درسنامه آموزشی علوم و فنون ادبی (3) کلاس دوازدهم رشته ادبیات و علوم انسانی و معارف

کارگاه تحلیل فصل 1

بازدید9/3 K

تاریخ بروزرسانی1400/12/10

1- کدام یک از بیت‌های زیر دارای پایه‌های آوایی ناهمسان است؟

نشانه‌های هجایی و وزن هر یک را بنویسید.

الف)

ترک گدایی مکن که گنج بیابی

از نظر رهروی که در گذر آید

حافظ

پایه‌های آوایی	تر کِ گِ دا	یی مَ کن کِ	گن ج بِ یا	بی
پایه‌های آوایی	از نَ ظَ رِ	ره رُ وی کِ	در گُ ذَ را	ید
وزن	مفتعلن	فاعلات	مفتعلن	فع
نشانه‌های هجایی	- U U-	- U -‌U	- U U-	-

وزن این بیت ناهمسان است.

ب)

بیا عاشقی را رعایت کنیم

ز یاران عاشق حکایت کنیم

سیّدحسن حسینی

پایه‌های آوایی	بِ یا آ	شِ قی را	رِ عا یت	کُ نیم
پایه‌های آوایی	زِ یا را	نِ عا شق	حِ کا یت	کُ نیم
وزن	فعولن	فعولن	فعولن	فعل
نشانه‌های هجایی	U - -	U - -	U - -	U -

وزن این بیت همسان است.

پ)

گشت یکی چشمه ز سنگی جدا

غلغله زن، چهره نما، تیزپا

نیمایوشیج

پایه‌های آوایی	گش ت یکی	چش مِ ز سن	گی جُ دا
پایه‌های آوایی	غل غ لُ زن	چه رِ نَ ما	تی ز پا
وزن	مفتعلن	مفتعلن	فاعلن
نشانه‌های هجایی	- U U -	- U U -	- U -

وزن این بیت همسان است.

ت)

دلا بسوز که سوز تو کارها بکند

نیاز نیم شبی دفع صد بلا بکند

حافظ

پایه‌های آوایی	دِ لا بِ سو	ز کِ سو زِ	تُ کا ر ها	بِ کُ ند
پایه‌های آوایی	نِ یا زِ نی	م شَ بی دف	عِ صد بَ لا	بِ کُ ند
وزن	مفاعلن	فعلاتن	مفاعلن	فعلن
نشانه‌های هجایی	U - U-	U U - -	U - U-	U U‌-

وزن این بیت ناهمسان است.

2- نشانه‌های هجایی بیت‌های زیر را به دو صورت دسته بندی کنید. پس از تعیین پایه‌های آوایی، وزن هر یک را بنویسید.

الف)

دانست که دل اسیر دارد

دردی نه دواپذیر دارد

نظامی

پایه‌های آوایی	دا نس ت کِ	دل اَ سی ر	دا رد
پایه‌های آوایی	در دی نَ دَ	وا پَ ذی ر	دا رد
وزن	مستفعلُ	فاعلاتُ	فع لن

پایه‌های آوایی	دا نس ت	کِ دل اَ سی	ر دا رد
پایه‌های آوایی	در دی نَ	دَ وا پَ ذی	ر دا رد
وزن	مفعول	مفاعلن	فعولن

ب)

دی شیخ با چراغ همی گشت گرد شهر

کز دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست

مولوی

پایه‌های آوایی	دی شی خ	با چِ را غ	هَ می گش ت	گر د شهر
پایه‌های آوایی	کز دی وُ	دد مَ لو لَ	مُ ان سا نَ	ما رِ زوست
وزن	مفعولُ	فاعلاتُ	مفاعیلُ	فاعِلن

پایه‌های آوایی	دی شی خ با	چِ را غ هَ	می گش ت گر	دِ شهر
پایه‌های آوایی	کز دی وُ دد	مَ لو لَ مُ	ان سا نَ ما	رِ زوست
وزن	مستفعلن	مفاعلُ	مستفعلن	فَعل

پ)

دنیا نیرزد آن که پریشان کنی دلی

زنهار بد مکن که نکرده است عاقلی

سعدی

پایه‌های آوایی	دن یا ن	یر زَ دان کِ	پَ ری شان کُ	نی د لی
پایه‌های آوایی	زن ها ر	بد مَ کن کِ	نَ کر دس ت	عا قِ لی
وزن	مفعولُ	فاعلاتُ	مفاعیلُ	فاعِلن

پایه‌های آوایی	دن یا نَ یر	زَ دان کِ پَ	ری شان کُ نی	دِ لی
پایه‌های آوایی	زن ها ر بد	مَ کن کِ نَ	کر دس ت عا	قِ لی
وزن	مستفعلن	مفاعلُ	مستفعلن	فَعل

ت)

آبی تر از آنیم که بی رنگ بمیریم

از شیشه نبودیم که با سنگ بمیریم

شهید محمّد عبدی

پایه‌های آوایی	آ بی تَ ر	زا نی م کِ	بی رن گ بِ	می ریم
پایه‌های آوایی	از شی ش نَ	بو دی م کِ	با سن گ بِ	می ریم
وزن	مستفعلُ	مستفعلُ	مستفعلُ	مستف
نشانه‌های هجایی	- - U U	- - U U	- - U U	- -

پایه‌های آوایی	آ بی تَ	رَ زا نی م	کِ بی رن گ	بِ می ریم
پایه‌های آوایی	از شی شِ	نَ بو دی م	کِ با سن گ	بِ می ریم
وزن	مفعول	مفاعیل	مفاعیل	فعولن
نشانه‌های هجایی	- - U	U - - U	U - - U	U - -

3- آرایه‌های مراعات نظیر، تلمیح و تضمین را در بیت های زیر مشخص کنید.

الف)

شعاع درد مرا ضرب در عذاب کنید

مگر مساحت رنج مرا حساب کنید

قیصر امین پور

مراعات نظیر: شعاع، ضرب، مساحت، حساب / درد، عذاب، رنج

ب)

بی تربیت آزادی و قانون نتوان داشت

«سعفص» نتوان خواند نخوانده «کلمن» را

ملک الشعرا بهار

مراعات نظیر: سعفص و کلمن / آزادی، قانون، تربیت
توضیح: حروف ابجد شیوه‌ای برای مرتب سازی حروف زبان عربی است که بر پایهٔ الفبای اولیه خط فنیقی مرتب شده‌اند. گاهی این شیوه در شماره گذاری موارد یا صفحات به کار می‌رود.
در مشرق زمین مجموعه حروف را (احتمالاً به منظور سرعت در حفظ کردن) در هشت لفظ اما بدون معنی به این ترتیب می‌آورند: ابجد، هوز، حطی، کلمن، سعفص، قرشت، ثخذ، ضظغ.

پ)

همچو فرهاد بود کوهکنی پیشهٔ ما

کوه ما سینهٔ ما ناخن ما تیشهٔ ما

ادیب نیشابوری

تلمیح: بیت اشاره به داستان عشق فرهاد به شیرین دارد که برای رسیدن به معشوق با تیشه به کندن کوه بیستون اقدام کرد. مراعات نظیر: سینه، ناخن

ت)

دستم نداد قوت رفتن به پیش دوست

چندی به پای رفتم و چندی به سر شدم

سعدی

مراعات نظیر: دست، پای، سر

ث)

چند آن همه دیروز؟ چرا این همه امروز

دستی به فراوانی فردا برسانیم

محمدرضا روزبه

مراعات نظیر: دیروز، امروز، فردا

ج)

بیداری زمان را با من بخوان به فریاد
ور مرد خواب و خفتی
«روسربنه به بالین، تنها مرا رها کن»

محمدرضا شفیعی کدکنی

4- شعر زیر را از نظر ویژگی‌های تاریخی دورۀ بیداری بررسی نمایید.

ای مرغ سحر چو این شب تار

بگذاشت ز سر سیاهکاری

و ز نفحهٔ روح بخش اسحار

رفت از سر خفتگان خماری

بگشود گره ز زلف زر تار

محبوبهٔ نیلگون عماری

یزدان به کمال شد پدیدار

و اهریمن زشت خو حصاری

یاد آر ز شمع مرده یاد آر

علی اکبر دهخدا

دهخدا این شعر را در «قالب مسمط» در رثای دوستش، میرزاجهانگیرخان صوراسرافیل، سروده است. منظور از مرغ سحر، دهخدا است و مراد از شمع مرده نیز میرزاجهانگیرخان صور اسرافیل. دراین ابیات تصویِر بَدروزیِ ایران و اوضاع نابسامان آن روزگار و غفلت ایرانیان و مژدهٔ بهروزی، به صورتی شاعرانه و گیرا نقش شده است و درپایان سرنوشت شاعر آزادی خواه که مرگ او در دهخدا تأثر ایجاد کرده، آمده است.

5- شعر زیر را از نظر آرایه‌های بدیع معنوی بررسی کنید.

غلغلی انداختی در شهر تهران ای قلم

خوش حمایت می‌کنی از شرع قرآن ای قلم

گشت از برق تو ظاهر نور ایمان ای قلم

مشکلات خلق گردد از تو آسان ای قلم

نیستی آزاد در ایران ویران ای قلم

سید اشرف‌الدین گیلانی

مراعات نظیر: شرع، قرآن، ایمان / برق، نور
تضاد: مشکل، آسان
تلمیح: قلم: سوره 68 : آیه 1 (ن والقلم و ما یسطرون)
نون سوگند به قلم و آنچه می‌نویسند