درسنامه آموزشی احکام (2) کلاس یازدهم معارف

وصیت و انواع آن

تجربه، بسیار ارزشمند است. انسان‌های بزرگ، چکیدهٔ تجربهٔ خود را در قالب وصیت به فرزندان یا آشنایان خود منتقل می‌کنند تا آن را سرلوحهٔ زندگی خویش قرار دهند؛ سفارش‌هایی مملو از نکات اجتماعی و ظرایف اخلاقی. وصیّت‌های ائمه اطهار، امام خمینی(ره)، و شهدای جنگ تحمیلی از عالی‌ترین نمونه‌های وصیت است.

هر کس می‌تواند وصیت کند؛ از توصیه‌های اخلاقی گرفته تا وصیت‌های مالی. وصیّت می‌تواند کتبی یا شفاهی باشد، البته اعتبار وصیت کتبی بیشتر است. انسان تا زمانی که زنده است اختیاردار اموال خویش است و پس از مرگ، اموالش در اختیار بازماندگان او قرار می گیرد. او حق دارد نسبت به چگونگی تقسیم یک سوم اموالش اظهار نظر (وصیت) کند.

موارد وصیت مالی

بهترین روش تقسیم دارایی انسان پس از مرگ را خداوند در قرآن تعیین کرده است. و به انسان نیز این حق را داده تا بتواند دربارۀ اموال خویش و نحوهٔ تقسیم آن پس از مرگ، وصیّت کند. این وصیّت‌ها معمولاً شامل کمک مالی به امور خیر (مانند ساخت مسجد، حسینیه، مدرسه و کمک به نیازمندان)، گرفتن نایب برای قضا کردن نمازها و روزه‌های فوت شده، انجام سایر اعمال عبادی نظیر عمره، بهره‌مند کردن برخی اقوام یا آشنایانی که از او ارث نمی‌برند، و نظایر آن است.

وصیت مالی حداکثر تا یک سوم اموال، جایز است. و اگر کسی بیش از ثلث دارایی‌اش وصیت کند، فقط تا یک سوم آن لازم‌الاجراست و بیش از آن، منوط به اجازهٔ وارثان و گذشتن از حق شرعی آنها (وارثان) می‌باشد.

به جز وصیّت ثلث که گاهی «ثلتِ خیریه» نیز نامیده می‌شود، در صورتی که بدهی، امانت یا حق‌الناسی بر گردن وی باشد، واجب است آن را به اطلاع وارثان یا وصی خود برساند و در مورد ادای آن، وصیّت کند؛ البته وصیت در مورد پرداخت بدهی، محدود به ثلث اموال نمی‌شود؛ بلکه مقدم بر تقسیم ارث است.

نحوه وصیّت

وصیت کردن منحصر به زمان مرگ یا بیماری نیست؛ بلکه مستحب است که انسان همواره خودش را برای مرگ و حوادث غیرمترقبه آماده و با عاقبت‌اندیشی برای آینده برنامه‌ریزی کند. هر فرد مسلمان موظف است با مشاهدهٔ علائم مرگ، امانات مردم را به صاحبانش بازگرداند و بدهی خود را پرداخت یا به دادن آن وصیت کند؛ اگر دّینی (مال یا غیر آن) برعهده‌اش است ادا نماید یا حلالیت بطلبد؛ همچنین اگر فرزند صغیری دارد یا سرپرستیِ یتیمی را برعهده دارد، لازم است برای آنان قیّم تعیین نماید.

فردی که از سوی وصیّت کننده (موصی)، عهده‌دار اجرای وصیّت میشود «وصی» نام دارد. وصیت می‌تواند کتبی یا شفاهی باشد و بهتر این است که در حضور دو شاهد عادل یا به صورت محضری انجام پذیرد تا موجب اختلاف نگردد.

در اسلام برای هر یک از طرفین وصیت حقوق و تکالیفی وجود دارد که باید آن را رعایت نمود:

حقوق وصیّت کننده

وارثان و نیز وصی، موظف به رعایت موارد ذیل‌اند:

1- توجه به «امانت» بودن وصیت نامه و محتوای آن، و وظیفهٔ خطیر امانت‌داری و مواظبت از تحریف نشدن آن
2- احترام به حق تصرف وصیت کننده دربارۀ اموال خود پس از مرگ خویش و توجه به تکلیف‌آور بودن این حق برای وصی و نزدیکان در عمل به مفاد آن (مشروط به اینکه خلاف شرع نباشد).
3- کوتاهی نکردن و به تعویق نینداختن اجرای وصیّت و عمل نمودن دقیق به آن، به عنوان تشکر از زحمات آن متوفی.

حقوق وصیّت شوندگان

وصیت کننده نیز بهتر است موارد زیر را درباره خویشاوندان خود رعایت کند:

1- عدم تبعیض ناروا در وصیت بین فرزندان یا دیگر نزدیکان
2- عدم بخشش تمام اموال خود به دیگران یا امور خیر، به هنگام فوت یا نزدیک شدن آن، و احترام به حق بهره‌مندی خویشان از ارثیه.
3- در نظر گرفتن منابع مالی جهت مواردی که به آن وصیت می‌کند، تا ورثه برای انجام آن به زحمت نیفتند.
4- عدم وصیت به امور فتنه‌انگیز و اختلاف افکن
5- عدم تعیین تکلیف برای افرادی که سرپرستی آنها را بر عهده نداشته است.
6- عدم محدود نمودن افراد تحت سرپرستی خود در اموری که هر فرد حق انتخاب و آزادی عمل در آن را دارد.

وصیت‌های باطل

1- وصیّت بیش از ثلث مال (مگر ورثه به آن راضی شوند و اجازه دهند).
2- وصیّت به انجام کار حرام یا کاری که موجب ظلم و تضییع حق شود.
3- وصیّت به اموری که در حدود اختیارات متوفّی نبوده و دخالت در اموال یا امور دیگران محسوب می‌شود.