درسنامه آموزشی هنر کلاس دهم

مقدمه

تولید یک اثر هنری به مهارت‌های مختلفی همچون مهارت در استفاده از ابزار و وسایل و مواد مختلف، کاربرد تکنیک‌های مختلف، استفاده از رسانه‌ها و ... نیازمند است، اما پیش و بیش از آن لازم است هنرمند از احساسات و افکار خود مطلع باشد و دائماً آنها را وارسی کند. هنرمندان برای دستیابی به ایدهٔ اولیه همواره با مشکل روبه‌رو هستند. آنها برای حل این مسئله لازم است راه‌حل‌های جدیدی پیدا کنند و از خطرکردن هراسی نداشته باشند و پس از تولید کار هنری اولیه آن‌را مورد بازبینی و اصلاح قرار دهند. سپس باید آن‌را ارائه کنند و در معرض مشاهده و قضاوت دیگران قرار دهند، درباره آن تأمل کنند و آن‌را مورد ارزیابی مجدد قرار دهند.

سرچشمه‌های خلّاقیت و آفرینش هنری

آفرینش بزرگ‌ترین آثار خلّقانه هنری همواره بر اساس ایده‌های ساده شکل گرفته است. ایده‌های خلّاق می‌تواند سرچشمه بیرونی یا درونی داشته باشد. یعنی محرک اولیه می‌تواند پدیده‌ای در بیرون شخص باشد مانند داشتن نگاه خاص به محیط طبیعی یا مواجه شدن با رویدادهای زندگی روزمره یا حاصل خیالات و تصورات درونی هنرمند باشد. برخی از ایده‌ها می‌تواند نتیجه تلفیقی از سرچشمه‌های درونی و بیرونی باشند.

آن دسته از هنرمندانی که با محرک‌های درونی به خلق اثر هنری می‌پردازند قادرند با رجوع به خیال‌انگیزی ذهن خود به آفرینش بپردازند. در حالی‌که گروه دیگر بیشتر تحت تأثیر محرک‌های بیرونی به خلق اثر هنری می‌پردازند. بنابراین می‌توان به‌طور کلی منابع الهام آفرینش آثار هنری را به دو دسته تقسیم کرد:

- سرچشمه‌های بیرونی آفرینش
- سرچشمه‌های درونی آفرینش

سرچشمه‌های بیرونی آفرینش

ذهن پویا و خلّاق انسان قادر است از ساده ترین پدیده‌ها و اتفاقات روزمره زندگی برای آفرینش آثار هنری بهره‌برداری کند. برای این امر کافی است فرد روحیه‌ای جست‌وجوگر داشته باشد و پدیده‌های پیرامون خود را به دقّت مشاهده و آنها را ثبت کند. حضور در طبیعت مانند کوهستان، جنگل و چشمه‌ساران یا در محیط‌های پر ازدحام مانند مترو، رستوران یا محیط کار یا حضور در نمایشگاه‌های هنری یا مطالعه آثار نویسنده‌های مشهور، ازجمله مواردی‌اند که می‌توانند در ایده‌پردازی به هنرمند کمک کنند. زمانی‌که هنرمند احساس می‌کند برای اولین جرقه‌های ایده‌پردازی نیازمند منابع بیرونی است، می‌تواند پا به کوچه و خیابان بگذارد یا در طبیعت قرار گیرد و با فعّالانه نگاه کردن به رخدادها و صحنه‌های اطراف خود و تلفیق آنها با یکدیگر به ایده‌های اولیه دسترسی پیدا کند.

شیوه سخنگویی افراد، با فرازونشیب‌های صوتیِ مختلف و با لهجه‌های متفاوت می‌تواند تنوع وسیعی از جملات ملودیک را به ذهن شما متبادر کنند و صحنه‌هایی که شاهد آن هستید قادر است ایده‌های تصویرگری بی‌شماری به شما بدهد. در برخی از موارد خلق یک اثر نقاشی می‌تواند صرفاً به‌وسیله اتصال نقطه‌ها به یکدیگر باشد.

مناظر پیرامون نه‌تنها الهام‌بخش شکل گرافیکی است، بلکه ویژگی‌های دیگری را نیز برای استفاده در آفرینش اثر هنری به همراه دارد. اینکه آیا فضا خشن است یا نرم، ازلحاظ ویژگی‌های سایه‌روشن‌ها، محیط چه خصوصیاتی را القا می‌کند؟ آیا فضا گرفته و غمگین است یا پرنشاط و پرهیجان؟ آیا در محیط، نقاطی وجود دارد که بیشتر در مرکز توجه واقع می‌شوند؟ عناصر داخل محیط چگونه باهم ارتباط برقرار می‌کنند؟ و ده‌ها ویژگی دیگر که از محیط قابل دریافت است. اثر هنری شما می‌تواند توصیف‌هایی بی‌شمار از یک فضای خاص و محدود به دست بدهد. برای مثال یک آهنگساز موسیقی فیلم می‌تواند با اصوات پدیده‌های طبیعی مانند غرّش رعد، آواز پرندگان، پیچیدن صدای باد در جنگل و شالیزار یا محصول ارتعاشات صنعتی در زندگی روزمرّه مانند صدای حرکت قطار بر روی ریل، ماشین‌آلات صنعتی در کارخانه‌ها و ... به آفرینش اثر هنری بپردازد.

هنرمند برای آنکه بتواند دست به آفرینش بزند لازم است چشم، گوش و سایر حواس خود را به‌گونه‌ای تربیت کند که پدیده‌ها را به صورتی متفاوت ببیند. این استعداد در همه انسان‌ها هست، ولی لازم است با انجام تمرین‌های خاص آنها را در خود پرورش دهند. برای نمونه به استفاده از اعداد در متن نوشته زیر دقت کنید. به‌تدریج که شما جملات را از بالا به پایین می‌خوانید ذهن شما فرا می‌گیرد که چگونه به اعداد به شکل حروف نگاه کند.

خلق اثر هنری در یک رشته، تحت تأثیر آثار هنری رشته‌های دیگر نیز از جملهٔ همین نوع محرک‌هاست. مثلاً با دیدن نقش یک قالیچهٔ زیبا ممکن است طرح اولیه یک سناریوی نمایشی به ذهنتان برسد یا تحت تأثیر یک شعر، تابلویی زیبا خلق کنید.

سرچشمه‌های درونی آفرینش

یکی دیگر از عوامل الهام در خلق اثر هنری توجه هنرمند به درون خود است. سرچشمه‌های آفرینش در درون انسان‌ها به ودیعه گذاشته شده است که با تمرکز بر آن می‌توان آثار هنری بی‌مانندی خلق کرد. این قوه با پرورش تخیل ارتباط مستقیم دارد و قادر است خارج از دنیای مادی، جهان دیگری را بنا کند که در آن هر ناممکنی به ممکن بدل می‌شود.

سرچشمه‌های درونی آفرینش کم‌وبیش درون همه انسان‌ها وجود دارد، لیکن در خواب زمستانی است. لازم است برای بیدارکردن این قوه تلاش کنیم تا بتوانیم از مزیت آفرینندگی آن بهره‌مند شویم. در زیر، برخی توصیه‌های ساده را برای بیدار کردن قوه خلّاقیت درونی مرور می‌کنیم.

فراهم‌آوری فضای لازم برای کار

تلویزیون و رادیو را خاموش کنید، از اینترنت خارج شوید، تلفن همراه خود را خاموش کنید و از اطرافیان خود بخواهید تا یکی دو ساعت شما را تنها بگذارند.

تغذیهٔ قوهٔ خلّاقیت درونی

هر روز چشم‌ها و سایر حواس خود را با آثار غنی هنری و پدیده‌های زیبای خلقت تغذیه کنید. بهتر است در این زمان، نگاه کردن و گوش کردن را با تمرکز انجام دهید. تفاوت اساسی نگاه کردن و گوش دادن به‌منظور تغذیه، در مقایسه با دیدن و شنیدن به صِرفِ لذت، این است که برای لذت بردن می‌توان حتی در حین انجام کارهای روزمره نیز با آثار هنری تماس داشت، اما نگاه کردن و گوش کردن برای تغذیه و تحریک قوهٔ خلّاقیت به تمرکز نیاز دارد. برای بالابردن تمرکز لازم است اموری را که در فرایند نگاه کردن و گوش دادن مزاحمت ایجاد می‌کنند از پیرامون خود کم کنید. مثلاً اصوات مزاحم پیرامون را کم کنید و از مناسب بودن نور، اطمینان حاصل کنید. زمانی‌که اضطراب دارید تغذیه هنری به‌خوبی انجام نمی‌شود؛ بنابراین زمان‌هایی را که آرامش دارید برای این کار انتخاب کنید.

قوهٔ خلّاقیت درونی به سکوت نیاز دارد.

در زمان خلق اثر هنری، قوای خلّاقیت درونی به کمک هنرمند می‌آید و شما با چشم و گوشِ درون، آنچه قوه خلّقه درون نمایش می‌دهد می‌بینید؛ به همین سبب ضروری است در محیط شما تصاویر و صداهای مزاحم نباشد. قوه خلّاقیت درونی بسیار خجالتی است و اگر اصوات یا تصاویر مزاحم پیرامون شما باشد، خود را پنهان می‌کند. سکوت و محیط آرام باعث می‌شود که او خود را نشان دهد.

دنبال کردن مسیری که قوّه خلّاقیت درونی نشان می‌دهد.

قوه خلّاقیت درونی همه کارها را نمی‌تواند انجام دهد، شما هم باید سهم خود را انجام دهید. هنگامی‌که این قوه نشانه‌ای هنری به شما می‌دهد، آن‌را جدی بگیرید و برای ادامه روند آن سعی کنید. برای مثال اگر نوایی در درون شما شکل گرفت سعی کنید آن‌را زمزمه کنید و ادامه آن‌را بسازید، یا اگر مصرع شعری به ذهنتان رسید سعی کنید آن‌را تکمیل کنید تا به شعری کامل مانند یک دوبیتی، قصیده، غزل یا قطعه تبدیل شود.

رویاهایی را ثبت کنید که خلّاقیت در آنها نقش دارد.

هیچ وقت فکر نکنید بعداً همه چیز را به‌خاطر خواهید آورد. سعی کنید ایده‌های خود را به‌وسیله یک ضبط صوت کوچک یا دفترچه یادداشت ثبت کنید. حتی اگر یک ایده فوق‌العاده هم باشد، تصور نکنید هیچ‌گاه آن‌را از یاد نخواهید برد، این امکان وجود دارد که ساعاتی بعد به هیچ روی آن‌را به خاطر نیاورید. یک قلم و کاغذ یا یک ضبط صوت کوچک در کنار تخت خواب خود نگه دارید تا اگر در طول شب قوه خلّاقیت شما فعّال شد بتوانید محصولات آن‌را ثبت کنید. چند ثانیه اول پس از بیدارشدن از خواب، مهم‌ترین زمان برای یادآوری رؤیاهاست. خود را عادت دهید آنها را ثبت کنید حتی اگر در ابتدای کار به هیچ محصول هنری منجر نشود. اگر با یک احساس خلق هنری قوی از خواب برخاستید که با یک اثر معروف تشابه داشت آن‌را ثبت کنید. شاید قوه خلّاقه شما قالب آن هنرمند را به‌عنوان عامل واسطه‌ای برای خلق به‌کار برده است.

به‌رغم همه موارد طرح شده فوق، در نظر داشته باشید قوه خلّاقیت عاملی قابل پیش‌بینی نیست؛ پدیده‌ای مرموز است که ممکن است هرگز در زمانی‌که انتظار آن‌را دارید بروز نکند یا به شکلی خود را نشان دهد که شما هرگز تصور آن‌را نمی‌کردید.

قوهٔ خلّاقیت به تناسب نیاز شما فعّال‌تر می‌شود.

اگر شما در حال انجام یک فعّالیت هنری باشید، امکان آنکه قوه خلّاقیت شما فعّال شود بیشتر است. این قوه در ضمیر ناخودآگاه شما زیست می‌کند و منتظر فرصتی است که بروز کند. اگر این توانایی برای شما حاصل شد که بتوانید آن‌را در مواقع ضرورت و تا حدودی ارادی احضار کنید، شما در سطح بالاتری از قوهٔ آفرینش قرارگرفته‌اید. برای مثال شما باید در یک محدودهٔ معیّن زمانی نمایشنامه‌ای با موضوع و شخصیت‌های از قبل تعیین شده‌ای بنویسید. چون ذهن بر روی نوشتن نمایشنامه تمرکز می‌کند و می‌خواهید آن‌را در زمان معیّنی بنویسید، ذهن شما آمادگی احضار قوه خلّاقیت برای خلق روایت و شخصیت‌پردازی را پیدا می‌کند. اگر زمان و مکان آرام و معیّنی را برای کار خلّاقه انتخاب کنید، قوه خلّاقانه شما یاد می‌گیرد که هنگامی‌که شما در آن شرایط زمانی و مکانی معیّن قرار گرفتید بیشتر ظهور کند. مثلاً شما همیشه کار آفرینش هنری خود را در گوشهٔ دنجی از حیاط انجام می‌دهید. به محض اینکه شما در آن مکان قرار گیرید قوه خلّاقه شما فعّال می‌شود. سعدی و حافظ هر دو از گوشه‌های دنجی در باغ‌های شهر شیراز یاد می‌کنند که بسیاری از سروده‌های خود را در آنجا خلق کرده‌اند.

خلّاقیت عاملی غیرقابل پیش‌بینی است.

به‌رغم همه موارد طرح شده فوق، در نظر داشته باشید قوه خلّاقیت عاملی قابل پیش‌بینی نیست؛ پدیده‌ای مرموز است که ممکن است هرگز در زمانی که انتظار آن‌را دارید بروز نکند یا به شکلی خود را نشان دهد که شما هرگز تصور آن‌را نمی‌کردید.