درسنامه آموزشی احکام (2) کلاس یازدهم معارف

- در ادامهٔ مباحث اقتصادی، در این درس با احکام داد و ستد آشنا می‌شویم.

دیدگاه اسلام نسبت به کسب و کار

تلاش برای کسب روزی حلال، در دین اسلام، عبادت محسوب می‌شود و افرادی که برای رفع نیاز خانواده از آسایش خود می‌گذرند، «مجاهد در راه خدا» به شمار می‌روند.

پیامبر خدا (ص) می‌فرمایند: 

الکادُ عَلی عِیاله مِن حَلالٍ کَالمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ.

مالک حقیقی تمام عالم، خداوند است. انسان‌ها مالک «اعتباری» اموال خود هستند و وظیفه دارند که به طور صحیح از آنها استفاده کنند نه اسراف کنند و نه بخل بورزند، و نه از مقصد اصلی خویش و یاد خدا غافل شوند:

رِجَالٌ لَا تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِیتَاءِ الزَّکَاةِ

انواع داد و ستد در اسلام

هر نوع داد و ستدی بر دو گونه است: صحیح یا باطل.

قرارداد صحیح، قراردادی است که طبق شروط لازم در اسلام منعقد شده باشد، و در نتیجه، مالکیت کالا از فروشنده به خریدار و مالکیت پول (= تَمن) از خریدار به فروشنده منتقل گردد. باطل بودن قرارداد به معنای «عدم انتقال مالکیت کالا و ثمن، بین فروشنده و خریدار» است؛ در این صورت، خریدار باید کالا را به فروشنده بازگرداند، و فروشنده مُلزّم به پرداخت مبلغ دریافتی است.

توجه داشته باشید که باطل بودن قرارداد، همیشه به معنای حرام بودن آن نیست؛ البته اگر پس از آگاهی از بطلان قرارداد، یکی از دو طرف از بازگرداندن مال خودداری کند، «غصب» محسوب شده و مرتکب حرام شده است.

داد و ستد از نظر نوع کالا و شرایط، انواع مختلفی دارد که در این کتاب با چند نوع رایج آن، مانند بیع، اجاره و مضاربه آشنا خواهید شد.

خرید و فروش (بیع)

«بیع» قراردادی دو جانبه میان خریدار (مشتری) و فروشنده (بایع) است که بر طبق آن، تبادل کالا و مبلغ آن، همراه با رضایت و موافقت دو طرف صورت می‌گیرد. این پیمان در معاملات با ارزش، مانند خرید مسکن و خودرو به صورت کتبی، و در معاملات کم ارزش مانند خرید مایحتاج منزل به‌صورت مُعاطات انجام می‌پذیرد.

مُعاطات معامله‌ای است که ایجاب و قبول آن لفظی نیست بلکه عملی است؛ یعنی خریدار و فروشنده بدون اینکه حرفی بزنند، خریدار ثمن را به فروشنده داده و فروشنده هم مال را به خریدار تحویل می‌دهد.

امروزه بیشتر داد و ستدهای مردم به‌صورت مُعاطات صورت می‌گیرد، یعنی دو طرفِ معامله بدون آنکه چیزی بنویسند یا بگویند، کالا و پول را مبادله می‌کنند.

خرید و فروش کالا (=مبیع)، بر حسب زمان تحویل کالا و زمان پرداخت مبلغ، سه گونه است:

نقد: تحویل کالا و پول، به صورت هم‌زمان
نسیه: تحویل کالا در زمان انعقاد قرارداد، و پرداخت مبلغ در زمان آینده
سَلَف (پیش خرید): پرداخت مبلغ کالا در زمان انعقاد قرارداد و تحویل کالا در زمان آینده

اینک به بررسی شرایط صحت داد و ستد می‌پردازیم:

الف) شرایط خریدار و فروشنده: هر یک از دو طرف باید شرایط زیر را هنگام خرید و فروش داشته باشند، وگرنه بیع باطل است:

1. عقل: پس داد و ستد با سفیه یا دیوانه صحیح نیست.
2. بلوغ: داد و ستد با بچه باطل است، مگر در کالاهای کم ارزش و با کودکان ممیز.
3. مالکیت: بنابراین فروختن اموال دیگران بدون اجازهٔ آنان، موجب انتقال مالکیت نمی‌شود.
4. قصد جدّی: پس اگر یکی از دو طرف قصد شوخی داشته باشد قرارداد منعقد نمی‌شود.
5. اختیار: بنابراین، اگر کسی را مجبور به خرید یا فروش کنند، معامله صحیح نیست.

ب) شرایط فسخ خرید و فروش: پس از تبادل کالا و پول، هیچ‌کدام از دو طرف بدون رضایت و توافق دیگری، حق بر هم‌زدن معامله را ندارد، مگر در مواردی که ذکر خواهد شد؛ البته در صورت پشیمان شدن یکی از دو طرف و درخواست از طرف مقابل، قبول این درخواست و پس گرفتن قرارداد (إقاله)، از مستحبات مورد سفارش است.

امام صادق (ع):
هر مسلمانی کالای فروخته شده را از خریدار پشیمان پس بگیرد، خداوند سبحان در روز قیامت اشتباهات او را نادیده می‌گیرد.

در موارد زیر می‌توان بیع را یک جانبه فسخ نمود:

1- قبل از خروج دو طرف از محل معامله
2- ضرر و زیان قابل توجه هر یک از طرفین معامله در اثر فریب‌خوردن
3- معیوب بودن کالا؛ در این صورت، مشتری پس از اطلاع، یکی از سه کار را می‌تواند انجام دهد: فسخ و پس‌دادن کالا، رضایت دادن به همان کالای معیوب بدون دریافت ما به‌التفاوت، دریافت مابه‌التفاوت (أرش).
4- وجود شرط فسخ در ضمن قرارداد برای هر یک از دو طرف معامله
5- تأخیر بیش از سه روز در تحویل کالا یا پرداخت ثمن
6- مغایرت داشتن وضعیت کالای تحویلی با مشخصات وصف شده