درسنامه آموزشی تاریخ (3) دوازدهم ادبیات و علوم انسانی

جنگ تحمیلی رژیم بعثی عراق علیه ایران و دفاع مقدس ایرانیان در برابر نیروهای متجاوز بیگانه یکی از رخدادهای مهم و عبرت‌آموز تاریخ پر فراز و نشیب ایران به شمار می‌رود. با وجود اینکه قدرت‌های بزرگ و بسیاری از دیگر کشورها در این جنگ از صدام حمایت می‌کردند، ایرانیان با اتحاد و یکدلی به دفاع از میهن خود برخاستند و اجازه ندادند که یک وجب از خاکشان از دست برود. شما در این درس علل و عوامل بروز جنگ تحمیلی و گوش‌های از اقدامات ملت ایران در دوران دفاع مقدس را بررسی و تحلیل خواهید کرد.

شروع جنگ تحمیلی

کشور کنونی عراق پس از جنگ جهانی اول و تجزیهٔ امپراتوری عثمانی، تحت قیمومیت انگلستان شکل گرفت. با تأسیس این کشور، اختلافات مرزی با ایران، که از دوران عثمانی به وجود آمده بود، همچنان ادامه یافت. در سال 1354 ش (1975 م) ایران و عراق برای پایان دادن به اختلافات مرزی و رفع مناقشه بر سر اروندرود، قراردادی را با میانجیگری دولت الجزایر امضا کردند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دشمنان خارجی و در رأس آنها آمریکا که نتوانسته بودند مانع استقرار و استحکام نظام جمهوری اسلامی شوند، صدام را به مقابلهٔ نظامی با ایران تشویق کردند. از این‌رو، صدام در 31 شهریور 1359 دستور حمله به ایران را صادر کرد و در پی آن، ارتش بعثی عراق از زمین و هوا به میهن عزیز ما هجوم آورد و جنگ تحمیلی آغاز شد.

پیش از این نیز نیروهای ارتش بعثی عراق صدها بار از زمین و هوا و دریا به ایران حمله و صدها تن از مرزداران و مرزنشینان ایرانی را شهید، مجروح و اسیر کرده بودند.

انگیزهٔ و اهداف صدام از تحمیل جنگ بر ایران

مهم‌ترین انگیزهٔ صدام برای هجوم نظامی به ایران و هدف‌های او از این هجوم عبارت بودند از:

1- حاکمیت بر آبراه مهم اروندرود، دسترسی و تسلط بر خلیج فارس و جدایی جزایر سه‌گانهٔ ابوموسی، تنب کوچک و بزرگ و استان خوزستان از ایران؛
2- تضعیف و نابودی انقلاب اسلامی و جلوگیری از انتشار افکار انقلابی در میان مردم عراق و مسلمانان سایر کشورها؛
3- رسیدن به رهبری جهان عرب و ایفای نقش ژاندارمی در منطقه.

وضعیت نیروهای نظامی ایران در ابتدای جنگ

جنگ تحمیلی در شرایطی آغاز شد که کشور ما دوران حساس و دشوار پس از پیروزی انقلاب اسلامی و سقوط حکومت شاهنشاهی را می‌گذراند. ارتش و ژاندارمری به دلیل تصفیه یا فرار فرماندهان و بسیاری از افسران آمادگی کامل برای رویارویی با جنگی بزرگ را نداشتند. نیروی جوان و تازه تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با وجود محدودیت‌های تشکیلاتی، تجهیزاتی و تدارکاتی، سخت درگیر مقابله با آشوب‌های ضد انقلاب بود و نیروی مردمی بسیج نیز در حال شکل‌گیری بود.

صدام با این توهّم که نیروهای مسلح ایران آمادگی و توان مقابله با ارتش او را ندارند، با پشت‌گرمی به حمایت سیاسی، نظامی، اقتصادی و اطلاعاتی سایر کشورها، به‌ویژه آمریکا و شوروی سابق، تصور می‌کرد که در مدت کوتاهی به هدف‌های خود می‌رسد. اعترافات افسران اسیر عراقی نشان می‌دهد که صدام مصمم بود با یک تهاجم برق‌آسا در مدت پنج تا شش هفته خوزستان را تسخیر کند و بخشی از اهداف خود را محقق سازد.

مجامع بین‌المللی و جنگ تحمیلی

مجامع بین‌المللی و در رأس آن شورای امنیت سازمان ملل متحد که مسئولیت حفظ صلح و امنیت جهانی و جلوگیری از تجاوز دولت‌ها به دیگر کشورها را برعهده دارد، در برابر یورش آشکار نیروهای رژیم بعثی عراق به خاک ایران به‌صورت قاطع و مؤثر به وظایف رسمی و قانونی خود عمل نکرد. این شورا چند روز پس از شروع جنگ تحمیلی با صدور قطعنامه‌ای، بدون آنکه تجاوز نیروهای بعثی به خاک ایران را محکوم کند و از دولت متجاوز بخواهد که از مناطق اشغالی عقب‌نشینی نماید، تنها دو کشور را به خودداری از ادامهٔ جنگ و تلاش برای حل مسالمت آمیز اختلافات فراخواند.

در طول هشت سال جنگ تحمیلی، قدر‌ت‌های بزرگ مانند آمریکا، شوروی، فرانسه، آلمان و انگلستان، علاوه بر دادن انواع سلاح‌های پیشرفته و حتی تسلیحات شیمیایی به حکومت بعثی عراق، از نظر سیاسی نیز آشکار و پنهان از این رژیم جانب‌داری کردند. برخی از کشورهای منطقهٔ خلیج فارس نیز به اشکال مختلف به صدام یاری رساندند. بعضی از کشورها هم به‌ظاهر سیاست بی‌طرفی در پیش گرفتند ولی در موارد متعدد از سیاست‌های تجاوزکارانهٔ صدام حمایت می‌کردند.

دفاع مقدس ملت ایران

بلافاصله پس از شروع جنگ تحمیلی، مردم و نیروهای مسلح ایران به فرمان امام خمینی (ره) لبیک گفتند و آمادهٔ نبرد با دشمن متجاوز و دفاع از مرز و بوم خود شدند. حضرت امام (ره) برای خنثی کردن جنگ روانی ناشی از حملات نظامی ارتش بعثی، صدام را دزدی خواندند که آمده و چند سنگ انداخته است، و مردم را به آرامش و آمادگی برای دفاع فراخواندند.

نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی از نخستین ساعت‌های شروع جنگ وارد عمل شد و با رشادت و شجاعت تمام، ضربهٔ مُهلکی به رژیم صدام وارد آورد. در جبههٔ زمینی نیز رزمندگان ارتش، سپاه پاسداران و ژاندارمری به همراه مردم شهرها و روستاهای مرزی، عشایر غیور و نیروهای ستاد جنگ‌های نامنظم، که شهید مصطفی چمران آنها را فرماندهی می‌کرد، به مقابله با دشمن شتافتند و پیشروی نیروهای عراقی را متوقف و یا کند کردند. در خرمشهر، مدافعان این شهر اغلب با ساده‌ترین سلاح‌ها بیش از یک ماه کوچه به کوچه و خیابان به خیابان در برابر ارتشی که مجهز به انواع تسلیحات و تجهیزات بود، ایستادند.

دریادلان نیروی دریایی ارتش نیز در نخستین ماه‌های جنگ، با پشتیبانی نیروی هوایی در عملیاتی موسوم به «مروارید» با رشادت تمام، اسکله‌های عراق را منهدم و نیروی دریایی صدام را نابود کردند.

در نتیجهٔ مقاومت شجاعانه و دلاورانهٔ نیروهای مسلح و مردم ایران، رؤیای صدام برای فتح سریع خوزستان و دیگر استان‌های مرزی ایران به باد رفت و نیروهای متجاوز فقط موفق به اشغال بخش‌هایی از مناطق مرزی، از جمله شهر خرمشهر، شدند.

آزادسازی مناطق اشغالی

پس از آنکه بنی‌صدر از مقام فرماندهی کل قوا و ریاست‌جمهوری عزل شد و اوضاع سیاسی کشور ثبات و آرامش یافت، رزمندگان اسلام با شجاعت و صلابت عزم خود را برای بیرون راندن دشمن متجاوز از خاک میهن عزیزمان جزم کردند. نخست، امام خمینی (ره) به عنوان فرمانده کل قوا، فرمان شکستن محاصره آبادان را صادر کردند؛ پس از آن رزمندگان ارتش، سپاه و بسیج در عملیاتی برق‌آسا، آبادان را از محاصره نیروهای متجاوز صدام نجات دادند. دلاورمردان ایران زمین سپس در چندین رشته عملیات غرورآفرین که مهم ترین آنها فتح‌المبین و بیت‌المقدس بودند، صدها کیلومتر مربع از خاک ایران را از اشغال ارتش بعثی آزاد کردند. اوج حماسهٔ دفاع مقدس ملت ایران در عملیات بیت‌المقدس (سوم خرداد 1361) و با آزادی خونین‌شهر (خرمشهر) از اسارت دشمن بعثی رقم خورد و برگ زرینی در دفاع از ایران در تاریخ معاصر ثبت شد.

پس از آزادسازی خرمشهر، جنگ وارد مرحلهٔ تازه‌ای شد؛ از یک سو موفقیت‌های نظامی رزمندگان ایرانی ادامه یافت و از سوی دیگر، حامیان خارجی صدام برای جلوگیری از سقوط رژیم بعثی عراق، انواع تجهیزات نظامی پیشرفته از قبیل: هواپیماهای جنگی، موشک‌های دوربرد و سلاح‌های میکروبی و شیمیایی را در اختیار این رژیم گذاشتند. به دنبال باز پس‌گیری خرمشهر، جمهوری اسلامی ایران برای پایان دادن به جنگ و خون‌ریزی و رسیدن به حقوق خود، شروطی را مطرح کرد که مورد بی‌اعتنایی مجامع بین‌المللی و دیکتاتور عراق واقع شد. صدام پس از آن با حمایت بیشتر قدرت‌های بزرگ به بمباران و موشک باران شهرها و استفاده از بمب‌های شیمیایی روی آورد که در قوانین و عرف بین‌الملل ممنوع بود. بمباران شیمیایی شهر سردشت در استان آذربایجان غربی، روستای زرده از توابع شهرستان دالاهو در استان کرمانشاه و شهر حلبچه در کردستان عراق، از جملهٔ جنایت‌های جنگی حکومت بعثی عراق به شمار می‌رود.

جدول تعدادی از عملیا‌ت‌های رزمندگان اسلام در دوران دفاع مقدس

	نام عملیات	رمز عملیات	تاریخ عملیات	منطقۀ عملیات
1	عملیات نصر		15 دی تا 18 دی 1359	هویزه - کرخه - دشت آزادگان
2	فرمانده کل قوا	فرمانده کل قوا، خمینی روح خدا	21 تا 25 خرداد 1360	جنوب دارخوین
3	ثامن‌الائمه	نصر من الله و فتح قریب	5 مهر 1360	شمال آبادان
4	طریق‌القدس	یا حسین (ع)	8 تا 22 آذر 1360	شمال غربی اهواز - غرب سوسنگرد
5	فتح‌المبین	یا زهرا (س)	2 تا 10 فروردین 1361	غرب شوش و دزفول
6	بیت‌المقدس	یا علی بن ابی طالب (ع) - یا محمد بن عبدالله (ص) در مرحلهٔ سوم	10 اردیبهشت تا 3 خرداد 1361	غرب کارون
7	رمضان	یا صاحب‌الزمان (ع) ادرکنی	24 تیر تا 7 مرداد 1361	شرق بصره
8	مسلم بن عقیل	یا ابوالفضل العباس	9 تا 13 مهر 1361	غرب سومار
9	محرم	یا زینب (س)	10 تا 20 آبان 1361	موسیان و جنوب شرقی دهلران
10	خیبر	یا رسول الله (ص)	3 تا 22 اسفند 1362	منطقهٔ هورالهویزه
11	بدر	یا فاطمه الزهرا (س)	19 تا 26 اسفند 1363	غرب هورالهویزه
12	والفجر 8	یا فاطمه الزهرا (س)	20 بهمن 1364 تا 9 اردیبهشت 1365	اروندرود و منطقهٔ فاو
13	کربلای 1	یا ابوالفضل العباس ادرکنی	9 تا 19 تیر 1365	منطقهٔ مهران
14	کربلای 3	حسبنا الله و نعم الوکیل	11 شهریور 1365	اروندرود - اسکله‌های الامیه و البکر
15	کربلای 4	یا رسول الله (ص)	3 دی 1365	جنوب و غرب خرمشهر
16	کربلای 5	یا فاطمه الزهرا (س)	19 دی تا 4 اسفند 1365	منطقهٔ شلمچه
17	کربلای 10	یا صاحب‌الزمان ادرکنی	25 فروردین تا 5 اردیبهشت 1366	منطقهٔ ماووت سلیمانیهٔ عراق
18	نصر 9	یا مولای متقیان	2 آذر 1366	منطقهٔ حاج عمران
19	والفجر 10	یا الله یا الله یا الله	24 تا 29 اسفند	منطقهٔ حلبچه تا سلیمانیهٔ عراق

رهبری امام خمینی (ره) در دفاع مقدس

امام خمینی (ره) از ابتدای جنگ تحمیلی به‌صراحت اعلام کردند: «ما براساس اعتقاد و باور دینی خود اجازه نداریم به کشور دیگری تعدّی کنیم و میل داریم در همه جای دنیا صلح و صفا باشد اما اگر کشوری به ما تعدّی کرد، توی دهنش می‌زنیم». براساس همین منطق نیز با شروع تجاوز نظامی رژیم بعثی عراق از همهٔ قشرهای ملت خواستند که برای دفاع از ایران به‌سوی جبهه‌های نبرد بشتابند. همچنین به مسئولان توصیه کردند که جنگ را مسئلهٔ اصلی کشور بدانند و برای پیشبرد آن تا پیروزی نهایی بر دشمن، به رزمندگان و مردم یاری برسانند. اهتمام فراوان حضرت امام خمینی (ره) بر تقویت بنیهٔ دفاعی و حمایت‌های ایشان برای بالا بردن کیفیت و کمیت امکانات و تجهیزات نظامی و تأمین بودجه‌های جنگ نیز از جمله تدابیر رهبری ایشان در طول دفاع مقدس بود که تا روزهای پایانی جنگ ادامه داشت، اما مهم‌ترین اقدام ایشان ایجاد تحول در روح و روان جوانان ایرانی بود. امام خمینی با تمسک به مفاهیم جهاد و شهادت و یادآوری حماسهٔ عاشورا، میدان نبرد را به صحنهٔ نمایش رشادت و شجاعت جوانان ایرانی تبدیل کردند. آنان در سایهٔ ایمان و اعتقاد و خلاقیت خاص خویش همهٔ محاسبات نظامی رایج در دنیا را بر هم زدند و با طراحی و انجام دادن عملیات‌های خارق‌العاده زمینی، هوایی و دریایی، افسران نظامی جهان را به شگفتی واداشتند. در نتیجهٔ رهبری امام خمینی جلوه‌های زیبایی از ایثار و فداکاری در راه دین و میهن و همچنین تقویت انگیزه جهاد و روحیهٔ شهادت طلبی در میان جوانان ایرانی به نمایش گذاشته شد. برخی از فرماندهان جوان دوران دفاع مقدس، امروز به نماد رشادت و مقاومت مردم سوریه و عراق علیه گروه‌های تکفیری و داعشی تبدیل شده‌اند.

نقش مردم در دفاع مقدس

نقش مردم قهرمان ایران در طول هشت سال دفاع مقدس در دو زمینه قابل بررسی است:

1- حضور مستقیم در خط مقدم جبهه و نبرد با دشمن متجاوز؛
2- مشارکت در تأمین بخشی از هزینه‌های مادی جنگ از طریق کمک‌های داوطلبانه، به ویژه تهیه و تدارک پوشاک و خوراک برای رزمندگان.

حضور داوطلبانهٔ گروه‌ها و قشرهای مختلف مردم از سرتاسر ایران در جبهه‌های نبرد، کمک فراوانی به پیشبرد جنگ و کسب پیروزی کرد. علاوه بر نیروهای بسیجی، جهادگرانِ جهاد سازندگی نیز داوطلبانه به جبهه رفتند. آنان که به سنگرسازان بی‌سنگر معروف بودند، مسئولیت مهم «مهندسی رزمی» را در دفاع مقدس به عهده گرفتند و به ایجاد خاکریز، پل‌ها و جاده‌ها و ساختن سنگر برای رزمندگان پرداختند.

در پشت جبهه نیز پزشکان و پرستاران با صبر و حوصلهٔ فراوان به مداوای رزمندگان همت گماشتند. بازاریان هم با کمک‌های مالی و تهیهٔ مایحتاج به رزمندگان در جبهه‌ها یاری می‌رساندند.

زنان ایرانی نقش مهمی در هشت سال دفاع مقدس برعهده داشتند و کمک فراوانی به پیشبرد و موفقیت عملیات رزمندگان کردند. مهمترین این خدمات عبارت بودند از:

1- حضور در خط مقدم جبهه در سال‌های اول جنگ؛
2- تشویق برادران، همسران و فرزندان خویش برای حضور در جبهه؛
3- تهیه و آماده‌سازی خوراک و پوشاک رزمندگان؛
4- پرستاری از رزمندگان مجروح در بیمارستان‌ها؛
5-  پاسداری از حریم خانواده در غیاب همسران رزمنده.

حضور معلمان و دانش‌آموزان در دفاع مقدس

معلمان و دانش‌آموزان نیز نقش چشمگیر و تأثیرگذاری در هشت سال دفاع مقدس داشتند. در آن سالها جبه‌ههای جنگ شاهد حضور صدها هزار دانش‌آموز و معلم ایرانی بود که برای دفاع از کیان نظام اسلامی و سرزمین مادری به جبهه رفتند و در سنگرها نیز از درس و مشق غافل نماندند. در طول دفاع مقدس حدود 2500 معلم و نزدیک به 36000 دانش‌آموز به شهادت رسیدند و هزاران نفر هم جانباز، اسیر و جاویدالاثر شدند.

پایان جنگ تحمیلی

جنگ‌ها بر اثر علت‌های مختلف از جمله مناقشات تاریخی، سیاسی و اقتصادی آغاز می‌شوند و به همان‌گونه تحت تأثیر عوامل و شرایط گوناگون سیاسی، اقتصادی، نظامی و... به پایان می‌رسند.

در تیرماه 1367، امام خمینی پس از دریافت گزارش و نظر مشورتی فرماندهان نظامی و مسئولان سیاسی کشور به منظور پایان دادن به جنگ تحمیلی، قطعنامهٔ 598 شورای امنیت سازمان ملل متحد را پذیرفت؛ اما صدام رئیس رژیم بعثی عراق که تا پیش از آن وانمود می‌کرد خواهان صلح و آتش‌بس است به نیروهای ارتش خود دستور داد به مناطقی از ایران در خوزستان و سایر نواحی مرزی حمله کنند. علاوه بر آن، گروهک تروریستی سازمان مجاهدین خلق (منافقین) را برای لشکرکشی به داخل خاک ایران تجهیز، تشویق و پشتیبانی کرد. پس از آنکه نیروهای مسلح و مردمی ایران با رشادت و فداکاری تمام در برابر یورش‌های دشمن متجاوز ایستادگی کردند و شکست سختی به آنان به ویژه منافقین وارد آوردند، صدام قطعنامهٔ 598 را پذیرفت و اندکی بعد میان ایران و عراق آتش بس برقرار شد.

پس از برقراری آتش‌بس و دو سال مذاکره میان وزرای خارجه ایران و عراق، صدام در نامه‌ای به حجت‌الاسلام والمسلمین اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس جمهوری وقت ایران، قرارداد الجزایر را بار دیگر به رسمیت شناخت و اظهار داشت که شما به هر آنچه که می‌خواستید، رسیدید. پس از آن، آزادگان عزیز با استقبال گرم مردم ایران به آغوش میهن اسلامی بازگشتند. در سال 1370 نیز سازمان ملل متحد رسماً رژیم بعثی عراق را به‌عنوان متجاوز و آغازکنندهٔ جنگ معرفی کرد. به این ترتیب، جنگ هشت سال‌های که صدام با حمایت آمریکا با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی و تصرف بخشی از خاک ایران آغاز کرده بود، با شکست خود او به پایان رسید و برای اولین بار در دویست سال اخیر، دشمنان در جداسازی حتی یک وجب از خاک ایران ناکام ماندند.

مجاهدین خلق (منافقین) و جنگ تحمیلی

در تاریخ جهان موارد معدودی از خیانت و همکاری افراد، گروه‌ها و یا احزاب سیاسی با دشمنان خارجی در زمان جنگ مشاهده شده است. گروهک سازمان مجاهدین خلق که مردم آنان را منافقین می‌نامند، از آن جمله است. منافقین در دوران جنگ تحمیلی از هیچ اقدامی علیه کشور و مردم ایران دریغ نورزیدند. سران و اعضای این گروهک در خیانتی آشکار به عراق رفتند و در خدمت  صدام قرار گرفتند (1365).

مهم‌ترین اقدامات مجاهدین خلق در دوران دفاع مقدس عبارت‌اند از:

1- ایجاد آشوب در داخل کشور و ترور بسیاری از مسئولان و مردم عادی؛
2- دادن اطلاعات سری و نظامی کشور به رژیم صدام و دیگر دشمنان خارجی؛
3- همکاری نظامی با ارتش بعثی عراق در جنگ با ایران؛
4- همکاری با ارتش بعثی در سرکوب و کشتار مخالفان صدام از جمله مبارزان کرد؛
5- تهاجم به داخل خاک ایران پس از پذیرش قطعنامهٔ

دستاوردهای دفاع مقدس

الف) نظامی
1- تحول در حوزهٔ صنایع دفاعی (ساخت انواع موشک‌ها، پیشرفت در حوزهٔ هوا - فضا، افزایش توان پدافند هوایی)؛
2- خودکفایی در تولید و ساخت نیازهای مختلف نظامی؛
3- برخورداری از تجربیات تازه در زمینهٔ سازماندهی و آموزش نیروی انسانی داوطلب؛
4- تقویت و تحکیم سازمان رزم نیروهای مسلح (ارتش، سپاه و نیروی انتظامی)؛
5- شکوفایی استعدادهای بالقوه در فرماندهی جنگ و ظهور فرماندهان با استعداد.

ب) فرهنگی و معنوی
1- تقویت اعتماد به نفس و احساس خود باوری و بروز خلاقیت در میان جوانان ایرانی
2- تثبیت اقتدار نظام جمهوری اسلامی در دفاع از تمامیت ارضی کشور