی نیست. شریک و همتایی ندارد و گواهی دهد که محمد بنده خدا و فرستاده اوست. من تو را به فرمان خداوند و به سوی او می‌خوانم. من فرستاده او به سوی همه مردم هستم تا هر انسان زنده‌ای را از (کیفر) او بترسانم و حجت را بر کافران تمام کنم. اسلام بیاور تا سلامت باشی و اگر از این کار سر باز زنی گناه ملت من برگردن توست.»

سفیر پیامبر نامه را به خسرو پرویز داد. خسرو مترجم خواست و مترجم نامه را باز کرد قسمتی از نامه را ترجمه کرد. هنوز از ترجمه نامه فارغ نشده بود که زمامدار ایران سخت برآشفت و فریاد کشید و نامه را از مترجم گرفت و پاره کرد و گفت کار این مرد به جایی رسیده است که نام خود را مقدم بر نام من نوشته است، آنگاه بلافاصله سفیر را از قصر خود بیرون کرد. او نیز راه مدینه را در پیش گرفت و جریان را به پیامبر رساند. آثار خشم در چهره پیامبر پدیدار گشت و دربارهٔ او نفرین کرد و گفت «خداوندا رشتهٔ سلطنت او را پاره کن»

البته این، طلیعهٔ دعوت جهانی آن حضرت بود و نامه‌های دعوت حضرت تا پایان عمر ایشان به نقاط مختلف ارسال می‌شد. مضمون این نامه‌ها، مشابه یکدیگر و دارای عباراتی ساده و بی‌تکلف و در عین حال صریح و قاطع بود. واکنش زمامداران نیز یکسان نبود؛ مثلاً خسرو پرویز، ضمن پاره کردن نامه، از حاکم دست نشانده‌اش در یمن خواست که پیامبر را به قتل برساند! ولی مُقَوقِس حاکم مصر ضمن احترام به نامه و پیک حضرت، هدایایی نیز ارسال کرد.

فتح خیبر آخرین دژ یهود

در سال هفتم هجری رسول خدا ناچار شد به همراه 1400 مسلمان به‌سوی قلعه‌های خیبر حرکت کند؛ زیرا فتنه‌گران یهودی، پس از خیانت‌ورزی و اخراج از مدینه، در خیبر سکونت کرده، آنجا را به کانون جدید توطئه بر ضد مدینه تبدیل کرده بودند. با ورود سپاه اسلام به منطقهٔ خیبر، یهودیان به جای پذیرش دعوت اسلام یا تجدید پیمان، بنای جنگ را نهادند و سرانجام با فتح مهم‌ترین قلعهٔ آنان (قلعهٔ قموص) و قتل پهلوان معروفشان (مَرْحَب) به‌دست امیرمؤمنان علی پیروزی نصیب مسلمانان گشت.

نبرد موته

رسول خدا در ادامهٔ تلاش برای گسترش دعوت اسلامی به نقاط مختلف جهان آن روز، در سال هشتم هجری، نامه‌ای را برای حاکم «بُصرا» در شام ارسال کرد اما او ناجوانمردانه، سفیر پیامبر را در دهکده موته به قتل رساند. از آنجا که این رفتار، نوعی تهدید نظامی و پیام قدرت به حکومت نبوی در مدینه بود، رسول خدا سپاهی سه هزار نفری را به فرماندهی «جعفر بن ابی‌طالب» بدان سو فرستاد. در درگیری میان دو سپاه که در منطقهٔ موته رخ داد جعفر بن ابی‌طالب و زید بن‌حارثه و عبدالله بن‌رواحه که فرماندهی را به ترتیب عهده‌دار شدند به شهادت رسیدند.

فتح مکه، علل و نتایج

بر اساس یکی از بندهای پیمان حدیبیه، هیچ‌یک از طرفین حق نداشتند در صورت درگیری هم‌پیمانانشان به آنها یاری برسانند؛ اما در سال هشتم هجری، قبیلهٔ بنوبکر (هم‌پیمان مشرکان مکه) با قبیلهٔ خُزاعه (هم‌پیمان دیرین بنی‌هاشم و سپس رسول خدا) درگیر شدند. در این درگیری، مشرکان قریش بی‌توجه به پیمان خود با رسول خدا به یاری بنوبکر شتافتند. از آنجا که ابوسفیان از پیامد این نقض پیمان هراسناک بود، به مدینه رفت تا با پیامبر تجدید عهد نماید، اما موفق به این کار نشد. در پاسخ به این پیمان‌شکنی، رسول خدا در رمضان آن سال با همراهی سپاهی متشکل از ده هزار تن، برای تنبیه قریش، راهی مکه شد. سپاه اسلام بر اساس فرمان پیامبر، بدون قصد خونریزی و در دسته‌های مختلف وارد مکه شد و تنها در بخشی که خالد بن‌ولید و گروه تحت فرمان او داخل می‌شدند، درگیری رخ داد. پیامبر اکرم خانهٔ ابوسفیان، مسجدالحرام و خانه‌های خود افراد مشرک را مکان امن اعلام کرد. پس از فتح مکه، بت‌های درون و بیرون کعبه شکسته شد؛ از جمله، بت هُبَل که به دست امیرمؤمنان علی شکسته شد. مشرکان مکه به شرط مسلمان شدن، مشمول عفوِ پیامبر قرار گرفتند «طُلَقا» (آزاد شدگان) معروف شدند. رسول خدا همچنین گروه‌هایی را به نواحی اطراف فرستاد تا بت خانه‌ها را در هم شکنند.

غزوه تبوک

رسول خدا در رجب سال نهم هجری، فرمان آمادگی مسلمانان برای حرکت به سمت منطقهٔ تبوک را صادر کرد. منطقهٔ تبوک، فاصله زیادی تا مکه دارد و مسیر حرکت نیز از سرزمین‌های خشک و سوزان می‌گذشت. از سوی دیگر، فصل گرم تابستان بود، بدین جهت مردم رغبت چندانی برای حضور در این غزوه نشان نمی‌دادند. در این میان، بازار منافقان نیز برای کارشکنی و تشریح دشواری‌های این حرکت بسیار داغ بود اما با دعوت رسول خدا و تشریح عظمت جهاد در راه خدا، تعداد زیادی از مسلمانان به‌جز اندکی آمادهٔ حرکت شدند. گفته شده که سبب اصلی فرمان رسول خدا برای بسیج قوا و حرکت به سوی تبوک، گزارش‌هایی دال بر آمادگی امپراتوری روم برای حمله به حکومت نوپای مدینه بوده است. 

رسول خدا در غیاب خود، علی را به عنوان جانشین، در مدینه منصوب کرد و فرمود: «کار مدینه جز با من یا با تو، سامان نمی‌یابد.» دلیل این کار نیز تحرکات مرموز منافقان در مدینه بود. آن حضرت، همچنین در پاسخ شایعات منافقان، مبنی بر عدم صلاحیت علی برای حضور در این غزوه، حدیث معروف «منزلت» را بیان کرد که توسط بسیاری از محدثان شیعه و اهل سنت نقل شده و از گویاترین شواهد و ادلهٔ مربوط به جانشینی امام علی پس از رحلت رسول خدا است. ترجمهٔ حدیث چنین است: 

«ای علی، مگر خشنود نیستی که نسبت به من همان مقام و منزلت را داشته باشی که هارون نسبت به موسی داشت؛ جز آنکه پس از من پیامبری نیست».

رسول گرامی اسلام می‌دانست که این غزوه با دیگر غزوه‌ها تفاوتی آشکار دارد در این میان، عده‌ای کارشکنی‌ها کرده و گروهی را از شرکت در سپاه اسلام بازداشتند. با مراجعه به آیاتی از قرآن در سورهٔ توبه، این نتیجه حاصل می‌شود که یاران رسول خدا در آن زمان به چند گروه تقسیم می‌شدند که عبارت بودند از:

1- گروه جانباز و ایثارگر که یا دارای امکانات رزمی بودند و یا می‌توانستند پای پیاده این مسیر را طی کنند.
2- گروهی که آماده رزم بودند اما وسیله و امکانات نداشتند. این گروه به خدمت رسول گرامی آمدند و از او امکانات خواستند پیامبر فرمودند «وسیله‌ای ندارم که در اختیار شما بگذارم» آنان پس از شنیدن این پاسخ در حالی که اشک از دیدگانشان فرو می‌ریخت به خانه‌های خود بازگشتند.
3- گروه کارشکن که نه تنها خود شرکت نمی‌کردند بلکه کارشکنی می‌کردند و می‌گفتند که جنگ در هوای گرم صلاح نیست.
4- گروهی که مایل به شرکت در نبرد نبودند و نمی‌خواستند صریحاً مخالفت کنند. اینان از پیامبر اجازه گرفتند که در مدینه بمانند و در این نبرد شرکت نکنند.
5- گروهی که در اردوگاه پیامبر خیمه زده و آماده بودند که همراه پیامبر حرکت کنند ولی لحظهٔ حرکت، از پیامبر جدا شدند و شایعه‌سازی کردند که پیامبر در جنگ با رومیان شکست خواهد خورد و به همین زودی به ریسمان اسارت بسته خواهد شد. اینان همان گروه منافقان بودند که تحت سرپرستی عبدالله بن‌اُبی کارشکنی می‌کردند.

سپاه اسلام با سختی بسیار تا تبوک رفت و مدت بیست روز در آنجا توقف کرد، ولی بدون هرگونه درگیری و پس از انعقاد پیمان با چند قبیله، به سوی مدینه بازگشت. 

درس‌های تبوک

در این غزوه هر چند جنگی رخ نداد، اما آثار ارزشمندی به دنبال داشت:

1- آزمودن میزان اطاعت و اخلاص مسلمانان نسبت به فرمان‌های الهی
2- شناخت بهتر و بیشتر چهرهٔ منافقان و جداسازی آنان از مؤمنان
3- کسب تجربه و آمادگی و فراگرفتن مسیر برای فتوحات بعدی در منطقهٔ شام
4- تمرین عملیات نظامی در موقعیت‌های دشوار مکانی، زمانی و تدارکاتی
5- نمایش قدرت و استقامت در برابر قدرت‌های کوچک و بزرگ جزیرهٔ العرب

مسجد ضِرار

در آستانهٔ حرکت رسول خدا به سوی تبوک، گروهی از منافقان از آن حضرت درخواست کردند که در مسجد تازه احداث شدهٔ آنان اقامه نماز کند.

رسول خدا نیز انجام این کار را به بازگشت از سفر موکول کرد. پس از بازگشت، با نزول آیانی، نیت واقعی منافقان برملا و این مسجد نیز از سوی خداوند با عنوان «مسجد ضرار» خوانده شد: 

«آنها که مسجدی می‌سازند تا به مؤمنان زبان رسانند و میانشان کفر و تفرقه اندازند، و برای کسانی که می‌خواهند با خدا و پیامبرش بجنگند. کمینگاهی باشند، آنگاه سوگند می‌خورند که ما را قصدی جز نیکوکاری نبوده است، خدا گواه است که دروغ می‌گویند، هرگز در آن مسجد نماز مگزار ...» (سورهٔ توبه، آیات 107 و 108)

با نزول این آیات، رسول خدا دستور داد این مسجد تخریب و به آتش کشیده شود و سپس محل آن به زباله‌دانی تبدیل شود. واکنش سخت آن حضرت در برابر این حرکت به ظاهر فرهنگی منافقان، می‌تواند درس خوبی برای حکومت اسلامی در چگونگی برخورد با منافقان در هر دوره و زمانی باشد.

فرمان برائت

در آستانهٔ ماه ذی‌الحجهٔ سال نهم هجری، آیات اولیهٔ سورهٔ توبه بر پیامبر نازل شد و آن حضرت دستور یافت این آیات را در موسم حج به مردم ابلاغ کند. رسول خدا برای این منظور، ابوبکر را به سوی مکه اعزام کرد؛ اما هنگامی که او بخشی از مسیر را طی کرد، جبرئیل بر رسول خدا نازل شد و چنین ابلاغ کرد: «این آیات را تو یا کسی که از توست، باید ابلاغ کند.» از این‌رو، به دستور آن حضرت، امیرمؤمنان علی بر شتر مخصوص پیامبر سوار شد و خود را به ابوبکر رساند، آیات را از او ستاند و در «مِنا» تا سه روز به حاجیان اعلام کرد. محتوای پیام براشت چنین بود:

1- خدا و پیامبرِ او از مشرکان بیزارند.
2- از سال آینده، هیچ مشرکی حق حج‌گزاردن ندارد.
3- هیچ‌کس نباید با بدنِ برهنه و عریان طواف کعبه کنند.
4- مشرکان تا چهار ماه فرصت دارند تا به سرزمین خود بازگردند. سپس هیچ پیمانی با آنان دارای اعتبار نیست، مگر آنانی که با پیامبر پیمانی دارند که اعتبار آن بسته به مدت پیمان است.
5- هیچ کافری وارد بهشت نمی‌شود.

ابلاغ این آیات توسط امیرالمؤمنین علی ضمن ابراز فضیلت او بر دیگر صحابه، در گسترش هر چه بیشتر و سریع‌تر اسلام، تأثیر به‌سزایی داشت.

حَجَهٔ الوداع و ماجرای غدیر خُم

از مهم‌ترین رویدادهای سال دهم هجری، آخرین سفر حج پیامبر اکرم است. با نزول آیهٔ وجوب حج، رسول خدا چهار روز قبل از ماه ذی‌الحجه، با انبوه مسلمانان مدینه و دیگر نواحی، عازم انجام حج شد و تأکید داشت مسلمانان با دقت، اعمال حج را از او فراگیرند و می‌فرمود: «مواظب مواقف و مشاعر حج باشید؛ زیرا آنها از میراث‌های ابراهیمی است». 

هنگام عزیمت رسول خدا به حج، علی برای دعوت مردم یمن به اسلام، در آنجا به سر می‌بُرد و در مکه به پیامبر ملحق شد. در این سفر، رسول خدا اعمالِ صحیح حج را عملاً به مسلمانان آموزش داد و نیز در عرفات و مِنا به ایراد خطبه پرداخت. از مهم‌ترین سفارش‌های حضرت در این خطبه‌ها، تبیین جایگاه اهل بیت و توصیه به همراهی و پیروی از آنان بود که در قالب حدیث معروف ثقلین بیان شد. هنگام بازگشت از این سفر، در منطقهٔ غدیرخم، رسول خدا در حضور انبوه جمعیت مسلمانان، ضمن ایراد خطبه‌ای مشتمل بر فرازهایی بسیار مهم، امیرالمؤمنین علی را به‌عنوان جانشین خود معرفی فرمود. این رویداد مهم را بسیاری از صحابهٔ حاضر در غدیر نقل کرده‌اند و در بسیاری از منابع شیعه و اهل سنت روایت شده است. گفتنی است مهم‌ترین فراز خطبهٔ غدیر این جملهٔ رسول خدا است که فرمود: «هر کس که من سرپرست او هستم، این علی نیز سرپرست اوست. خدایا، دوستان علی را دوست بدار و دشمنانش را دشمن بدار. یاران او را یاری کن و کسانی را که یاری‌اش نکنند، واگذار.»

آخرین پیام‌رسان الهی پس از بازگشت از سفر حج، تنها مدتی اندک در قید حیات بود و پس از طی مدت کوتاهی بیماری، به دیدار معبودش شتافت. آن حضرت در آخرین روزهای حیات، تلاش‌هایی را برای فراهم‌سازی زمینه‌های جانشینی علی صورت داد. به‌عنوان مثال، با تأکید بر عزیمت سریع سپاه اسامهٔ بن‌زید به شام، قصد آن داشت که معارضان احتمالیِ جانشینیِ علی از مدینه دور شوند. همچنین تلاش کرد وصیت نامه‌ای مکتوب دربارۀ جانشینی علی بنویسد؛ اما این کار با مخالفت برخی از اصحاب آن حضرت مواجه گشت!

سرانجام در 28 ماه صفر سال یازدهم هجری روح بزرگ پیامبر اکرم که تجسم برترین فضایل و کمالات انسانی بود، به عالم بقا پرواز کرد. بشریت همواره با یاد کرد از سخنان و رفتار او توانسته مسیر هدایت از گمراهی، درستی از نادرستی و نور از ظلمت را بازشناسد.

سیره و دستاوردهای رسول خدا (ص)

هرچند دورهٔ رسالت به‌ویژه حکومتِ رسول خدا بسیار کوتاه بود، اما توانست دستاوردهای درخشان و ماندگاری را به‌جای گذارد. در اینجا تنها به نمونه‌هایی از مهم‌ترین موارد اشاره می‌کنیم:

1- بُعد اعتقادی

- تبیین اصلِ توحید و یکتاپرستی و سوق دادنِ انسان‌ها به آن
- تبیین حقیقتِ شرک و جلوه‌های آن و تلاش برای دور کردن انسان‌ها از آن
- ترسیم درست از صفات الهی و مبارزه با آموزه‌های ناصحیح در این‌باره
- زدودن غبارِ تحریف از چهرهٔ ترسیم شده از انبیایِ الهی در ادیانِ تحریف شده
- ارائهٔ حقایق غیبی دربارۀ معاد و توجه دادنِ انسان‌ها، به آن
- تأکید بر مسئلهٔ خلافت و جانشینیِ اهل بیت به عنوان ادامه مسیر رسالت

2- بُعد حکومتی

- تأکید بر اهداف متعالی حکومتِ دینی همچون ترویج توحید، خدا پرستی و عدالت
- تلاش برای ارائهٔ نمونهٔ عملی از یک حکومت دینی
- تأکید بر اصل همزیستیِ مسالمت‌آمیز با دیگر ادیان و ملت‌ها
- تأکید بر رعایت اصول انسانی در جنگ‌ها از قبیل عدم تعرض بر کودکان، زنان و پیران
- تأکید بر اصلِ عدم تعدّی و ظلم و ظلم‌پذیری
- تأکید بر رعایتِ حقوقِ شهروندان در برابر حاکمان
- تأکید بر تساوی انسان‌ها در برابر قوانین و مقررات و نفی تبعیض
- تأکید بر نظام اقتصادی مبتنی بر کار و تلاش و تولید بهتر و بیشتر و منعِ ثروت‌اندوزیِ حریصانه و دنیاطلبانه
- تأکید بر التزام به تکالیفِ مالی همچون خمس و زکات و انفاق در راه خدا

3- بُعد فردی و خانوادگی

- رعایت اصل اعتدال در امور فردی همچون خواب و استراحت و خوردن و آشامیدن
- تأکید بر رعایت اصل بهداشت و آراستگی
- رعایت نظم و انضباط و تعادل و میانه‌روی در امور فردی و غیر فردی
- تأکید بر ساده‌زیستی و قناعت و پرهیز از تجمّل‌گرایی و دنیاطلبی
- رعایت حقوق همسر و فرزندان و تأکید بر پرهیز از ظلم و بی‌عدالتی نسبت به آنان
- تأکید بر تربیت دینی خانواده و اهتمام به دوری آنان از گناهان و مفاسد

4- بُعد اجتماعی

- اهتمام بر هدایتِ عمومیِ جامعه و زدودن جلوه‌های مفاسد اجتماعی
- روحیهٔ عفو و رأفت و مدارا
- تواضع و فروتنی و هم‌نشینی با فرودستان
- احترام و توجه به کودکان
- پیشی گرفتن در سلام
- اهتمام به رعایت حیا و عفت و حفظ حریم در ارتباط با زنان نامحرم
- اصلاح اختلافات میان مردم
- حق‌گویی در هر دو حالتِ خشم و آرامش
- عیادت کردن از بیماران، حتی در نقاط دوردست
- شرکت در تشییع جنازهٔ مسلمانان
- رفع نیازِ نیازمندان در حد توان