درسنامه آموزشی تاریخ (3) کلاس دوازدهم معارف
درس 1: تاریخنگاری و منابع دورهٔ معاصر
تاریخنگاری معاصر در جهان
به دنبال تحولات فکری و علمی که در دورهٔ رنسانس در اروپا به وقوع پیوست، به تدریج علم تاریخ نیز متحول شد و شیوهٔ نوینی در تاریخنگاری پدید آمد.
ویژگیهای تاریخنگاری نوین عبارتاند از:
1- صرفاً به شرح زندگانی و اقدامات فرمانروایان و امور سیاسی و نظامی محدود نمیشود، بلکه همهٔ ابعاد فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و هنری جوامع گذشته را در برمیگیرد. به همین دلیل در پژوهشهای نوین تاریخی، تمام جنبههای زندگی مردم و جوامع گذشته بررسی میشود.
2- فقط رویدادهای گذشته را ثبت و نقل نمیکند، بلکه زمینهها، علتها، نتایج و آثار گوناگون حوادث تاریخی را نیز بررسی و تجزیه و تحلیل میکند؛ برای مثال پژوهشگران تاریخ، برای بررسی واقعهٔ مهمی مانند سقوط امپراتوری روم، فقط به توصیف اقدامات آنها اکتفا نمیکنند، بلکه ابعاد وسیعتر، زمینهها و علتهای سیاسی، نظامی، اقتصادی و اجتماعی این واقعه را به همراه پیامدهای گوناگون آن، بررسی و تحلیل میکنند.
3- از یافتههای علوم و فنون مختلف مانند باستان شناسی، جامعه شناسی، فلسفه، جغرافیا، اقتصاد، انسان شناسی، زبان شناسی، گاه شماری و اسطوره شناسی استفاده میشود.
تاریخنگاری معاصر در ایران
1- تاریخ نگاری سنتی و میراث تاریخی
صدها سال ثبت و ضبط وقایع از سوی مورخان مسلمان، که تعداد قابل توجهی از آنان ایرانی هستند، میراثی غنی و منبعی مهم برای فهم و تفسیر بسیاری از رخدادهای مهم تاریخی برای ما فراهم آورده است.
با این وجود، عدهای از تاریخنگاران سنتی، بیشتر به ثبت وقایع شاهان و امور آنها همت داشتند. آنها آثار خود را غالباً با خصوصیات ادبی تألیف میکردند و در این میان گاه با زبان تملق و مدح شاهان سخن گفته و بیش از آنکه مورخ حقیقت باشند، کاتب دربار بودند.
سبک نگارش نیز در بسیاری موارد سخت است و تحلیل و تفسیر، کمتر در این آثار به چشم میخورد.
اگرچه تعداد زیادی از منابع در دسترس در تاریخ، بیشتر بر تاریخ شاهان و جنگهای آنها تأکید دارد، اما با احیای میراث غنی و گنجینههایی که شامل گسترهای فراتر از تاریخنگاری صرف هستند (مانند تحقیقات رجالی، کتابشناسیها، زندگینامههای عالمان، بزرگان و …)، میتوان به مکتوبات ارزشمندی دربارهٔ زندگی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی گذشتگان و همچنین منابعی جدی برای سنجش و نقد وقایع گذشته دست یافت.
2- تاریخ نگاری معاصر
در دورهٔ معاصر، تاریخنگاری جدید به تدریج در ایران رواج یافت که از نظر بینش و روش با تاریخنویسی سنتی متفاوت بود.
الف) زمینههای پیدایش: در دوران پادشاهی فتحعلیشاه قاجار، جنگهای ایران و روسیه توجه زمامداران و نخبگان ایران را به دنیای غرب جلب کرد. آنان با مقایسهٔ وضعیت ایران و غرب، در جستوجوی درک علل پیشرفت جوامع غربی و عقبماندگی جامعهٔ ایران برآمدند. در نتیجهٔ چنین کنجکاویهایی بود که ذیل برنامههای اصلاحی عباس میرزا (ولیعهد فتحعلیشاه)، ترجمهٔ آثار اروپایی به تدریج آغاز شد و در زمان ناصرالدینشاه با تأسیس مدرسهٔ دارالفنون و ایجاد دارالطباعهٔ دولتی و دارالترجمهٔ همایونی گسترش یافت.
ب) انتقاد به تاریخنگاری سنتی: در عصر قاجار، برخی از تاریخنگاران سنتی، در عین پایبندی به ساختار کلی تاریخنگاری سنتی، بعضی از ویژگیهای این نوع از تاریخنگاری را نقد کردند. یکی از پیشگامان انتقاد به تملق و متکلّفنویسی، خاوری شیرازی، مورخ مشهور زمان فتحعلیشاه و نویسندهٔ تاریخ ذوالقرنین است. او به حقیقتنویسی و مختصرنویسی علاقه نشان داد و تملقگویی را نکوهش کرد؛ چنانکه در این باره نوشته است: «تاریخنگار را هم لازم است که راستگفتاری پیشه کند … فرشته را دیو نخواند و دیو را فرشته نداند …». البته او خود همهجا پایبند به این نظر نبوده است.
میرزا محمدجعفر خورموجی، از مورخان عصر ناصری و مؤلف کتاب حقایق الاخبار ناصری که از منتقدان تملقگویی بوده، نخستین کسی است که واقعیت قتل امیرکبیر را بازتاب داده است. محمدحسن خان اعتمادالسلطنه نیز اگرچه تاریخنگاری درباری بود، گامهای بلندی در حوزهٔ تاریخنگاری عصر قاجار برداشت و سعی کرد آثار خود را تا حدودی از پردهپوشیها و مداحیهای رایج مورخان رسمی دور سازد. او در یکی از آثارش به نام صدرالتواریخ، امیرکبیر را ستایش میکند.
فعالیت 1: بررسی شواهد و مدارک (صفحهٔ 14 کتاب درسی)
متنهای زیر را بخوانید و به سؤالات پاسخ دهید.
متن 1: «در عهد امیر چنان نظمی به کار بود که گرگان را از گوسفندان هراس بود و جمیع رعایا به بودن امیر راضی بودند، ولی اعیان مملکت چون مجال تعدّی و خودسری نداشتند، به عزل او کوشش نمودند و به مقصد رسیدند و آخر همه پشیمان شده قدر و رتبهٔ امیر را شناختند، که بقا و دوام او باعث نظام ملک و ملت بود.» (اعتمادالسلطنه، صدرالتواریخ، ص 230)
متن 2: «پس از یک اربعین برحسب صوابدید امنا و امرا، فنایش بر بقا مرجح گردید. حاجی علیخان فراشباشی به کاشان شتافت. روز هجدهم ربیع الاول در گرمابه بدون ظهور عجز و لابه، ایادیای که مدتی متمادی از یمین و یسار اعادی و اشرار را مقهور و خوار میداشت، فَصّاِد دژخیم نهاد … به دیار عدمش روان ساخت.» (خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ص 327)
1- مطابق متن یک، چه کسانی از امیرکبیر راضی و خشنود بودند و چه کسانی دشمن او محسوب می شدند؟ چرا؟
طبق متن یک، رعایای امیر و گرگان از او راضی و خشنود بودند. زیرا در دوران حکومت او نظم و عدالت در جامعه برقرار بود، به طوری که گرگان از گوسفندان هراس نداشتند و رعایا به بودن امیر راضی بودند. در مقابل، اعیان مملکت دشمنان او محسوب میشدند. دلیل دشمنی آنها با امیر این بود که چون امیر برای خودسری و تعدی مجال نداد، اعیان و اشراف نتوانستند از قدرت خود سوءاستفاده کنند و در نتیجه به عزل او تلاش کردند. در نهایت، این افراد پشیمان شدند و قدردانی از امیر کردند.
2- از متن دوم، کدام ویژگیهای امیرکبیر را میتوان استخراج کرد و دربارهٔ چگونگی مرگ وی چه حقیقتی را میتوان دریافت؟ بحث و استدلال کنید.
از متن دوم، ویژگیهای قدرتمندی و قاطعیت امیرکبیر را میتوان استخراج کرد. او به عنوان فردی که به مدت طولانی قدرت را در دست داشت، توانسته بود بسیاری از افراد و گروهها را مقهور کند و آنها را به زانو درآورد. این ویژگیها در متن به وضوح از طریق عبارت «ایادی ای که مدتها از یمین و یسار اعادی و اشرار را مقهور و خوار میداشتند» نمایان است.
دربارهٔ مرگ امیرکبیر، حقیقتی که میتوان دریافت این است که او در نتیجهٔ دخالت و تصمیمگیری امرا و امنا به مرگ خود رسید. در متن آمده که پس از یک دوره، «فنایش بر بقا مرجح گردید» و به قتل رسید. این نشان میدهد که مرگ او نتیجهٔ توطئهای بوده که برای از بین بردن او طراحی شد، به ویژه پس از این که برخی از قدرتمندان از شدت قدرتنمایی او رنجیده شده و او را تهدید کرده بودند.
3- به کمک دبیر خود بررسی کنید که آیا خورموجی بعد از فاش کردن این حقیقت با مشکلی روبهرو شده است یا نه؟
در اینجا، لازم است برای پاسخ دقیقتر، نظر دبیر یا معلم خود را جویا شوید. با این حال، از نظر تاریخی، برخی از مورخان و نویسندگان ممکن است پس از فاش کردن حقیقتها و واقعیتهایی که ممکن است بر موقعیت یا اعتبار برخی افراد تأثیر بگذارد، با مشکلاتی روبهرو شوند. اگر خورموجی حقیقت قتل امیرکبیر را فاش کرده باشد، ممکن است به دلیل حساسیتهای سیاسی و درباری در زمان ناصری با مشکل روبهرو شده باشد. برای کسب اطلاعات دقیقتر، به منابع تاریخی یا بررسی بیشتر متنهای تاریخی میتوان پرداخت.
پ) تغییر در روش تاریخنگاری: در دورهٔ معاصر، به تدریج شرایط و بستر مناسبی برای ظهور تاریخنگاری جدید در ایران فراهم آمد. روش تاریخنگاری جدید تاریخنویسان و پژوهشگران بر اصول زیر استوار است:
- ارزیابی رویدادهای تاریخی با استفاده از روش تحقیق علمی
- بهرهبرداری از منابع و اسناد و مدارک معتبر و گزینش و نقد آنها
- استفاده از زبان ساده و به دور از تکلف برای بیان یافتههای علمی
- استفاده از نتایج تحقیقات علومی چون باستانشناسی، زبانشناسی، جغرافیا، جامعهشناسی و اسطورهشناسی در مطالعه تاریخ
عواملی که در گسترش و ارتقای روش تاریخنگاری جدید مؤثر بود عبارتاند از:
- گسترش مدارس جدید
- تأسیس دانشگاه و رواج آموزش تاریخ به عنوان یک رشته علمی
- ایجاد مراکز تحقیقاتی و نشریات تخصصی در حوزهٔ مطالعات تاریخی
- تألیف، ترجمه و نشر کتابها و مقالههای علمی فراوان
ت) بینش تاریخنگاری جدید: اساس کار تاریخنگاری سنتی، غالباً بررسی زندگی پادشاهان و شرح فتوحات آنان بود، اما در تاریخنویسی جدید، جنبههای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی حیات انسانی بررسی میشود.
انقلاب مشروطه تأثیر عمیقی بر دگرگونی بینش مورخان ایرانی داشت و توجه آنان را به ابعاد گوناگون رویدادهای تاریخی و به ویژه نقش مردم جلب کرد. این بینش در کتاب تاریخ بیداری ایرانیان نوشتهٔ میرزا محمد ناظمالاسلام کرمانی (1241–1298 ش) پدیدار شده است. نویسندهٔ این کتاب ضمن توجه به مردم، نقش طبقات اجتماعی مختلف را در انقلاب مشروطیت نشان داده است.
علاوه بر انقلاب مشروطه، رویدادهای مهم دیگری همچون نفوذ و دخالت کشورهای استعمارگر، جنگهای جهانی اول و دوم و اشغال ایران، جنبش ملی شدن نفت و انقلاب اسلامی تأثیر عمیقی در بینش مورخان ایرانی گذاشتند و توجه آنان را به دیدگاهها و جنبههای گوناگون علل و نتایج این وقایع جلب کردند.
در ادامه، اسامی برخی از نمایندگان تاریخنگاری معاصر ایران ذکر شده است. برخی از این افراد، دارای گرایشهایی مغایر با فرهنگ ایرانی-اسلامی بودند که در آثار آنها منعکس شده است. بعد از انقلاب اسلامی ایران نیز محققانی با نگاه انتقادی در مواجهه با تاریخنگاری رسمی، آثار مهمی در این زمینه نگاشتهاند.
|
|
|
گونههای منابع تاریخی در دورهٔ معاصر
منابع پژوهش در دورهٔ معاصر تاریخ ایران نسبت به دوران پیش از آن، کثرت و تنوع فراوانی دارند. عمدهترین منابع مهم این دوره شامل انواع کتابها (تاریخی، ادبی، خاطرات، سفرنامهها، زندگینامهها (ترَاجِم) و…)؛ نشریات (روزنامهها و مجلات)؛ اسناد و منابع آرشیوی، بناها، وسایل و ابزارهاست.
فعالیت (صفحهٔ 16 کتاب درسی)
به چند گروه تقسیم شوید و با همفکری، سه دلیل برای فراوانی و تنوع زیاد منابع مکتوب در تاریخ معاصر ایران بنویسید.
الف) کتابها
1- تاریخی: در دورهٔ معاصر و به ویژه عصر قاجار، مورخان ایرانی با دو رویکرد سنتی و جدید کتابهای متعددی در موضوع تاریخ نوشتهاند که پیش از این با برخی از آنها آشنا شدید.
علاوه بر این، در دورهٔ قاجار چند تن از اروپاییان که اغلب مدتی را در ایران به سر برده بودند، کتابهایی دربارهٔ تاریخ ایران نوشتند که جزء منابع آن دوره به شمار میروند.
2- خاطرات: در دورهٔ معاصر، عدهای زیادی از شخصیتهای سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی و یا مردم عادی اقدام به نگارش خاطرات خویش کردند. این آثار حاوی اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و شرح حال رجال این دورهاند که به ندرت در سایر منابع یافت میشود.
تعدادی از خاطرات متعلق به دورهٔ معاصر را ادامه مشاهده میکنید.
عصر قاجار
- روزنامهٔ خاطرات ناصرالدینشاه
- روزنامهٔ خاطرات اعتمادالسلطنه
- خاطرات سیاسی میرزا علی خان امینالدوله
- خاطرات تاجالسلطنه (دختر ناصرالدینشاه)
- شرح زندگانی من (خاطرات عبداللّه مستوفی از خاندان مستوفیان قاجار)
دورهٔ پهلوی
- خاطرات سلیمان بهبودی، رئیس دفتر رضا شاه پهلوی
- خاطرات محمدعلی فروغی، سیاستمدار دوران قاجار و پهلوی
- خاطرات و تألمات دکتر محمد مصدق
- خاطرات محمدعلی مجتهدی، مؤسس دانشگاه صنعتی شریف و رئیس مدرسهٔ البرز
- یادداشتهای عَلَم، نخستوزیر و وزیر دربار محمدرضا شاه پهلوی
دورهٔ جمهوری اسلامی
- خاطرات آیتالله اکبر هاشمی رفسنجانی، سیاستمدار برجسته جمهوری اسلامی ایران
- نورالدین پسر ایران، خاطرات سید نورالدین عافی، رزمندهٔ دوران دفاع مقدس
- من زندهام، خاطرات دوران اسارت معصومه آباد، آزادهٔ دوران دفاع مقدس
- خاطرات آیتالله محمدرضا مهدوی کنی، شخصیت مذهبی و سیاسی برجستهٔ دوران جمهوری اسلامی ایران
- به اوجاقت قسم، خاطرات آموزشی محمد بهمنبیگی
کاوش خارج از کلاس (صفحهٔ 18 کتاب درسی)
با مراجعه به کتابخانه، یکی از کتابهای خاطرات مربوط به دورهٔ معاصر را انتخاب کنید؛ چند سطر از آن را که به نظرتان جالب و مهم است، یادداشت کنید و به کلاس گزارش دهید.
3- سفرنامهها: در عصر قاجار، سفرنامهنویسی گسترش فراوانی یافت و تعداد قابلملاحظهای از شخصیتهای این عصر، دیدهها و شنیدههای خویش را از سفرهای داخلی و خارجیشان به رشتهٔ تحریر درآوردند. از ناصرالدینشاه و مظفرالدینشاه سفرنامههای متعددی به جا مانده است. برخی از مقامها و رجال سیاسی، فرهنگی و اقتصادی دورهٔ قاجار نیز سفرنامههای جالبی نوشتهاند.
علاوه بر آنها، عدهای از سفرا، مأموران، بازرگانان و جهانگردان خارجی هم خاطرات سفر خود به ایران را در قالب سفرنامه نوشته و منتشر کردهاند. سفرنامهها از نظر مطالعهٔ تاریخ اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی اهمیت فوقالعادهای دارند و حاوی اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ موضوعهای اقتصادی مانند مالیات، گمرک، راهها، مسائل اجتماعی از قبیل آداب و رسوم، پوشاک و تغذیه و مباحث فرهنگی، دینی، هنری و معماری هستند.
فعالیت: بررسی شواهد و مدارک (صفحهٔ 18 کتاب درسی)
متنهای زیر از سفرنامهٔ اوژن اوبن، سفیر فرانسه، و بنجامین، نخستین سفیر آمریکا در ایران عصر قاجار را بخوانید:
متن 1: «در شیوهٔ نفوذی انگلیسیها، تلگراف همان نقش را دارد که راهها در شیوهٔ نفوذی روسها دارند. اگر عملکرد سیمها و دستگاههای مخابراتی ضعیف باشد، معنایش این است که باید حوزهٔ عملیات انگلیسی را گسترش بیشتری داد. در برابر ایلغار روسی، که گام به گام و حسابشده و یکدست در شمال ایران و اخیراً در حوالی جنوب هم آثار نفوذ و رسوخ تدریجیشان مشهود است. انگلیسیها هم در هر شهری با تشکیلات کم و بیش مشابه هم، مانند استقرار بانک شاهنشاهی، ایجاد تلگراف، تأسیس نمایندگیهای تجارتخانههای بزرگ که حملونقل ایران را در اختیار خود دارند، اعزام هیئتهای مذهبی پروتستان و… در همه جا حاضر و ناظرند.» (اوبن، ایران امروز، 1906–1907، ص 280)
متن 2: «یکی از هنرهای شکوفای ایران که به هیچوجه از رکود در آن اثری نیست، هنر معماری است. ایران در دوران گذشته در رشتهٔ معماری شهرت زیادی در دنیا داشته و آثار مهم و فناناپذیری خلق کرده است و اکنون هم در این رشته قدرت و نبوغ خود را حفظ کرده است. یکی از خصوصیات مهم و جالب توجه هنر معماری ایران، چه در گذشته و چه در زمان حال، تطابق کامل با شرایط موجود است. در جنوب ایران که سنگهای زینتی و خوب از جمله مرمر زیاد است، از آنها در ساختمانها استفاده میکنند. در شهرستانهای ساحلی دریای خزر که چوب فراوان است، از چوب به عنوان مادهٔ اولیه در ساختمانها استفاده میشود… معماران ایران شرایط آب و هوا را در فرم و شکل پنجرههای ساختمان رعایت میکنند؛ مثلاً در تهران و مناطق دیگر گرمسیری پنجرهها را طوری میسازند که وقتی آنها را باز کنند، یک طرف اتاق به هوای آزاد و حیاط راه پیدا کند، و بدین ترتیب هوا به آسانی جریان یابد و خنک شود.» (بنجامین، ایران و ایرانیان، ص 273)
محتوای هر متن در چه حوزهای از مطالعات تاریخی کاربرد دارد و از چه جهاتی حائز اهمیت است؟
متن 1: حوزهٔ کاربرد: تاریخ روابط بینالملل، استعمار و سیاست خارجی ایران. اهمیت: تحلیل نفوذ سیاسی و اقتصادی انگلیس و روسیه در ایران، تأثیرات آن بر جامعه ایرانی.
متن 2: حوزهٔ کاربرد: تاریخ هنر و معماری، تاریخ فرهنگی. اهمیت: بررسی ویژگیهای معماری ایران در دوره قاجار و تطابق آن با شرایط اقلیمی و فرهنگی.
کاوش خارج از کلاس (صفحهٔ 19 کتاب درسی)
با مراجعه به کتابخانه، سفرنامههای مربوط به دورهٔ معاصر آن را فهرست کنید.
بیشتر بدانیم
سفرنامهٔ خراسان ناصرالدینشاه (توصیف ناصرالدینشاه از ارگ و مردم سمنان)
«خودمان سواره آمده داخل دروازهٔ ارگ [سمنان] شدیم… این ارگ و عمارت را حاجی بهاءالدوله پسر… فتحعلیشاه … در زمانی که در اینجا حکومت داشته ساخته است. ارگ را تماشا کرده داخل عمارت شدیم، بنیان عمارت محکم اما ظاهر آن قدری محتاج به تعمیر است.
… سپس برای مسجد راندیم. از کوچهٔ مستقیم و خوبی عبور شد که نهر آب خوبی از میان آن جاری است و اصناف مختلف از همه صنف طرفین خیابان دکان دارند. جمعیت زیادی از زنها بالای بامها بودند. شهر سمنان پاکیزه است. رعایا و مردم اینجا بسیار مردم نجیب، بیصدای شاکر، کمحرف به قاعده هستند. همین طور میراندیم رسیدیم به مسجد شاه. پیاده شده داخل مسجد شدیم... این مسجد بسیار با روح و باصفا و از بناهای … دورهٔ فتحعلیشاه است.» (ناصرالدینشاه، سفرنامهٔ خراسان، صص 266–269)
سفرنامهٔ دوم مظفرالدینشاه به فرنگ
«امروز بناست برویم به رامبوی؛ نهار را مهمان جناب موسیو لوبه، رئیسجمهوری فرانسه هستیم. صبح برخاستیم، چایی خوردیم، رختهایمان را پوشیدیم، دعاهامان را خواندیم. آمدیم پایین، جناب اشرف اتابک اعظم و… با ما بودند. ترن حاضر بود. سوار شدیم، از پهلوی شهر ورسایل گذشتیم … راهآهن خیلی تند میرفت. ساعتی چهارده پانزده فرسخ میرفت. رفتیم تا رسیدیم به گار. موسیو دلکاسه، وزیر امور خارجهٔ فرانسه، هم حاضر بودند. رفتیم به رامبوی، جناب موسیو لوبه و بعضی از جنرالهای فرانسه بودند، دست دادیم و احوالپرسی کردیم. با کمال گرمی و مهربانی ما را پذیرایی کردند. نهار (ناهار) خوردیم. بعد قدری در پارک گردش کردیم … شام در منزل خوردیم. ساعت هشت و نیم به تئاتر رفتیم. بازیهای غریب کردند.» (سفرنامهٔ دوم مظفرالدینشاه به فرنگ، ص 162)
علاوه بر کتابهای قبل، آثار ادبی، زندگینامهها (تذکرهها)، کتابهای جغرافیایی و متون کلامی، فقهی، فلسفی و حقوقی مربوط به دوران معاصر نیز حاوی اخبار و اطلاعات سودمندی برای پژوهشهای تاریخی هستند.
ب) نشریات
نشریه (روزنامه) به عنوان رسانهٔ گروهی، یکی از ابداعات تأثیرگذار تمدن جدید غربی بود که در دورهٔ قاجار به ایران راه یافت. نشریات از طریق آگاهیبخشی عمومی، تأثیرات فکری، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی زیادی بر جامعهٔ ایرانی گذاشتند. اولین روزنامهٔ ایران را میرزا صالح شیرازی، یکی از دانشجویان اعزامی به انگلستان با عنوان کاغذ اخبار در تهران منتشر کرد (1216 ش).
چند سال بعد، امیرکبیر برای رشد آگاهیهای سیاسی و اجتماعی مردم و توسعهٔ فکری و فرهنگی جامعه، روزنامهٔ وقایع اتفاقیه را منتشر کرد که بعداً به روزنامهٔ دولت علیّهٔ ایران تغییر نام داد.
پس از آن، روزنامههای دولتی و غیردولتی دیگری در ایران انتشار یافت. به دلیل ماهیت استبدادی حکومت قاجار و نبود آزادی بیان، برخی از روزنامهنگاران در خارج از کشور اقدام به نشر روزنامههایی به زبان فارسی کردند که نسخههایی از آنها به صورت مخفیانه به داخل ایران میرسید.
پس از پیروزی انقلاب مشروطه، نشریات رشد سریعی پیدا کردند. پس از قاجار و در دورههای بعد، با وجود آنکه فعالیتهای مطبوعاتی نوسان داشته است، در مجموع نشریات توسعه و تنوع فراوانی یافتند و مجلههای تخصصی در موضوعات تاریخی شروع به انتشار کردند.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در کنار رشد بالای مراکز انتشاراتی، نشریات عمومی و تخصصی نیز از تنوع و عمق بسیار بالایی برخوردار شدند.
نشریات قدیمی منبع پژوهشی ارزشمندی در مطالعات تاریخ معاصر محسوب میشوند. بسیاری از احزاب و گروههای سیاسی، اجتماعی و مذهبی نشریات مخصوص به خود را منتشر کردهاند و پژوهشگران با مراجعه به این منابع سودمند میتوانند دیدگاهها و مواضع آنان را بررسی کنند.
پ) اسناد و منابع آرشیوی
اسناد تاریخی از مهمترین منابع پژوهش تاریخی به شمار میآیند و شامل کلیهٔ مکاتبات حکومتی، فرمانها، معاهدات سیاسی، نامههای شخصی و اداری، اسناد مالی و قضایی، گزارشهای اقتصادی، فرهنگی، نظامی و حقوقی میشوند. با توجه به اهمیت اسناد در پژوهشهای تاریخی، در بسیاری از کشورهای جهان محلی برای نگهداری، حفاظت، مرمت، طبقهبندی و آمادهسازی آنها و استفادهٔ محققان ایجاد شده است که به آن آرشیو گفته میشود. آرشیو ملی هر کشور محل نگهداری اسناد و مدارک با ارزش و معتبر مربوط به آن کشور است.
اسناد حاوی اطلاعاتی بسیار ارزشمند و منحصر به فرد دربارهٔ مسائل و موضوعهای سیاسی، اداری، اقتصادی (مالی، ملکی و معاملات) و فرهنگی، دیدگاه و عملکرد افراد، شخصیتها، احزاب و گروههای سیاسی، اجتماعی و مذهبی است.
با رواج تاریخنگاری جدید و اهمیت یافتن اسناد به عنوان منبعی مهم در مطالعات تاریخی، بسیاری از پژوهشگران و مؤسسات علمی و تحقیقاتی به انتشار اسناد اهتمام نشان دادند. از جمله برجستهترین سندپژوهان و نسخهشناسان میتوان به ایرج افشار (1304–1389 ش) اشاره کرد.
کاوش خارج از کلاس (صفحهٔ 24 کتاب درسی)
با تهیهٔ چند عکس قدیمی از حوادث دوران معاصر و تکیه بر آنچه در این عکسها آمده است، رویداد یا رویدادهایی را گزارش کنید و گزارش خود را در کلاس ارائه دهید.
ت) بناها، اشیا و وسایل
آثار معماری شامل بناها، خیابانها، کوچهها و میدانها، اشیا و لوازم بهجامانده، سکهها، جواهرآلات، مهرها، نشانها و سایر وسایلی که از عصر قاجار و حتی پهلوی به جا مانده است، به پژوهشگران در مطالعه و شناخت آن دوره کمک میکند.
|
|
پرسشهای نمونه (صفحهٔ 24 کتاب درسی)
1- چه ظرفیتهایی در میراث غنی تاریخی ما برای فهم بهتر گذشته وجود دارد؟
ظرفیتهای مختلفی از جمله کتابهای تاریخی، آثار ادبی، سفرنامهها، خاطرات، نشریات، اسناد آرشیوی، بناها و اشیا وجود دارد که به پژوهشگران امکان میدهد تا درک بهتری از گذشتههای تاریخی ایران داشته باشند.
2- زمینههای پیدایش تاریخنگاری نوین ایران چگونه فراهم شد؟
تاریخنگاری نوین ایران در دورهٔ قاجار با تأسیس مدارس جدید، تأسیس دانشگاه، و گسترش رسانهها و نشریات رشد یافت. همچنین، ورود تفکرات غربی و توجه به روشهای علمی در تاریخنگاری، زمینهساز پیدایش این نوع تاریخنگاری شد.
3- ویژگیهای تاریخنگاری نوین را بیان کنید و تفاوت آن را با روش تاریخنگاری سنتی توضیح دهید.
ویژگیهای تاریخنگاری نوین شامل استفاده از روش تحقیق علمی، بهرهبرداری از منابع معتبر و نقد آنها، زبان ساده و دقیق، و استفاده از نتایج تحقیقات علومی چون باستانشناسی و جامعهشناسی است. تفاوت اصلی آن با تاریخنگاری سنتی در تمرکز بر تحلیل علمی و استفاده از منابع مختلف و برخلاف تاریخنگاری سنتی که بیشتر بر ثبت وقایع و مدح پادشاهان متمرکز بود، به دقت و نقد منابع توجه دارد.
4- بینش تاریخنگاری نوین ایران بر چه محورهایی استوار است؟
بینش تاریخنگاری نوین ایران بر محورهای تحلیل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی تأسیس شده است. این تاریخنگاری به جای تمرکز بر وقایع جنگها و فتوحات، به جنبههای مختلف زندگی مردم و نقش آنان در تحولات تاریخی توجه دارد.
5- نقش اسناد آرشیوی را در مطالعات تاریخ معاصر ایران ارزیابی کنید.
اسناد آرشیوی به عنوان منبعی ارزشمند برای مطالعهٔ تاریخ معاصر ایران نقش بسیار مهمی ایفا میکنند. این اسناد شامل مکاتبات حکومتی، معاهدات، نامهها، اسناد مالی و قضایی هستند که اطلاعات دقیق و منحصر به فردی دربارهٔ مسائل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به دست میدهند و برای بررسی دیدگاهها و عملکردهای افراد و گروههای مختلف بسیار مفیدند.