درسنامه آموزشی احکام (3) کلاس دوازدهم معارف

در پاسخ باید بگوییم که یکی از مهم‌ترین وظایف جامعه اسلامی تفقه در دین و شناخت عمیق آن است؛ چنان که خداوند متعال در «آیه نَفْر» مسلمانان را برای ترک آن مؤاخذه می‌کند و می‌فرماید:

«فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَلِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ» _{سورهٔ توبه، آیهٔ 122}
چرا از هر گروهی، از مؤمنان جمعی هجرت نمی‌کنند تا در دین آگاهی یابند و چون بازگشتند مردم خود را هشدار دهند.

اگرچه لازمه تفقه در دین -به معنای فهم عمیق دین- بصیرت در تمامی اجزا و ارکان اسلام، اعم از اصول و فروع دین است، اما واژۀ فقه در اصطلاح بیشتر به فهم بخش خاصی از مسائل دینی گفته می‌شود و آن عبارت است از «فهم دقیق و عمیق مقررات عملی و فرعی اسلامی با استفاده از منابع آن».

اما قرآن کریم در کنار تأکید بر تفقه در دین، بر ضرورت دقت در دریافت و فهم احکام و امانت‌داری در نقل آن و نیز صدور حکم مطابق دستور الهی تأکید نموده است. برای نمونه خداوند متعال در آیات 50-44 سورهٔ مائده، پس از بیان این نکته که احکام الهی به صورت کتاب‌های آسمانی تورات و انجیل و قرآن بر مردم فرو فرستاده شده و بر همه لازم است به آنها عمل کنند، با بیانی تهدیدگونه می‌فرماید:

«وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ»،
«وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ»،
«وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»؛

یعنی کسانی که مطابق «آنچه خدا نازل کرده است» حکم نکنند، کافر و ظالم و فاسق‌اند. همچنین در این آیات به پیامبر خود می‌فرماید:

«فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ»
میان مردم طبق آنچه خدا نازل کرده است حکم کن و از خواهش‌های آنان پیروی مکن.

از همین رو است که وقتی از امام صادق (ع) دربارهٔ برخی از شیعیان که به فراگیری فقه می‌پردازند و همین که علم اندکی به دست آوردند بر اساس رأی و نظر شخصی خود حکمی صادر می‌کنند پرسیده شد حضرت فرمود:

«هَل هَلَکَ مَن مَضَی إِلَّا بِهَذَا وَ أَسْبَاهِم»
آیا پیشینیان جز به این طریق و نظیر آن هلاک شدند؟

بنابراین فقیهان دو وظیفهٔ مهم بر عهده دارند. از یک سو باید به مفاد «آیه نَفْر» عمل کنند و تمام توان خود را برای فهم دقیق حکم الهی صرف نمایند و از سوی دیگر باید نهایت دقت و احتیاط را به کار برند تا مبادا فتوایی خلاف حکم الهی صادر نمایند؛ چه بسا فقیهی از روی بی‌دقتی یا سهل‌انگاری فتوایی صادر کند و به خاطر آن در قیامت مؤاخذه شود، در حالی که عمل کنندگان به همان فتوا، به سبب انجام وظیفهٔ خود به سعادت و کامیابی دست یافته‌اند. امام جعفر صادق (ع) در حدیث عُنوان بصری می‌فرماید:

«وَلا تَجْعَل رَقَبَتَکَ لِلنَّاسِ جِسرًا»
گردنت را پل عبور مردم به بهشت قرار مده.

جایگاه فقیهان و مراجع تقلید و همتی که آنان برای هدایت مردم به انجام احکام الهی می‌نمایند، بسیار با ارزش است. در این خصوص امام کاظم (ع) می‌فرماید:

«اِنّ المؤمنینَ الفُقَهاءَ حُصونُ الإسلامِ کَحِصنِ سورِ المَدینةِ لَها»

آگاه بودن فقها به این مسئولیت خطیر است که موجب می‌شود آنان برای ورود به این عرصه، خود را چنان به علم و تقوا مجهز نمایند که هم حکم الهی را بیابند و به عموم مردم منتقل کنند و هم خود را از خطر افتادن به صدور حکم به غیر ما أنزل الله و «افتاء به رأی» برهانند.

هر فقیه و مجتهدی باید برای فتوا و حکمی که صادر می‌کند، دلیل موجهی داشته باشد تا وقتی از او پرسیده شد که بر چه مبنا و اساسی چنین حکمی صادر کرده است، پاسخی روشن و مستدل ارائه کند. به عبارت دیگر، او باید برای فتوای خود «حجت شرعی» داشته باشد؛ به گونه‌ای که حتی اگر در فتوای خود دچار خطا شده برای آن عذر موجه داشته باشد. علمی که روش صحیح استنباط حکم شرعی را به فقیه نشان می‌دهد و برای او دلیل را از غیر دلیل و حجت را از غیر حجّت متمایز می‌سازد، علم «اصول فقه» نام دارد.

پس «فقه» علم به احکام شرعی و «اصول فقه» روش استنباط احکام شرعی است.