درسنامه آموزشی فارسی (3) کلاس دوازدهم

قلمرو زبانی: بی‌خبر: ناآگاه / بکوش: تلاش کن / صاحب خبر: دل آگاه / راهرو: روندهٔ راه / راهبر: مرحلهٔ پختگی عشق، سالک کامل
قلمرو ادبی: تضاد: راهرو (کسی که تازه راه عشق را شروع می‌کند) و راهبر (کسی که راه عشق را به پایان رسانده است) و بی‌خبر و صاحب خبر / مصرع دوم: استفهام انکاری
قلمرو فکری: ای کسی که از اسرار عالم خبر نداری کوشش کن که خبری به دست آوری؛ تا روندهٔ راه نباشی، کی می‌توانی به مرحلهٔ رهبری برسی. 

قلمرو زبانی: ادیب: معلّم،آموزگار / هان: شبه جمله، آگاه باش / حذف فعل (هان ای پسر [با تو هستم]) به قرینه معنوی.
قلمرو ادبی: تشبیه: مکتب حقایق (حقایق مانند مکتبی است)، ادیب عشق (عشق مانند آموزگار است)، جناس: پدر و پسر /کنایه: «پسر بودن» کنایه از بی‌تجربه بودن؛ «پدر شدن» کنایه از با تجربه شدن.
قلمرو فکری: ای پسر هوشیار باش، بکوش که در مکتب حقیقت جهان، نزد آموزگار عشق درس بیاموزی و روزی به ولایت برسی. 

قلمرو زبانی: چو: مثل و مانند / ره: راه عشق / کیمیا: علمی که می‌تواند ماهیت اشیا را تغییر دهد و آن‌ها را ارزشمند سازد.
قلمرو ادبی: تشبیه: 1- مس وجود (وجود و جسم مانند مس کم‌ارزش هستند) / 2- تو مانند مردان راه از همه چیز دست بشوی / 3- کیمیای عشق (عشق مانند کیمیا است) / 4- زر شوی، تو مانند زر بشوی /کنایه: دست شستن (ترک تعلّقات) /کنایه: زر شدن: ارزشمند شدن / تناسب: مس، زر، کیمیا.
قلمرو فکری: مثل مردان طریقت، وجود مادی خود را (که مثل مس کم ارزش است) رها کن تا به کیمیای عشق برسی و مانند طلا با ارزش بشوی. 

قلمرو زبانی: خور: خوردن، خوراک / خواب و خور: زندگی مادی / «ت» در خورت: مفعول / مرتبه: مقام اصلی
قلمرو ادبی: مجاز: «خواب و خور» مجاز از امور و لذت‌های مادی / کنایه: به خویش رسیدن: به مقام والای انسانی رسیدن / «بی‌خواب و خور شدن» کنایه از «به امور مادی توجه نکردن» / واج‌آرایی: حرف خ / تضاد: «از خود دور شدن» و «به خویش رسیدن»
قلمرو فکری: وابستگی به مادیات، تو را از جایگاه اصلیِ تو دور کرد وقتی می‌توانی به مقام اصلی خودت برسی که کارهای مادی را ترک کرده باشی. (تقابل عشق و آسایش) 

قلمرو زبانی: بالله: به خدا قسم (یک جمله) / فعل یاد می‌کنم حذف به قرینه معنوی / فلک: آسمان / از آفتاب خوب‌تر شدن: کنایه از رسیدن به جایی که زیباترین و درخشنده‌ترین جزء این عالم مادی در نظر انسان می‌آید.
قلمرو ادبی: تشبیه: نور عشق حق (عشق حق مانند نوری است) / تناسب: دل و جان؛ آفتاب و فلک / «دل و جان» از کل جود.
قلمرو فکری: اگر نور محبت خدا به دل و جانت بیفتد؛ به خدا قسم که از آفتابِ آسمان زیباتر و بهتر می‌شوی. 

قلمرو زبانی: یک دم: لحظه‌ای / بحر: دریا، یَم / بحر خدا: معرفت / گمان مبر: شک نکن / هفت بحر: در قدیم در روی زمین هفت دریا تصور می‌کردند.
قلمرو ادبی: مجاز: دم (مجاز از لحظه)، هفت بحر (مجازاً کل جهان)، موی (مجاز از چیز بسیار اندک) / کنایه: یک دم، تر شدن: آلوده شدن / تناسب: غریق و بحر و آب و تر / استعاره: بحر خدا استعاره از «معرفت» / تناقض: غرق بشود و یک موی تر نشود.
قلمرو فکری: اگر عاشق حق باشی و غرق دریای معرفت الهی گردی، شک نکن، زیرا که یک موی تو آلودهٔ این دنیا نخواهد شد. 

قلمرو زبانی: ذوالجلال: صاحب جلال و بزرگی / چو: وقتی که، زمانی که / ت: مضاف الیه (سرِ تو)
قلمرو ادبی: از پای تا سر: کنایه از تمام وجود، بی‌پا و سر کنایه از فدا کردن همه وجود و «ترک تعلقات مادی» / تلمیح مصرع اول: الله نورالسموات و الارض؛ تلمیح مصرع دوم: الله ذوالجلال و الاکرام.
قلمرو فکری: اگر در راه خدا دست از وجود مادی خود بشویی (ترک تعلقات مادی کنی) ؛ تمام وجودت از سرتا پا به نور خدایی تبدیل می‌شود. (به مقام فنا فی الله می‌رسی) 

قلمرو زبانی: وجه خدا: ذات حق / ت: مضاف الیه (منظر نظرِ تو) / منظَر: جای نگریستن / نماند: فعل ماضی در معنی مضارع (نمی‌ماند) صاحب نظر: آن که عالم معنا را درک می‌کند.
قلمرو ادبی: تناسب: وجه (چهره)، منظر، نظر / جناس: منظر، نظر/ ایهام: صاحب نظر: 1- عالی نظر و زیبا 2- با بصیرت
قلمرو فکری: اگر رضا و خشنودی خدا مورد نظرت باشد؛ دیگر شکی باقی نمی‌ماند که صاحب نظر می‌شوی. 

قلمرو زبانی: بنیاد هستی تو: بنیاد خود پرستی تو (دل بستگی‌های تو) / زیر و زبر: دچار تغییر
قلمرو ادبی: استعاره: هستی تو مانند ساختمانی است که بنیاد دارد. / تضاد: زیر و زبر/ تکرار: زیر و زبر/ کنایه: در دل مدار کنایه از نگران و ناراحت مباش / ایهام: هیچ: قید (اصلاً)، هیچ چیز
قلمرو فکری: وقتی همه وجودت نور خدا شد و وجود مادی تو دگرگون شد از این دگرگونی نگرانی به خود راه نده زیرا در روح و اصل هستی تو هیچ گونه تغییر و دگرگونی راه نمی‌یابد. 

قلمرو زبانی: هوا: آرزو، میل / وصال: رسیدن / حافظا: ای حافظ / درگه: بارگاه / اهل هنر: هنرمندان، اهل فضیلت که ورای این هستیِ مادی را می‌شناسند. / ت: مضاف الیه / الف در حافظا نقش نمای ندا است (منادا)
قلمرو ادبی: ایهام تناسب: هوا (آرزو)، هوا در معنی معمول آن که باخاک تناسب دارد، در این بیت مد نظر نمی‌باشد / تشبیه: تو مانند خاک درگه شوی / کنایه: خاک درگه شدن کنایه از تواضع و فروتنی
قلمرو فکری: ای حافظ، اگر آرزوی وصال در سر تو هست؛ باید خاک درگاه مردمی شوی که اهل فضل و هنر هستند.