درسنامه آموزشی احکام (3) کلاس دوازدهم معارف
درس 4: کتاب (قرآن)
منظور از «کتاب» عبارت است از آنچه به عنوان قرآن بر نبی مکرم اسلام (ص) از سوی خداوند متعال نازل شده است.
فعالیت 1 (صفحهٔ 35 کتاب درسی)
یکی از نامهای قرآن «کتاب» است. با مراجعه به قرآن کریم، چند آیه را که در آن قرآن با این نام خوانده شده است، بیابید.
سوره بقره، آیه 2: «ذَٰلِکَ الْکِتَابُ لَارَیْبَ فِیهِ هُدًی لِّلْمُتَّقِینَ»
سوره آل عمران، آیه 3: «نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِیلَ»
سوره یونس، آیه 1: «الر تِلْکَ آیَاتُ الْکِتَابِ الْحَکِیمِ»
دلیل تأکید بر قید «به عنوان قرآن» آن است که حدیث قدسی از دایرهٔ عنوان کتاب خارج شود؛ زیرا حدیث قدسی هم از سوی پروردگار نازل شده با این تفاوت که در آیات قرآن، هم لفظ و هم معنا، از سوی خداوند فرستاده شده و رسول اکرم (ص) بدون هیچ تصرفی آنها را نقل فرموده است؛ اما در حدیث قدسی خداوند معنا را بر پیامبرش نازل کرده و رسول اکرم (ص) آن معانی را در قالب الفاظ خود بیان فرموده است.
آیاتالاحکام
میان علما و مفسران مشهور است که در قرآن حدود پانصد آیه دربارۀ احکام فقهی وجود دارد که آنها را «آیاتالاحکام» مینامند.
تفسیر قرآن کریم انواع مختلفی دارد که یکی از آنها «تفسیر موضوعی» است. در تفسیر موضوعی، مفسّر تنها به تفسیر آیات مربوط به یکی از موضوعات قرآن کریم ـ همچون آیات اخلاقی، آیات معارفی، آیات قصص و داستانها ـ میپردازد. تفسیر آیاتالاحکام نیز یکی از اقسام تفسیر موضوعی است که در آن، مفسر، آیاتی را که میتوان از آنها حکم شرعی استنباط کرد، جمعآوری و تفسیر میکند.
فعالیت 2 (صفحهٔ 35 کتاب درسی)
با کمک دبیر خود دربارهٔ یکی از کتابهای معتبر آیاتالاحکام تحقیق کنید و آن را در کلاس برای سایر دانشآموزان معرفی نمایید.
یکی از کتابهای معتبر در زمینهٔ آیاتالاحکام، «فقه القرآن» اثر قطبالدین سعید راوندی است. این کتاب در قرن ششم هجری تألیف شده و بهعنوان یکی از منابع مهم فقهی شیعه در زمینهٔ استنباط احکام فقهی از آیات قرآن کریم شناخته میشود.
معرفی مؤلف: قطبالدین سعید بن هبةالله راوندی (م: 573 هجری) از علمای برجستهٔ شیعه در قرن ششم هجری بود. وی در علوم مختلف اسلامی تبحر داشت و آثار متعددی در زمینههای فقهی، کلامی و تفسیری از خود بهجا گذاشت. «فقه القرآن» یکی از مهمترین آثار وی در زمینهٔ فقه قرآن است.
ساختار و محتوا: «فقه القرآن» بهصورت موضوعی تنظیم شده و آیات مرتبط با هر باب فقهی را جمعآوری و تفسیر کرده است. این کتاب در دو جلد تنظیم شده و شامل مباحثی مانند:
- آیات عبادی: مانند نماز، روزه، حج، زکات و خمس.
- آیات معاملات: مانند خرید و فروش، رهن، اجاره، وصیت و معاهدات.
- آیات خانواده: مانند ازدواج، طلاق، حجاب، حقوق زن و مرد، ارث.
- آیات جزایی: مانند حدود، قصاص و دیات.
- آیات مربوط به طهارت و نجاسات.
اهمیت و تأثیر: این کتاب بهعنوان یکی از منابع معتبر در فقه شیعه، مورد استفادهٔ فقها و پژوهشگران قرار گرفته و در فهم و تفسیر آیات فقهی قرآن کریم نقش بسزایی دارد.
آیاتالاحکام مشتمل بر موضوعات مختلف فقهی است که فهرستی از آنها را از نظر میگذرانیم:
1- آیات عبادی؛ مانند آیاتی که دربارۀ نماز، روزه، حج، زکات، خمس و... نازل شده است.
2- آیات معاملات و قراردادها؛ مانند احکام خرید و فروش، رهن، اجاره، وصیت، معاهدات با سایر حکومتها و... .
3- آیات مربوط به احکام خانواده؛ مانند ازدواج، طلاق، حجاب و عفاف، حقوق زن و مرد، ارث و... .
4- آیات جزایی؛ مانند حدود، قصاص و دیات
5- آیات مربوط به مواردی نظیر خوردنیها، نوشیدنیها، نجاسات و طهارات.
در ادامه با یک نمونه از آیاتالاحکام، برگرفته از کتاب «فقه القرآن» نوشته قطبالدین راوندی، آشنا میشویم.
بیندیشیم و پاسخ دهیم (صفحهٔ 38 کتاب درسی)
1- در اصطلاح اصول فقه «کتاب» به چه معناست و فرق آن با حدیث قدسی چیست؟
در اصطلاح اصول فقه، «کتاب» به معنای قرآن کریم است که به عنوان کلام الهی از سوی خداوند بر پیامبر اسلام (ص) نازل شده است. در قرآن، هم لفظ و هم معنا از طرف خداوند است و پیامبر بدون هیچ تصرفی آن را منتقل کرده است. اما در حدیث قدسی، تنها معنا از سوی خداوند به پیامبر نازل میشود و پیامبر آن را با الفاظ خود بیان میکند. به عبارت دیگر، تفاوت اصلی بین قرآن و حدیث قدسی در این است که قرآن هم در لفظ و هم در معنا از سوی خداوند است، در حالی که در حدیث قدسی فقط معنا از خداوند است و لفظ آن توسط پیامبر بیان میشود.
2- موضوعات مختلف آیاتالاحکام را نام ببرید.
آیات عبادی، آیات معاملات و قراردادها، آیات مربوط به احکام خانواده، آیات جزایی، آیات مربوط به طهارت و نجاسات
3- تفسیر آیاتالاحکام چه نوع تفسیری است؟
تفسیر آیاتالاحکام تفسیر موضوعی است که در آن مفسر به تفسیر آیاتی میپردازد که مرتبط با احکام فقهی هستند. در این نوع تفسیر، مفسر آیات قرآن را که میتوان از آنها حکم شرعی استنباط کرد، جمعآوری و تفسیر میکند. هدف از تفسیر آیاتالاحکام، استخراج و توضیح احکام دینی از آیات قرآن در زمینههای مختلف فقهی است.
4- توضیح دهید که چگونه امام کاظم از دو آیۀ «قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَ الْإِثْمَ» و آیهٔ «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ» حرمت خمر را استنباط کرده است.
در آیه اول، خداوند میفرماید که "پروردگارم حرام کرده است کارهای زشت، چه آشکار باشد و چه پنهان، و اثم"، که امام کاظم (ع) از عبارت «اثم» استفاده کرده و آن را به خمر نسبت داده است، زیرا در این آیه، خداوند کارهای زشت و پنهانی را حرام میداند و خمر را یکی از این کارهای زشت معرفی میکند.
در آیه دوم، خداوند دربارهٔ خمر و قمار میفرماید که در آنها «اثمٌ کبیرٌ» است و «گناهی بزرگتر از سود آنها وجود دارد». امام کاظم (ع) با استناد به این آیه، حرمت خمر را نتیجهگیری میکند زیرا گناه آن از هر نفعی که ممکن است داشته باشد، بیشتر است. بنابراین، امام کاظم (ع) با استناد به این دو آیه به حرمت خمر استنباط میکند، که به عنوان یک عمل اثم و گناه بزرگ در قرآن مطرح شده است.