درسنامه آموزشی احکام (3) کلاس دوازدهم معارف

تطبیق فقهی و ترجمه

در دو متن زیر که برگرفته از کتاب «المُقنِع» شیخ صدوق است نحوهٔ استنباط احکام از اوامر و نواهی موجود در آیات و روایات مشاهده می‌شود:

1- شیخ صدوق دربارهٔ حکم سهو در نماز می‌گوید:

إِذا لَمْ تَدْرِ وَاحِدَةً صَلَّیْتَ أَمْ اِثْنَتَیْنِ فَاعِدِ الصَّلاةَ.
وَ إِذَا شَکَکْتَ فِی الْفَجْرِ فَأَعِدْ، وَ إِذَا شَکَکْتَ فِی الْمَغْرِبِ فَأَعِدْ.
وَ سُئِلَ الصَّادِقُ عَمَّنْ لا یَدْرَی اثْنَتَیْنِ صَلَّی أَمْ ثَلانًا، قال: «یُعیدُ الصَّلاةَ قِیلَ: وَ أَیْنَ ما رُوِی عَنْ رَسولِ اللهِ: الفَقیهُ لا یُعیدُ الصَّلاةَ؟ قَالَ: إِنَّمَا ذَلِکَ فِی الثَّلَاثِ وَ الْأَرْبَعِ».

وَ رُوِی عَنْهُ: «إِذا لَمْ تَدْرِ ثَلانًا صَلَّیْتَ أَوْ أَرْبَعًا وَ وَقَعَ رَأْیْکَ عَلَی الثَّلَاثِ فَابْنِ عَلَی الثَّلَاثِ. وَ إِنْ وَقَعَ رَأَیْکَ عَلَی الْأَرْبَعِ، فَسَلَّمَ وَ انْصَرِفْ وَ إِنْ إِعْتَدَلَ وَهُمُکَ، فَانْصَرِفْ وَ صَلَّ رَکْعَتَیْنِ وَ أَنْتَ جَالِسٌ».

وَ إِنْ صَلَّیْتَ رَکْعَتَیْنِ مِنَ الْمَکْتُوبَةِ ثُمَّ نَسِیتَ فَقُمْتَ قَبْلَ أَنْ تَجْلِسَ فِیهِمَا، فَفِی رِوایَةِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبی جَعْفَرٍ قَالَ: «فَلْیَجْلِسْ مَا لَمْ یَرْکَعْ وَ قَدْ تَمَّتْ صَلَاتُهُ، وَ إِنْ لَمْ یَذْکُرْ حَتَّیٰ رَکَعَ فَلْیَمْضِ فِی صَلَاتِهِ فَإِذَا سَلَّمَ سَجَدَ سَجْدَتَیْنِ وَ هُوَ جَالِسَّ».

وَ قالَ أَبو عَبْدِاللَّهِ: «فَإِذَا اخْتَلَفَ عَلَی الْإِمَامِ مَنْ خَلْفَهُ، فَعَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ فِی الْإِحْتِیاطِ الْإِعَادَةُ وَ الْأَخْذُ بِالْجَزْمِ».

اگر نمی‌دانی که یک رکعت نماز خوانده‌ای یا دو رکعت، پس نمازت را اعاده کن. و اگر در رکعات نماز صبح شک کردی، پس نمازت را اعاده کن و اگر در نماز مغرب شک کردی، نماز را اعاده کن.
و از حضرت صادق (ع) پرسیده شد دربارهٔ کسی که نمی‌داند دو رکعت خوانده یا سه رکعت، فرمودند: نماز را اعاده می‌کند. به حضرت گفته شد که پس این جمله حضرت رسول (ص) چه می‌شود که از ایشان روایت شده که: شخص فقیه نمازش را اعاده نمی‌کند؟ حضرت پاسخ دادند: این دربارهٔ رکعات سه و چهار است.

و از آن حضرت روایت شده است: وقتی نمی‌دانی سه رکعت خوانده‌ای یا چهار رکعت، و نظرت به سمت سه رکعت است، پس بنا را بر سه رکعت بگذار. اگر نظرت به چهار رکعت است، پس سلام بده و نماز را تمام کن. اگر نظرت (بین سه و چهار) مساوی است، پس سلام بده و دو رکعت نماز نشسته (احتیاط) بگذار.

اگر دو رکعت از نماز واجب را خواندی و پیش از نشستن برای تشهد فراموش کردی و ایستادی، حضرت ابوجعفر باقر (ع) فرمودند: اگر هنوز به رکوع نرفته‌ای، باید بنشینی (و تشهد بخوانی)، و نمازش صحیح است. اگر بعد از رکوع به خاطرش بیاید، باید به نمازش ادامه بدهد و بعد از سلام نماز، دو سجده سهو بکند.

و امام صادق (ع) فرموده‌اند: اگر بین امام و مأمومین اختلاف در رکعات نماز پیش آمد، پس امام و مأمومین باید احتیاط کنند و نماز را اعاده کنند تا به یقین برسند.

2- شیخ صدوق، همچنین به استناد آیات و روایات نهی از ربا، دربارهٔ حرمت این عمل و لزوم بازگرداندن مال ربوی می گوید:

إِعْلَمْ أَنَّ الرِّبَا هُوَ أَنْ یَدْفَعَ الرَّجُلُ إِلَی الرَّجُلِ عَشْرَةَ دَرَاهِمَ عَلَیٰ أَنْ یَرُدَّ عَلَیْهِ أَکْثَرَ مِنْهَا، وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ ذَروا ما بَقِی مِنَ الرِّبَا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأَذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسولِهِ وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُؤوسُ أَمْوالِکُم»؛ یَعْنِی أَنْ یَرُدَّ أَکِلُ الربا علی صاحِبِهِ الْفَضْلَ الَّذِی أَخَذَهُ عَنْ رَأْسِ مَالِهِ، وَ رُوِی حَتَّی اللَّحْمِ الَّذِی عَلَیٰ بَدَنِهِ، عَلَیْهِ أَنْ یَضَعَهُ.

وَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ فی مَناهِی النَّبِی: «أَنَّهُ نَهَی عَنْ أَکْلِ الرِّبَا وَ شَهَادَةِ الزورِ وَ کِتابَةِ الرّبا».

بدان که ربا آن است که کسی به کسی ده درهم بپردازد به این شرط که به او بیش از آن را برگرداند، و این قول الهی است که: «ای اهل ایمان! از خدا پروا کنید، و اگر مؤمن [واقعی] هستید آنچه را از ربا [بر عهده مردم] باقی مانده رها کنید. و اگر چنین نکردید [و به رباخواری اصرار ورزیدید] به جنگی بزرگ از سوی خدا و رسولش [بر ضد خود] یقین کنید؛ و اگر توبه کردید، اصل سرمایه‌های شما برای خود شماست [و سودهای گرفته شده را به مردم بازگردانید]». یعنی بایستی خورندهٔ ربا به صاحبش آنچه بیش از سرمایه‌اش گرفت بازگرداند و روایت است که تا گوشتی که بدن او [با مال ربوی بر او روییده] است، فرو رود.

از حضرت صادق (ع) از پدرانش روایت شده که در مناهی نبی (ص) آمده است که حضرت از اکل ربا، شهادت دروغ و نوشتن ربا نهی نمودند.