درسنامه آموزشی تاریخ (2) کلاس یازدهم معارف

مواضع امام صادق (ع) در برابر جریان‌های سیاسی

در درس پیش خواندیم جابه‌جایی قدرت از امویان به بنی‌عبّاس در دوران امام صادق (ع) رخ داد؛ از این‌رو برای دست یافتن به مواضع سیاسی امام، عملکرد ایشان قبل و بعد از به قدرت رسیدن عباسیان بررسی می‌شود:

1- پیش از به قدرت رسیدن عباسیان: همان‌طور که اشاره شد، در آستانه فروپاشی خلافت امویان قیام‌هایی از طرف علویان در اعتراض به ظلم و ستم فراوان آنان به وقوع پیوست. قیام زید بن‌علی و پسرش یحیی از این دسته‌اند. همچنین شورش‌های زیادی برای سرنگونی بنی‌امیّه رخ داد. در این زمانِ بسیار حساس، امام صادق به شیوه امام سجاد و پدر بزرگوارش ـ امام باقر ـ به فعالیت‌های فرهنگی و تربیتی پرداخت، زیرا از نظر ایشان حرکت نظامی علیه حاکمیت، بدون فراهم شدن مقدمات لازم، جز شکست، پیامد دیگری نخواهد داشت و هرگونه اقدام ساده و شتاب‌زده، زمینه را برای فرصت‌طلبان فراهم خواهد کرد تا از شرایط به نفع خود بهره برند. همان‌گونه که عباسیان از کشته شدن زید و یحیی در جهت اهداف خود استفاده کردند. این‌گونه مواضع امام از خلال گفت‌و‌گوهای ایشان با برخی از شیعیان نمایان است. زمانی یکی از اصحاب از حضرت خواست تا آشکارا برضد حکومت قیام کند اما امام ضمن اشاره به کمی یاران واقعی، شرایط را مساعد ندانست.

در گیر و دار انتقال قدرت از بنی‌امیّه به بنی‌عباس نیز نشانه‌ای مبنی بر تمایل امام به همراهی با عباسیان دیده نمی‌شود. به رغم شورش‌ها و حرکت‌های نظامی ضدّ اموی، منابع تاریخی حاکی از عدم جانب‌داری امام نسبت به این قیام‌ها است.

به عنوان مثال زمانی که ابومسلم پس از مرگ «ابراهیم امام» (رهبر عباسیان) به حضرت صادق پیشنهاد قبول بیعت کرد و طی نامه‌ای نوشت «من مردم را به دوستی اهل بیت دعوت می‌کنم. اگر مایل هستید کسی برای خلافت بهتر از شما نیست». امام با آشنایی با روحیهٔ قدرت طلبی بنی عباس و ظاهری بودن این ابراز ارادت، در پاسخ نوشتند:« نه تو از یاران منی و نه زمانه، زمانهٔ من است». پس از آن ابوسلمه خلال درصدد برآمد تا یکی از خاندان پیامبر را به خلافت برگزیند. از این‌رو نامه‌هایی به امام صادق، عبدالله بن حسن بن علی و عمر بن زین العابدین سه نفر از پیشوایان علوی نوشت و آنان را به پذیرش خلافت دعوت کرد. نامه را به یکی از دوستانش سپرد و گفت: اول نزد جعفر بن محمد صادق برو. فرستادهٔ ابو سلمه نزد امام صادق رفت و نامه را به ایشان داد. اما امام با صراحت پیشنهاد ابوسلمه را رد و از همراهی با او اجتناب کرد.

2- پس از به قدرت رسیدن عباسیان: زمانی که عباسیان به قدرت رسیدند، به رغم شعارهای فریبنده، رفتاری توأم با بی‌عدالتی و ستمگری را آغاز کردند. علویان و شیعیان در این زمان فشارها و محدودیت‌های زیادی را متحمل شدند. در این میان امام صادق به جهت شخصیت برجستۀ علمی و معنوی، نفوذ زیادی در میان اهل مدینه داشت. همین موضوع سبب شد تا حضرت همواره تحت‌نظر جاسوسان خلیفه باشد. در این شرایط حساس، امام سیاست تقیه را در پیش گرفته و شیعیان را هم به این امر توصیه می‌کردند. با این حال حضرت در عین‌کناره گیری از عرصهٔ رقابت‌سیاسی به بیان جایگاه امامت، همچنین وظایف و اختیارات امام می‌پرداختند. بدین‌ترتیب مشروعیت جایگاه خلیفه را زیر سؤال می‌بردند امام صادق در توصیه‌های خود به شیعیان، آنان را از همراهی و همنشینی با حاکمان ظالم برحذر می‌داشتند و هرگونه مراجعه به آنها را حتی برای حل و فصل دشمنی‌ها و درگیری‌ها حرام اعلام کردند. حضرت خود نیز بر خلاف روال مرسوم جز در مواردی که از طرف منصور فراخوانده می‌شدند، به دربار او آمد و شد نمی‌کردند. این موضوع سبب اعتراض منصور شد.

در زمان دومین خلیفۀ عباسی ـ منصور ـ قیام‌هایی از طرف علویان صورت گرفت؛ از جمله می‌توان به قیام محمد بن‌عبدالله نفس‌زکیه و برادرش ابراهیم اشاره کرد. امام در هیچ یک از این حرکت‌ها شرکت نکرد.

فعالیت شانزده سالهٔ امام در دوران سلطهٔ عباسیان با وجود حساسیت‌ها و نگرانی موجود از طرف دستگاه خلافت نشان از آن دارد که حضرت در نهایت دقت و احتیاط عمل می‌کرده است.

اوضاع فکری و فرهنگی زمان امام صادق (ع)

دوران امامت امام صادق هم به لحاظ فکری و فرهنگی هم متفاوت از دوره‌های قبل بود. برخی از مکاتب فقهی ماندگار در این دوره پدید آمدند؛ به عنوان مثال مالک بن‌انس ـ پیشوای مذهب مالکی ـ و ابوحنیفه ـ پیشوای مذهب حنفی ـ در این زمان می‌زیستند و هر دو از شاگردان امام صادق هم بودند و به این شاگردی افتخار می‌کردند.

به لحاظ کلامی نیز مباحث پیچیده در زمینه‌های مختلف همچون؛ صفات خدا، بحث ایمان قضا و قدر و نظایر آنها مطرح می‌شد که تا حدودی از ارتباط نزدیک مسلمانان با عالمان دیگر ادیان ناشی می‌شد. البته تلاش‌های گسترده مذاهب فکری مانند مُرجئه، غُلات و جَبریه که به شدت به ترویج و تبلیغ افکار خود می‌پرداختند نیز مؤثر بود.

انتشار افکار و نظرات مختلف اگرچه از یک سو نشاط و تکاپوی علمی را موجب گردید اما از سوی دیگر بحث‌ها و مناقشات زیادی را داشت و تشخیص مسیر درست و سخن بر حق را دشوار ساخته بود زیرا هر گروه و فرقه خود را بر حق دانسته، جهت تأیید دیدگاه خود و سرزنش مخالفان به آیات و روایات استناد می‌کرد.

انتشار افکار و نظرات مختلف اگرچه از یک‌سو نشاط و تکاپوی علمی را موجب گردید، اما از سوی دیگر بحث‌ها و مناقشات زیادی را درپی داشت و تشخیص مسیر درست و سخن بر حق را دشوار ساخته بود، زیرا هر گروه و فرقه خود را بر حق دانسته، جهت تأیید دیدگاه خود و سرزنش مخالفان به آیات و روایات استناد می‌کرد.

فعالیت‌های علمی و فرهنگی امام صادق (ع)

خلأ سیاسی ناشی از جابه‌جایی قدرت، فضای باز سیاسی را برای امام و شیعیان به‌وجود آورد. امام با توجه به وضعیت شیعیان و خطرهای مختلفی که ایشان و جامعه اسلامی را تهدید می‌کرد راهبردهای زیر را دنبال کرد:

الف) نهضت علمی

امام صادق (ع) نهضت علمی و فرهنگی پدرش امام باقر (ع)، را ادامه داد و حوزۀ گستردۀ علمی به‌وجود آورد. آوازۀ علمی و نفوذ معنوی امام همه جا را فرا گرفت. طالبان علم از مناطق مختلف به محضر ایشان می‌شتافتند. امام با بهره‌گیری از مناسب‌ترین روش‌ها، نخست پایه‌های اعتقادی و کلامی مذهب تشیع را به خوبی استوار ساخت. پس از آن شیعیان و پیروانش را از پیوستن به دیگر فرقه‌های مذهبی بازداشته و از پراکندگی آنان جلوگیری نمود.

ویژگی‌های نهضت علمی امام صادق (ع)

1- از ویژگی‌های نهضت علمی امام صادق (ع) که تفاوت اساسی با سایر مکاتب داشت، این بود که فقط به دوستداران اهل‌بیت اختصاص نداشت؛ بلکه همان‌طور که گفته شد طالبان علم از گرایش‌های مختلف در حوزۀ درسی امام شرکت می‌کردند. برخی از بزرگان اهل سنت از جمله ابو حنیفه مالک بن ،آنس و سفیان ثوری در زمره شاگردان امام بودند.

2- امام صادق (ع) در حوزۀ علمی خود به علوم مختلف و متنوع توجه داشت. ایشان اهمیت ویژه‌ای به تعلیم قرآن، فقه، اصول و کلام می‌دادند؛ همچنان که به تعلیم سایر علوم مانند ستاره‌شناسی، پزشکی و فیزیک نیز توجه داشتند. جابر بن‌حیان از شاگردان امام صادق در زمینه علوم گوناگون به خصوص علوم طبیعی و شیمی (که آن روز کیمیا نامیده می‌شد) بیش از دویست جلد کتاب تصنیف کرد و به عنوان پدر علم شیمی مشهور شده است. کتاب‌های جابربن حیان در قرون وسطی به زبان‌های مختلف ترجمه گردید.

3- امام اهمیت فراوانی به تألیف و نگارش کتاب می‌داد و همواره شاگردان خود را به نوشتن تشویق می‌کرد. امام به مفضل بن‌عُمر فرمود: «دانش خود را بنویس و در میان برادرانت پخش‌کن و چون از دنیا بروی از خود برای فرزندانت کتاب به ارث و یادگار بگذار». تأکیدهای امام باعث شد که اصحاب ایشان برای کتاب و تدوین احادیث اهمیت فوق العاده‌ای قائل شوند تا جایی که اصول چهارصدگانه معروف به‌دست آنان تدوین گردید. این اصول چهارصدگانه اولین مجموعه‌های حدیثی شیعه امامیه را تشکیل داده است.

4- امام شاگردان خود را متناسب با توانمندی و استعدادی که داشتند، راهنمایی می‌کرد و شخصاً بر امر علم‌آموزی آنان نظارت می‌کرد و برای ایجاد استقلال علمی و با اعتماد به توانمندی اصحاب خود پاسخگویی به سؤالات علمی را به آنان واگذار می‌کرد؛ به عنوان مثال هشام بن حکم و مؤمن الطاق از صاحب‌نظران علم کلام بودند همچنان که زرارهٔ بن‌اعین، محمد بن مسلم و ابوبصیر در علم فقه صاحب تخصص گردیدند؛ هر کدام از این دانشجویان حوزۀ علمی امام صادق در رشتهٔ خود به فعالیت پرداخته و دست به تألیف و مناظره زدند.

5- یکی از ویژگی‌های عصر امام صادق رواج بحث‌های کلامی بود. امام با استناد به آیات قرآن مبانی بحث‌های کلامی را پی‌ریزی کرده، شالودهٔ عقاید امامیه را ایجاد کردند آموزه‌های ایشان حول مباحث محوری از جمله توحید، قضا و قدر، ایمان، علم ائمه و موضوعاتی از این قبیل ایراد شده است.

6- از دیگر امتیازات نهضت علمی امام صادق توجه به ثبت و ضبط احادیث بود. همچنین امام صادق شیعیان را از تمسک به احادیث دیگران باز می‌داشت. امام تأکید داشت احادیث او همان احادیث رسول خداست. از امام هزاران روایت در کتاب‌های اربعه شیعه و برخی از کتاب‌های اهل سنت آمده است که بیانگر عظمت نهضت علمی آن حضرت است.

ب) مقابله با جریان انحرافی غُلُو

در عصر امام صادق غلو و غالیان رشد چشمگیری پیدا کرد. موضع امام در برابر جریان غلو و فعالیت غالیان بسیار محکم و قاطع بود. اقدامات ایشان عبارت بود از:

1- دوری از غالیان و عدم معاشرت با آنها
2- معرفی قرآن به عنوان معیار تشخیص حق از باطل 
3- برملا ساختن اهداف و نیات غالیان
4- منزوی ساختن غالیان از طریق تکفیر آنان

ج) پایه‌گذاری روش صحیح اجتهاد

با تلاش مستمر امام صادق اصول و مبانی فقه که منشأ بسیاری از قوانین و فروع فقهی است، عرضه شد. امام ضمن نهی از روش‌های متداول استنباط و تحریم فتوا دادن بدون علم و آگاهی، شخصاً راه اجتهاد صحیح مبتنی بر منابع معتبر شرعی ـ یعنی قرآن و سنت ـ را به اصحاب خود آموزش دادند. تعلیم بسیاری از قواعد فقهی و مبادی علم اصول از جمله فعالیت‌های امام است.