درسنامه آموزشی احکام (2) کلاس یازدهم معارف

- در دو درس قبلی به «امر به معروف و نهی از منکر» پرداختیم و در این درس با احکام دفاع و جهاد که نوعی نهی از منکر به شمار می‌رود، آشنا می‌شویم.

مفهوم جهاد

جهاد عبارت است از تلاش و مبارزه در راه خداوند و دفاع از مسلمانان و مظلومان، به منظور برپاداشتن حق و عدالت و برطرف ساختن ظلم و تجاوز و فتنه و فساد.

انواع جهاد

جهاد انواعی دارد:

1- جهاد دفاعی: عبارت است از دفاع در برابر تجاوز دشمن به حریم مسلمانان.

2- جهاد ابتدایی: عبارت است از جهاد با کفار برای برچیدن نظام ظلم و گسترش عدالت. هدف از این نوع جهاد، کشورگشایی نیست؛ بلکه هدف آن، رفع موانع سلطه‌گران و بهره‌مندی مردم از حق هدایت و آشنایی با اسلام و برخورداری از حق آزادی و عدالت است.

به این آیات توجه کنید:

1- «و بجنگید ـ در راه خدا ـ با کسانی که به جنگ با شما برخاسته‌اند، ولی از حد تجاوز نکنید که خداوند متجاوزان را دوست ندارد».
2- «و اگر دو گروه مؤمن، به منازعه برخاستند، بین آن دو صلح برقرار کنید. و اگر یکی از آنها، به دیگری حمله کرد، با گروه متجاوز بجنگید تا به اطاعت امر خداوند بازگردد؛ و در صورت بازگشت. میان آن دو صلح و آشتی عادلانه برقرار سازید».
3- «و با آنها بجنگید، تا دیگر فتنه‌ای نباشد و دین، مخصوص خداوند گردد. و اگر (از روش خود) دست برداشتند، تجاوز جز بر ستمکاران روا نیست».

انواع دفاع

دفاع انواع گوناگونی دارد که در اینجا به بررسی دو نوع مهم آن می‌پردازیم:

1- دفاع از کیان اسلام و حریم مسلمانان: اگر دشمن، به شهر یا مرز یک کشور اسلامی هجوم آورد، و خطر، جامعهٔ اسلامی و مسلمانان را تهدید کند، بر همه مسلمانان واجب است تا به هر وسیلهٔ ممکن، با بذل مال یا جان خویش، از حریم اسلام و مسلمانان دفاع نمایند و به اجازهٔ امام معصوم یا ولی‌فقیه نیازی نیست. کشتگان در این دفاع، شهید محسوب می‌شوند.

تهاجم دشمن گاهی نظامی است و گاهی فرهنگی؛ گاهی جهت تصرف سرزمین یا بخشی از آن است و گاهی جهت تسلّط سیاسی یا اقتصادی بر جامعه. گاه مسلمان‌اند و گاه غیر مسلمان. در تمام این حالات بر هر مکلف واجب است از وطن، فرهنگ، مال و جان و ناموس مسلمانان محافظت کرده و با کمک مالی ،فکری عملی و اهدای جان خود، به دفاع برخیزد.

اگر این خطر وجود داشته باشد که کفار از نظر سیاسی و اقتصادی بر مسلمانان مسلط شوند، دفاع واجب است؛ چه از طریق مقابله به مثل و به کارگیری وسایل و روش‌های دشمن، و چه از طریق مقاومت منفی و تحریم کالای دشمن، یا قطع ارتباط سیاسی، اقتصادی با آنان.

آشنایی با برخی احکام و آداب دفاع و جهاد

ـ دفاع از اسلام و مسلمانان واجب است و نیازمند اجازهٔ والدین نیست، هر چند سزاوار این است که حتی‌المقدور رضایت آنان نیز جلب شود.
ـ فردی که در میدان جهاد با کفار یا مشرکان کشته می‌شود، بدون غسل و کفن و با همان لباس‌های جنگ به خاک سپرده می‌شود. اما افرادی که خارج از معرکهٔ جهاد به شهادت می‌رسند، باید غسل و کفن شوند.
ـ تمام گناهان شهید به جز حق‌الناس به هنگام شهادت بخشیده می‌شود.
ـ از آداب جهاد این است که در صورت امکان ابتدا دشمن را موعظه کنند، و در صورتی که صادقانه پذیرفتند با آنان قرارداد صلح امضا نمایند. مسلمانان وظیفه دارند تا زمانی که دشمن آن را نقض نکند، به این قرارداد پایبند باشند و مال و جان آنان را محترم شمارند.
ـ سرنوشت افرادی که در جنگ به اسارت در می‌آیند در اختیار امام معصوم یا ولی‌فقیه است.

2- دفاع از جان، ناموس و اموال خود: دفاع از جان و ناموس و مال خود، در برابر افراد ظالم و متجاوز واجب است و در صورت کشته شدن، اجر شهید را خواهد داشت؛ ولی به خطر انداختن جان، به واسطهٔ گفتار بی‌ثمر یا رفتار نسنجیده، در جایی که ضرورت یا فایده‌ای ندارد، جایز نیست و حتی امر به معروف نیز محسوب نمی‌شود.

اگر فرد متجاوز، به انسان هجوم آورد و خواست او را به قتل برساند، واجب است به هر وسیلهٔ ممکن، او را دفع کند و جایز نیست که تسلیم وی شده، تن به ظلم دهد. و اگر امکان داشته باشد که از چنگ مهاجم فرار کند، چنین کاری جایز است و اگر متجاوز پا به فرار گذاشت جایز نیست به او ضربه‌ای وارد کند، وگرنه ضامن است.

اگر مهاجم قصد جان یا ناموس فرد را داشته باشد، حتی اگر دفاع کننده یقین دارد که مقابله با او سودی ندارد و در این دفاع کشته می‌شود، دفاع کردن و اجب است. اما اگر قصد مهاجم فقط بردن اموال او باشد، اگر یقین داشته باشد که در هنگام دفاع کشته می‌شود، دفاع واجب نیست؛ زیرا حفظ جان از حفظ مال مهم‌تر است. و اگر به تنهایی قدرت دفاع از جان خود نداشته باشد، کمک گرفتن از دیگری واجب است؛ هر چند که او کافر باشد.

دفاع از خویشان و بستگان مانند فرزند و همسر و دفاع از افراد مظلوم و بی‌گناه، مانند دفاع از خود واجب و احکام آن یکسان است.

در دفاع، رعایت مراتب، لازم است و تا زمانی که با اقدام خفیف‌تر می‌توان خطر را برطرف نمود، نباید دست به کار شدیدتر زد؛ مثلاً اگر مهاجم با تهدید یا بستن دست و پا یا مجروح ساختن از کار خود دست بر می‌دارد، باید به همان اکتفا نمود. و اگر دفع تجاوز فقط به وسیلهٔ کشتن متجاوز میسر می‌شود، جایز است او را به قتل برساند.

اما اگر بداند که با مراعات ترتیب، وقت از دست می‌رود و دزد یا ظالم، بر جان یا ناموس وی غالب می‌شود رعایت ترتیب لازم نیست.