درسنامه آموزشی فصل چهارم ریاضی کلاس هشتم
درس 3: تجزیه عبارتهای جبری
فعّالیت (صفحهٔ 60 کتاب درسی)
1- در دورهٔ دبستان یاد گرفتید که با تبدیل صورت و مخرج کسر به ضرب عددها، میتوان کسر را ساده کرد.
$\frac{6}{9}=\frac{2\times \cancel{3}}{3\times \cancel{3}}=\frac{2}{3}$
کسرهای زیر را مانند نمونه ساده کنید.
$\frac{2\times \cancel{6}}{3\times \cancel{6}}=\frac{2}{3}$$\frac{12}{18}=$
$\frac{3\times \cancel{5}}{\cancel{5}\times 7}=\frac{3}{7}$$\frac{15}{35}=$
2- بعضی از عبارتهای جبری را نیز میتوان به صورت ضرب دو یا چند عبارت نوشت:
خاصیت توزیع پذیری $a(b+c)=ab+ac$
(تبدیل به ضرب) تجزیه کردن $ab+ac=a(b+c)$
با توجه به تساوی بالا، عبارتها را به ضرب تبدیل کنید.
$(5b+8c)$$5ab+8ac=a$
$x(1+y)$$x+xy=$
$b(5a+3)$$5ab+3b=$
$a(3+b)$$3a+ab=$
3- برای تجزیهٔ یک عبارت جبری، عامل یا بخش مشترک دو یا چند جمله را پیدا میکنیم و بیرون پرانتز مینویسیم. برای تشخیص قسمت مشترک، میتوان عبارتها را به صورت ضرب نوشت:
$6{{a}^{2}}{{b}^{3}}+9{{a}^{3}}{{b}^{2}}=2\times 3\times a\times a\times b\times b\times b\times +3\times 3\times a\times a\times a\times b\times b$
$=2\times 3\times {{a}^{2}}\times {{b}^{2}}\times b+3\times 3\times {{a}^{2}}\times {{b}^{2}}\times a$
با توجه به تساوی بالا، عامل مشترک دو جملهٔ عبارت جبری چیست؟ $3{{a}^{2}}{{b}^{2}}$
با ضرب کردن چه عبارتی در جملهٔ مشترک، جملهٔ اول عبارت ساخته میشود؟ $2b$
با ضرب کردن چه عبارتی در جملهٔ مشترک، جملهٔ دوم عبارت ساخته میشود؟ $3a$
حالا این تساوی را کامل کنید.
$3{{a}^{2}}{{b}^{2}}(2b+3a)$$6{{a}^{2}}{{b}^{3}}+9{{a}^{3}}{{b}^{2}}=$
4- با توجه به سؤال صفحه قبل، عبارتهای جبری زیر را تجزیه کنید.
$a(b+c)$$ab+ac=$
$a(b-c)$$ab-ac=$
$ab(5+3c)$$5ab+3abc=$
$3a(2b+a)$$6ab+3{{a}^{2}}=$
$2xy(2x+3y)$$4{{x}^{2}}y+6x{{y}^{2}}=$
$4x{{y}^{2}}(2xy-1)$$8{{x}^{2}}{{y}^{3}}-4x{{y}^{2}}=$
5- ابتدا صورت و مخرج کسر را تجزیه و سپس آن را ساده کنید.
$\frac{\cancel{a}(b+c)}{\cancel{a}(b-c)}=\frac{b+c}{b-c}$$\frac{ab+ac}{ab-ac}=$
$(a\ne 0,b\ne c)$
$\frac{a(\cancel{a-1})}{b(\cancel{a-1})}=\frac{a}{b}$$\frac{{{a}^{2}}-a}{ab-b}=$
$(a\ne 1,b\ne 0)$
کار در کلاس (صفحهٔ 61 کتاب درسی)
1- عبارتهای زیر را به ضرب تبدیل کنید.
${{2}^{a}}(x-y)$$x\times {{2}^{a}}-y\times {{2}^{a}}=$
$7x{{y}^{2}}(6y-5x)$$42x{{y}^{3}}-35{{x}^{2}}{{y}^{2}}=$
${{2}^{x}}({{2}^{y}}-{{2}^{z}})$${{2}^{x}}\times {{2}^{y}}-{{2}^{x}}\times {{2}^{z}}=$
${{a}^{2}}(-1+2a)$$-{{a}^{2}}+2{{a}^{3}}=$
2- با تبدیل به ضرب، صورت و مخرج کسر را ساده کنید. $(a\ne b,ab\ne 0)$
$\frac{ab(\cancel{a-b})}{{{a}^{2}}{{b}^{2}}(\cancel{a-b})}=\frac{ab}{{{a}^{2}}{{b}^{2}}}=\frac{\cancel{a}\cancel{b}}{\cancel{a}\times a\times \cancel{b}\times b}=\frac{1}{ab}$$\frac{{{a}^{2}}b-a{{b}^{2}}}{{{a}^{3}}{{b}^{2}}-{{a}^{2}}{{b}^{3}}}=$
3- آیا تساوی $-a-b=-(a+b)$ همواره برقرار است؟ بله
$-1(a+b)=-a-b$
4- چرا مجموع دو عدد زوج، عددی زوج میشود؟
2n : عدد زوج
2m: عدد زوج دیگر
$=2(n+m)$$2n+2m$ : مجموع دو عدد زوج دیگر
یک عدد طبیعی $(n+m)$
در نتیجه: حاصل ضرب هر عدد طبیعی در عدد 2، یک عدد زوج است.
فعّالیت (صفحهٔ 61 کتاب درسی)
1- تفاوت ${{x}^{2}}$ و 2x چیست؟
$x\times x$${{x}^{2}}=$
$x+x$$2x=$
2- مانند نمونه، طرف دیگر تساویها را بنویسید.
${{3}^{2}}=3\times 3$
$-5\times -5$${{(-5)}^{2}}=$
$a\times a$${{a}^{2}}=$
![]()
![]()
$(a+b)\times (a+b)$${{(a+b)}^{2}}=$
3- جدول زیر را برای مقدارهای مختلف a و b کامل کنید.
| 1- | 2 | 0 | 2 | 1 | a |
| 2- | 4 | 3- | 0 | 1 | b |
| ${{((-1)+(-2))}^{2}}=9$ | ${{(2+4)}^{2}}=36$ | ${{(0+(-3))}^{2}}=9$ | ${{(2+0)}^{2}}=4$ | ${{(1+1)}^{2}}=4$ | ${{(a+b)}^{2}}$ |
| ${{(-1)}^{2}}+{{(-2)}^{2}}=5$ | ${{2}^{2}}+{{4}^{2}}=20$ | ${{0}^{2}}+{{(-3)}^{2}}=9$ | ${{2}^{2}}+{{0}^{2}}=4$ | ${{1}^{2}}+{{1}^{2}}=2$ | ${{a}^{2}}+{{b}^{2}}$ |
از مقایسهٔ دو ردیف آخر، چه نتیجهای میگیرید؟
${{(a+b)}^{2}}\ne {{a}^{2}}+{{b}^{2}}$
4- مانند نمونه، عبارتها را ساده کنید.
${{(a+b)}^{2}}=(a+b)(a+b)={{a}^{2}}+ab+ab+{{b}^{2}}={{a}^{2}}+2ab+{{b}^{2}}$
$(x-y)(x-y)={{x}^{2}}-1xy-1xy+{{y}^{2}}={{x}^{2}}-2xy+{{y}^{2}}$${{(x-y)}^{2}}=$
$(2x+1)(2x+1)=4{{x}^{2}}+2x+2x+1=4{{x}^{2}}+4x+1$${{(2x+1)}^{2}}=$
کار در کلاس (صفحهٔ 62 کتاب درسی)
1- مانند نمونه، تساویها را کامل کنید.
${{x}^{3}}=x\times x\times x$
$-(x\times x)$$-{{x}^{2}}=$
$(-x)\times (-x)$${{(-x)}^{2}}=$
$(a-b)(a-b)={{a}^{2}}-1ab-1ab+{{b}^{2}}={{a}^{2}}-2ab+{{b}^{2}}$${{(a-b)}^{2}}=$
$(x+1)(x+1)={{x}^{2}}+1x+1x+1={{x}^{2}}+2x+1$${{(x+1)}^{2}}=$
$(a+b)(a+b)(a+b)=$${{(a+b)}^{3}}=$
$(a+b)(a+b)={{a}^{2}}+1ab+1ab+{{b}^{2}}={{a}^{2}}+2ab+{{b}^{2}}$
$\begin{align}& {{a}^{2}}+2ab+{{b}^{2}}(a+b)={{a}^{3}}+{{a}^{2}}b+2{{a}^{2}}b+2a{{b}^{2}}+a{{b}^{2}}+{{b}^{3}} \\
& ={{a}^{3}}+3{{a}^{2}}b+3a{{b}^{2}}+{{b}^{3}} \\ \end{align}$
2- چرا $ba=ab$ است؟ (از کدام خاصیت ضرب استفاده میشود؟) خاصیت جابهجایی
3- عبارت زیر را ساده کنید.
$-{{(a+b)}^{2}}=$
$\begin{align}& -(a+b)(a+b)=-({{a}^{2}}+1ab+1ab+{{b}^{2}}) \\ & =-({{a}^{2}}+2ab+{{b}^{2}})=-{{a}^{2}}-2ab-{{b}^{2}} \\ \end{align}$
آیا منفی به توان 2 میرسد؟ خیر چرا؟ زیرا بیرون پرانتز هست.
تمرین (صفحهٔ 63 کتاب درسی)
1- آیا $b-a=-(a-b)$است؟ چرا؟
$-(a-b)=-a+b=b-a$
2- چرا مجموع دو عدد فرد، عددی زوج میشود؟
2b+1 عدد فرد
2a+1 عدد فرد
$2b+1+2a+1=2b+2a+2=2(b+a+1)$
یک عدد طبیعی $(b+a+1)$
در نتیجه: حاصل ضرب هر عدد طبیعی در عدد 2، یک عدد زوج است.
3- مجموع دو عدد که یکی زوج و دیگری فرد باشد، زوج میشود یا فرد؟ چرا؟
$2a$ عددزوج
$2b+1$ عدد فرد
$2b+1+2a=2b+2a+1=2(b+a)+1$
تجزیه $2b+2a$
یک عدد زوج $2(b+a)$
در نتیجه: حاصل جمع هر عدد زوج با عدد 1، یک عدد فرد است.
4- عبارتهای جبری زیر را ساده کنید.
$(a+3)(a+3)={{a}^{2}}+3a+3a+9={{a}^{2}}+6a+9$${{(a+3)}^{2}}=$
${{x}^{2}}-7x+7x-49={{x}^{2}}-49$$(x+7)(x-7)=$
${{(2x-3y)}^{2}}=$
$\begin{align}& (2x-3y)(2x-3y)=4{{x}^{2}}-6xy-6xy+9{{y}^{2}} \\ & =4{{x}^{2}}-12xy+9{{y}^{2}} \\
\end{align}$
${{a}^{2}}+{{b}^{2}}-{{a}^{2}}+2ab-{{b}^{2}}=2ab$${{a}^{2}}+{{b}^{2}}-{{(a-b)}^{2}}=$
5- با توجه به پیکانهای رسم شده، عبارت را ساده کنید.

$={{x}^{3}}+1{{x}^{2}}+1x-1{{x}^{2}}-1x-1={{x}^{3}}-1$$(x-1)({{x}^{2}}+x+1)$
6- نشان دهید که تفاضل هر عدِد دو رقمی از مقلوبش، مضرب 9 است.
$\begin{align}& \overline{ab}-\overline{ba}=10a+1b-(10b+1a)=10a+1b-10b-1a \\ & =9a-9b=9(a-b) \\ \end{align}$
7- اگر دو پرانتز زیر را در هم ضرب کنیم، چند جمله خواهیم داشت؟ چرا؟
$(a+b+c)(z+y+x)$
9 جمله، زیرا هر جمله پرانتز اول باید در 3 جملهی پرانتز دوم ضرب کنیم.