درسنامه آموزشی فلسفه (1) کلاس یازدهم انسانی و معارف

قبل از اینکه از چیستی فلسفه با شما سخن بگوییم، خوب است دربارۀ چند مورد از مسئله‌هایی که همواره در پیرامون ما مطرح است و خود شما نیز بسیاری از اوقات به آنها توجه کرده‌اید، گفت‌وگو کنیم و توانایی خود را در این قبیل گفت‌وگوها بیازماییم.

1- از هر کسی بپرسید که چقدر به حفظ زمین اهمّیت می‌دهی، می‌گوید: حفظ زمین اهمّیت ویژه دارد. با این وجود دانشمندان می‌گویند تنها موجودی که زمین را تهدید می‌کند، نوع بشر است؛ آنان می‌گویند بشر از طریق ایجاد جامعه‌های صنعتی مصیبت‌های بزرگی برای محیط زیست پدید آورده است و در همین صد سال اخیر نسل میلیون‌ها گیاه و حیوان منقرض شده و دیگر خبری از آنها نیست.

- آیا اصولا نوع بشر در تخریب زمین مقصّر است؟
- مگر انسان چه خصوصیتی دارد که چنین می‌کند؟
- نظر شما در این باره چیست؟

2- از هر کسی دربارۀ عدالت بپرسید، خواهد گفت مهم‌ترین عامل دوام و بقای جامعه عدالت است. در عین حال همۀ جوامع در طول تاریخ از بی‌عدالتی در رنج بوده و بسیاری از مردم برای رسیدن به عدالت فداکاری کرده‌اند اما به آن نرسیده‌اند. اندیشمندان در پی آن بوده‌اند که بدانند چرا این تناقض در گفتار و عمل افراد وجود دارد. در این باره نظرهایی هم داده‌اند.

- امّا واقعا ریشۀ این تناقض در کجاست؟
- آیا انسان‌ها با آن چیزی که دوست دارند، دشمنی می‌ورزند و از آن فرار می‌کنند؟
- آیا شما می‌توانید به این سؤال‌ها پاسخ قانع کننده بدهید؟

3- برخی می‌گویند نظریه‌های علمی پیوسته تغییر می‌کنند؛ برای مثال زمانی دانشمندان عقیده داشتند که هر جسمی یک حقیقت توپُر و متصلی است که اشیای ریز هم نمی‌توانند از آن عبور کنند. در قرن بیستم گفتند اجسام از اتم‌های بسیار کوچکی تشکیل شده که با چشم قابل دیدن نیست. آن اتم‌ها هم از دو هسته و الکترون تشکیل شده و الکترون به دور هسته می‌گردد، چیزی شبیه به منظومۀ شمسی. پس فاصلۀ زیادی میان الکترون و هسته هست و در این فاصله چیزی نیست. پس اجسام، اشیای متصل و توپُر نیستند. بعدها معلوم شد که علاوه بر ماده، انرژی هم وجود دارد و ماده و انرژی، با هم عالم طبیعت را می‌سازند. اینان می‌گویند ممکن است دانشمندان در آینده به هر چیز دیگری معتقد شوند؛ علم یک قرن بعد ممکن است زمین را مسطحّ و خورشید را دور زمین قرار دهد!

- راستی، آیا جریان علم مبتنی بر احتمالات پیش می‌رود؟
- پس حقیقت چگونه به‌دست می‌آید؟
- نظر شما در این باره چیست؟ آیا خودتان هم قبلاً در این مسائل اندیشیده‌اید؟
- این قبیل سؤال‌ها در کدام علم باید بررسی شوند؟

انسان در زندگی روزانۀ خویش، معمولا با مسئله‌هایی روبه‌رو می‌شود و به حلّ آنها می‌پردازد، از قبیل اینکه: امروز چه لباسی بپوشم، کدام کار را اوّل انجام دهم، چه غذایی بخورم و دربارۀ کارم با چه کسی مشورت کنم.

امّا در میان انبوه افکار و اندیشه‌های روزانه، گاه و بی‌گاه سؤال‌های خاصی خودنمایی می‌کنند که می‌توانند ساعاتی طولانی ما را به خود مشغول سازند و به تفکر وادار نمایند، از قبیل اینکه: مقصود ما از آزادی چیست؟ از برابری چه منظوری داریم؟ آیا اصولا می‌توان آزادی را با برابری جمع کرد؟ اگر هرکس آزاد باشد هر طور که می‌خواهد زندگی کند، آیا نتیجه این نخواهد شد که آدم‌ها در وضعیت نابرابر قرار گیرند؟ چرا درد و رنج هست؟ خوشبختی و سعادت در گرو چیست؟ آیا می‌توان به آن رسید؟ سرانجام ما انسان‌ها چه می‌شود؟ آغاز و انجام جهان چگونه است؟ عشق و دوستی چطور؟ آیا اینها امور واقعی و مقدس‌اند؟ یا امور خیالی و ذهنی؟ اصولا انسان و حقیقتِ انسانی چیست؟ آیا اختیار دارد یا مجبور است؟ چه هدفی را باید در دنیا دنبال کرد؟

انسان و تفکر

یکی از ویژگی‌های انسان پرسشگری است. کودکان در همان سنین ابتدایی از حوادث پیرامون به پدر و مادر خود نشان می دهند. «چرا» خود سؤال می‌کنند و کنجکاوی خود را با گفتن کلمۀ هر سؤالی که برای ما پیش می‌آید، گویای آن است که چیزی را نمی‌دانیم و به دنبال دانستن آن هستیم. همین که از خود می‌پرسیم «امروز به کجا باید بروم به کتابخانه یا به ورزشگاه و یا ...؟» بدین معناست که هنوز نمی‌دانیم کدام را باید انتخاب کنیم و به دنبال دانستن آن هستیم.

تفکر، واسطۀ رسیدن انسان از مجهولات به معلومات و از پرسش‌ها به پاسخ هاست. با قدرت تفکری که خداوند در وجود ما قرار داده، پاسخ سؤال‌ها را می‌یابیم و امور روزانۀ خود را سامان می‌دهیم. لذا می‌توان گفت که بدون تفکر کاری از انسان ساخته نیست. مراحل اندیشه‌ورزی و تفکر در انسان به‌صورت زیر است:

دو مرتبه از تفکر

تا زمانی که انسان با همان سؤال های معمولی و روزانه روبه‌روست و به دنبال پاسخ آنهاست، در مرحلۀ اوّل تفکر قرار دارد که می‌توان آن را «تفکر غیرفلسفی» نامید. امّا اگر انسانی از این مرحلۀ تفکر عبور کرد و با جدیت و پیوسته به سؤال‌های دستۀ دوم پرداخت، وارد مرتبه دوم تفکر شده که می‌توان آن را «تفکر فلسفی» نامیده؛ این انسان، ممکن است یک کارگر یا فیزیک‌دان یا پزشک یا دانشجو و دانش‌آموز باشد، امّا همین که وارد این وادی شد و چنین پرسش‌هایی را جدی گرفته و به دنبال یافتن پاسخ برآمده، در حال تمرین «تفکر فلسفی» است. مراحل تفکر فلسفی نیز به‌صورت زیر است:

1- روبه‌رو شدن با مجهول‌ها و مسئله‌های فلسفی
2- طرح پرسش‌های فلسفی
3- رجوع به معلومات و تفکر در اندوخته‌ها و انتخاب معلومات مناسب با سؤال
4- رسیدن به دریافت فلسفی و تحقق شناخت و معرفت

ملاصدرا، فیلسوف بزرگ اسلامی مشغول بودن به امور عادی زندگی و تفکر در آنها را «فطرت اوّل» و ورود به آن پرسش‌های اساسی و تفکر در آنها را «فطرت ثانی»، یعنی فطرت دوم می‌نامد وی ماندن در فطرت اوّل را شایستۀ انسان نمی‌داند و از انسان‌ها می‌خواهد که بکوشند از فطرت اوّل عبور کنند و به فطرت ثانی که مرحله‌ای برتر و عالی‌تر است، برسند.

دانش فلسفه

با دقت در سؤال‌های دستۀ دوم در می‌یابیم که این قبیل سؤال‌ها مربوط به موضوعات اساسی و بنیادی است که بدون در دست داشتن پاسخ درست و قانع کننده برای آنها، تصمیم‌گیری‌های انسان به نتیجه و سرانجام روشنی نخواهد انجامید.

تلاش‌های بشر برای پاسخ قانونمند موجب ظهور دانشی به نام «فلسفه» شدها ست. به عبارت دیگر: دانش فلسفه عهده‌دار بررسی قانونمند این قبیل سؤال‌هاست. از همان آغازین روزهای حیات فکری انسان، افرادی اهمیّت این قبیل پرسش‌ها را دریافته و با دقت و تأمل فراوان، برای دستیابی به پاسخ صحیح تلاش کردند.

واژۀ فلسفه

لفظ فلسفه ریشۀ یونانی دارد. این لفظ عربی شده کلمۀ «فیلوسوفیا» است. فیلوسوفیا مرکب از دو کلمۀ «فیلو» به معنی دوستداری و «سوفیا» به معنی دانایی است. پس کلمۀ فیلوسوفیا به معنی «دوستداری دانایی» است. بنابراین، واژۀ فلسفه در آن زمان‌ها اختصاص به این دانش خاص نداشت و همۀ دانش‌ها را شامل می‌شد. کسی که این واژه را بر سر زبان‌ها انداخت و عمومی کرد، فیلسوف بزرگ یونان، «سقراط» بود. این در حالی است که دانشمندان زمان سقراط و قبل از او خود را «سوفیست» یعنی دانشمند می‌خواندند. ممکن است بپرسید چرا سقراط نیز خود را «سوفیست» نخواند و از لفظ فیلسوف که به معنی دوستدار دانش است استفاده کرد؟

در توضیح علّت این نام‌گذاری می‌گوییم: دغدغۀ برخی از سوفیست‌ها، که بیشتر به تعلیم سخنوری و وکالت اشتغال داشتند، بیان واقع و دفاع از حقیقت نبود؛ این گروه پیروزی بر رقیب را مهم‌ترین هدف می‌دانستند و از این رو در استدلال‌های خود بیشتر از مغالطه کمک می‌گرفتند که به‌ظاهر درست به نظر می‌رسید، امّا در واقع غلط بود. این رویّه به تدریج سبب شد که این گروه از دانشمندان برای حقیقت و واقعیت ارزش و اعتباری قائل نباشند و بگویند هرکس هرچه خودش می‌فهمد همان حقیقت و واقعیت است. بعدها کلمۀ سوفیست (دانشمند) مفهوم اصلی خود را از دست داد و مفهوم مغالطه کار به خود گرفت و کلمۀ «سفسطه» هم که در زبان عربی از لفظ «سوفیست» گرفته شد، معنای مغالطه‌کاری پیدا کرد.

سقراط به سبب تواضع و فروتنی در برابر دانایی و علم و شاید به خاطر هم ردیف نشدن با سوفیست‌ها، مایل نبود او را «سوفیست» یا دانشمند بخوانند و از این رو خود را فیلوسوفوس (فیلسوف)، یعنی دوستدار دانش نامید. رفته ‌رفته کلمۀ فیلسوف به مفهوم دانشمند ارتقا پیدا کرد و کلمۀ فلسفه نیز مترادف با دانش شد.

با گذشت زمان و پیشرفت دانش‌های مختلف، بر هر یک از شاخه‌های دانش نام ویژه‌ای گذاشته شد و به تدریج کلمۀ فلسفه فقط برای همین دانش خاص به کار رفت.

- فلسفه به معنای دوستداری دانایی
- فلسفه به معنای مطلق دانش
- فلسفه به معنای دانش خاص

ویژگی‌های فلسفه

اکنون ببینیم دانش فلسفه چه تفاوتی با سایر دانش‌ها دارد؟ مرز و حدود این دانش کجاست؟ کدام گفت‌وگو را گفت‌وگویی فلسفی می‌نامند؟ و بالاخره مسائل فلسفی کدام‌اند و چگونه از مسائل دیگر علوم جدا می‌شوند؟

برای پاسخ به سؤال‌های بالا، می‌گوییم که اساسا هر دانشی از دو جهت از سایر دانش‌ها متمایز و جدا می‌شود:

1- از جهت موضوعی که آن دانش دربارۀ آن بحث می‌کند.
2- از جهت روشی که در آن دانش مورد استفاده قرار می‌گیرد.

1- موضوع فلسفه، بنیادی‌ترین موضوعات

هر علمی دربارۀ موضوع خاصی بحث می‌کند. دانش ریاضیات دربارۀ مقدار و کمیت است. شیمی دربارۀ ساختمان مواد و ترکیب میان آنهاست. اخلاق دربارۀ چگونگی کسب فضیلت‌ها و دوری از بدی هاست. سایر علوم نیز هر کدام به موضوعی خاص از میان موضوعات جهان و زندگی انسان می‌پردازند و بحث می‌کنند.

امّا فلسفه این‌گونه نیست. فلسفه دربارۀ یک موجود خاص بحث نمی‌کند، بلکه به بررسی اصلِ وجود و حقیقتِ جهان، طبیعت و انسان می‌پردازد. فیلسوف دربارهٔ آن دسته از ویژگی‌های موجودات صحبت می‌کند که مربوط به هستی و موجودیت آنهاست. به همین خاطر، مباحث فلسفی پایه و اساس مباحث سایر علوم به شمار می‌آیند.

2- استفاده از روش عقلی و قیاسی

برای کسب دانش در علومی مانند فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی، اقتصاد و جامعه‌شناسی از روش‌های تجربی استفاده می‌کنیم. امّا در مسائل فلسفی که به اصل و اساس جهان و انسان مربوط هستند، نمی‌توان از حواس یا آزمایش بهره برد و یا از ابزاری مانند میکروسکوپ و تلسکوپ کمک گرفت. در این موارد فقط باید به توانایی عقل و استدلال‌های عقلی تکیه کرد و با تفکر و تعقل و تجزیه و تحلیل دانسته‌ها به حل مسئله و کشف مجهول نزدیک شد. مسائل فلسفی، از جهت روش، مانند مسائل ریاضی هستند که استفادۀ از حواس و ابزار به حلّ آنها کمک نمی‌کند و فقط با عملیات فکری و استدلالی باید به جواب مسئله‌ها دست یافت.