درسنامه آموزشی جغرافیای ایران کلاس دهم
درس 6: منابع آب ایران
به تصاویر زیر نگاه کنید. در نمودار سمت چپ، میزان مصرف آب در کشور در بخشهای مختلف نشان داده شده است. تصویر سمت راست به ما میگوید که در کشوری کم آب زندگی میکنیم. حال برای رفع مشکل کم آبی چه باید کرد؟
|
|
اگر متوجه شوید که دیگر آبی در اختیار ندارید چه اتفاقاتی رخ میدهد؟ با توجه به اینکه سه چهارم کرۀ زمین را آب فرا گرفته است، آیا باز هم باید نگران کم آبی باشیم؟ آیا کم آبی در کشور ما واقعیت دارد یا فقط شایعه است؟ اولین کاری که هنگام تشنگی میکنید چه خواهد بود؟ لیوان را برمیدارید به سراغ شیر آب میروید و از اینکه آب به لیوان سرازیر میشود، خوشحال خواهید شد. اما آیا فکر کردهاید چگونه این آب در اختیار شما قرار گرفته است؟ در این درس میخواهیم با منابع آب در کشورمان آشنا شویم.
فعالیت 1: شناخت محل زندگی (صفحهٔ 47 کتاب درسی)
1- در گروه کاری خود انجام دهید:
الف) آب مورد نیاز محل زندگی شما از کجا تأمین میشود؟ از منابعی مانند چاه، قنات، رودخانه و...
ب) گزارشی تهیه کنید که موارد سوءِ مصرف آب را در منزلتان نشان دهد. چکه کردن آب شیر، باز گذاشتن شیر آب در هنگام استحمام، شستن حیاط خانه و اتومبیل با آب آشامیدنی، آبیاری باغچه با آب بهداشتی و شهری و...
پ) داستانی بنویسید که آیندۀ مردم شهری را نشان بدهد که منابع آب خود را از دست دادهاند.
2- با کمک هم گروههای خود، گزارشی تهیه کنید که اگر آب منزل شما برای یک هفته قطع شود، چه مشکلاتی خواهید داشت؟ چه راهکارهایی پیشنهاد میکنید؟
مشکلاتی مانند اختلال در نظافت، شستوشو، پخت و پز، کمبود آب آشامیدنی و...
حال ببینیم که وضع آب در کشورمان چگونه است و برای حفظ این مایۀ حیات چه کارهایی باید انجام دهیم و همینطور میخواهیم ببینیم آیا راهی برای جلوگیری از هدر رفتن این مادۀ با ارزش وجود دارد؟
به نقشۀ میانگین بارندگی سالانۀ کشور نگاه کنید. اگر با رسم خطی عمودی از تهران به بوشهر، این نقشه را به دو قسمت تقسیم کنیم در کدام سمت بارش بیشتری داریم؟ به نظر شما چه عواملی سبب توزیع نامتعادل بارش در کشور ما میشود؟
در هر محیط جغرافیایی، چه عواملی بر میزان و نوع بارش تأثیر میگذارند؟ به درس آب و هوا مراجعه کنید و با استفاده از مطالب آن پاسخ دهید.
آب قابل دسترس
گفتیم که آب موجود در کشور ما از ریزشهای جوی تأمین میشود. در فصول سرد سال، ریزش برف و باران به صورت جریان آب رودها، منابع آب کشور را تغذیه میکند و در فصول گرم، آبهای فرو رفته در زمین به صورت چشمه، چاه و قنات، آب مورد نیاز ساکنان بخشهای مختلف را تأمین مینمایند. پدران ما در قرنهای گذشته با توجه به کم آبی و خشک بودن سرزمین ایران برای دستیابی به آب، قنات را ابداع کردهاند تا در تمام سال آب مورد نیاز را در اختیار داشته باشند.
ویژگی رودهای ایران
با توجه به عواملی که بر وضع آب کشورمان تأثیرگذار است، میتوانیم ویژگیهای زیر را در مورد رودهای ایران در نظر بگیریم.
1- در ایران بیشتر بارشها در اواخر فصل پاییز تا اوایل فصل بهار میبارد، به این دلیل هر چه به پایان این دوره نزدیکتر میشویم، آبدهی رودها بیشتر میشود.
2- با توجه به ناهمواریها و جهت آنها، هر چه از غرب به سمت شرق کشور برویم، مقدار آب رودها کمتر میشود.
3- رودهایی که از کوهستانهای بلند و برفگیر تغذیه میشوند، دائمی هستند. اگر این رودها در نواحی مرطوب، جریان یابند مقدار آب آنها بیشتر خواهد بود.
4- رودهای مناطق نسبتاً خشک بیشتر طغیانی و اتفاقی و مقدار آب آنها در سالهای مختلف متفاوت است.
فعالیت 2: شناخت محل زندگی (صفحهٔ 49 کتاب درسی)
با توجه به موقعیت استان خود روی نقشه، عوامل مؤثر بر میزان و نوع بارش محل زندگی خود را مشخص کنید.
به طور کلی نزدیکی به دریاها، کوهها و موقعیت جغرافیایی که هر استان در آن قرار دارد میتواند بر میزان و نوع بارش اثر بگذارد.
کانونهای آبگیر
در مناطق کوهستانی، مکانهایی وجود دارد که سرچشمه رودهای متعدد هستند. به این مکانها کانونهای آبگیر میگویند. رودهایی که از کانونهای آبگیر سرچشمه میگیرند ممکن است در جهات مختلف جریان یابند.
انواع کانونهای آبگیر
با استفاده از نقشۀ زیر بگویید چند نوع کانون آبگیر داریم؟
- کانونهای آبگیری که بیش از 500 میلیمتر بارش داشته باشند و حداقل در هشت ماه از سال، این بارشها اتفاق بیفتد، به آنها کانونهای دائمی میگویند. کانونهای آبگیر دائمی را روی نقشه مشخص کنید.
- اگر کانونهای آبگیر در فصول سرد سال، ذخیرۀ برف خود را تا ابتدای ماههای گرم سال حفظ کنند، بدون توجه به میزان بارش و زمان آن جزءِ کانونهای فصلی به شمار میرود. کانونهای آبگیر فصلی را روی نقشه مشخص کنید.
- در کوهستانهای نزدیک به مناطق گرم و خشک، که گاهی بارشهای کوتاه و اتفاقی رخ میدهد، نوعی کانون آبگیر موقت شکل میگیرد که آنها را کانونهای اتفاقی مینامند. کانونهای آبگیر اتفاقی را روی نقشه مشخص کنید.
حوضهٔ آبریز
به محدودهای که با توجه به شکل زمین و شیب ناهمواریها، آبهای جاری را به سوی پایینترین نقطۀ آن هدایت کند، حوضۀ آبریز میگویند.
به نقشۀ حوضههای آبریز ایران توجه کنید. آیا همۀ آبها در کشور ما در قسمت مرکزی جمع میشود؟ براساس این نقشه، حوضههای آبریز در کشور ما دو نوع است:
الف) حوضۀ آبریز خارجی:
یعنی مساحتی از کشور که آب رودهای آن به دریاهای اطراف میریزد؛ اما در طول مسیر، مورد استفاده قرار میگیرند.
ب) حوضۀ آبریز داخلی:
یعنی مساحتی از کشور که تمام آب آنها در کشور جریان دارد و وارد دریاچههای داخلی میشود.
با توجه به نقشه بالا، نام حوضههای آبریز خارجی و داخلی را بنویسید.
|
حوضههای آبریز خارجی |
حوضههای آبریز داخلی |
|---|---|
|
حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان و دریای خزر، حوزه آبریز شرق ایران |
حوضه آبریز فلات مرکزی، حوضه آبریز دریاچه ارومیه، حوضه آبریز فلات مرکزی، حوزه آبریز قرهقوم |
فعالیت 3: شناخت محل زندگی (صفحهٔ 51 کتاب درسی)
مشخص کنید استان محل زندگی شما در کدام حوضۀ آبریز قرار دارد؟
با توجه به نقشه زیر و استان محل زندگی خود میتوانید به این سؤال پاسخ دهید. برای مثال: استان گیلان در حوضه آبریز دریای خزر، استان کرمان در حوضه آبریز فلات مرکزی، استان بوشهر در حوضه آبریز دریای عمان و خلیج فارس قرار دارد.
دریاها و دریاچههای ایران
در شمال و جنوب کشورمان دریاهای مهمی قرار دارد. در شمال، دریای خزر و در جنوب، خلیج فارس و دریای عمان. دریاها از این نظر، که ما را به سایر نقاط جهان متصل میکنند، بسیار اهمیت دارند، به گونهای که ما در جنوب کشور از طریق دریای عمان با اقیانوس هند ارتباط داریم و در شمال، دریای خزر از طریق کانال دن- ولگا به دریای سیاه ارتباط پیدا کرده است.
دریایی مشترک با همسایگان
دریای خزر، پهنۀ آبی بزرگی است که در امتداد شمال به جنوب کشیده شده است. این دریا از بقایای دریای عظیم تتیس است که زمانی بخش اعظم نیمکرۀ شمالی را پوشانیده بود. از حدود 60 میلیون سال پیش این دریا از بقیۀ آبهای قدیمی جدا ماند و به شکل بزرگترین دریاچۀ جهان درآمد؛ اما به دلیل همین وسعت زیاد، نام دریا را بر آن نهادند. این دریا را به نامهای مختلفی مینامند؛ از جمله دریای مازندران، کاسپین، قزوین، گرگان، طبرستان، هیرکانی و دریای دیلم. در حال حاضر نام آن، دریای خزر است و در نقشههای خارجی کاسپین نامیده میشود.
طول این دریا حدود 1200 کیلومتر و عرض متوسط آن 300 کیلومتر است. مساحت آن با توجه به تغییرات سطح آب، متفاوت است. سطح آب این دریا از سطح آبهای آزاد حدود 28 متر پایینتر است. با توجه به نقشۀ دریای خزر، به این سؤالات پاسخ دهید:
کشورهای همسایۀ این دریا کدامند؟
طولانیترین رودهایی که به این دریا میریزند عبارتاند از رود ولگا و اورال از شمال، سفید رود و هراز از جنوب، رود اترک و گرگان از جنوب شرق و رود کورا و ارس از سمت جنوب غرب.
اهمیت دریای خزر
از جمله دلایل اهمیت این دریا میتوان به تجارت دریایی، بهرهبرداری از منابع نفت و گاز، ویژگیهای خاص محیط زیست، گردشگری و صید ماهی اشاره کرد. در سالهای گذشته انواع ماهیهای این دریا را شناختهاید.
انواع ماهیان خاویاری جهان فقط در این دریا زندگی میکنند. بعضی از تالابهای حاشیۀ این دریا، محل توقف پرندگان مهاجر است.
فعالیت 4 (صفحهٔ 52 کتاب درسی)
1- در تصویر و مطالب زیر چه نکتهای توجه شما را جلب میکند؟
آلودگی آب دریاها و وجود شرایط اقلیمی خاص این دریا زندگی آبزیان را در معرض تهدید جدی قرار داده است.
2- به نظر شما چه راههایی برای حفظ حیات وحش این دریا وجود دارد؟
وضع قوانین تنظیمکننده برای شکار و صید بیرویه- جلوگیری از تخلیه فاضلاب کارخانهها به دریا- پاکسازی سواحل و...
عوامل تهدید
1- شکار بری پوست و گوشت
2- کمبود مکان استراحت
3- بیماری های عفونی
4- تغییرات اقلیمی
5- گرفتار شدن در تورهای صیادی
6- آلاینده های شیمیایی
خلیج فارس مسیر دریایی ایرانیان برای همکاری جهانی
پیشروی آب اقیانوس هند از طریق دریای عمان و تنگۀ هرمز به درههای زاگرس، خلیجی هلالی شکل در جهت شرقی- غربی به وجود آورده که صدها سال است به آن «خلیج فارس» یا «دریای پارس» میگویند. طول آن حدود 900 کیلومتر و عرض متوسط آن 250 کیلومتر است. هشت کشور در اطراف خلیج فارس قرار دارند. با دقت در نقشه کشور های اطراف آن را نام ببرید.
مهمترین رودهایی که به خلیج فارس میریزد عبارتاند از: کارون، کرخه و دالکی و مُند.
کارون پرآبترین، طویلترین و تنها رود قابل کشتیرانی ایران است. به خلیجهای کوچک سواحل خلیج فارس «خور» میگویند؛ مثل خور موسی.
در خلیج فارس، جزایر مهمی همچون خارک، کیش، فرور، بوموسی - تنب بزرگ، تنب کوچک، لاوان، هنگام، لارک، هرمز و... وجود دارد که متعلق به ایران میباشند که برخی از آنها مسکونی هستند. قشم بزرگترین جزیرۀ خلیج فارس است.
اهمیت خلیج فارس
از جمله دلایل اهمیت این خلیج، تجارت دریایی و وجود منابع عظیم نفت و گاز در بستر آن و انواع ماهی و میگو است. خلیج فارس از مهمترین مراکز صید و پرورش مروارید است. تنگۀ هرمز، که محل اتصال این خلیج به دریای عمان است یکی از مهمترین مکانهای استراتژیک جهان است.
|
|
فعالیت 5 (صفحهٔ 54 کتاب درسی)
در گروه خود جستوجو کنید:
1- آیا خلیج فارس، نام دیگری داشته است؟ نتایج آن را در کلاس ارائه کنید.
تا قبل از ورود آریاییان به فلات ایران در منابع آشوری از خلیج فارس با عنوان «نارمرتو» که به معنای رود و یا آبراه تلخ است نام برده شده و این قدیمیترین عنوانی است که به خلیج فارس داده شده است.
در کتیبهای از داریوش بزرگ شاه هخامنشی واژه یا عبارت «درایه تیه هچا پارسه آئی تی» بر آبراه خلیج فارس اطلاق شده که معنای آن «دریایی که از پارس میرود» است.
فلاویوس آریانوس مورخ یونانی قرن دوم میلادی در کتابش «آنابازیس» برای نام خلیج فارس واژه «پرسیکون کاای تاس» را به کار میبرد که معنا و مفهوم آن قرابت نزدیکی با عبارت «خلیج فارس» دارد.
«استرابون» جغرافیدان معروف یونانی هم که در نیمه قرن اول میلادی زندگی میکرد در کتاب خود مکرراً از همین واژه برای معرفی خلیج فارس بهره برده و به ویژه تصریح میکند که اعراب بین دریای سرخ و خلیج فارس (پرسیکون کا ای تاس) روزگار میگذرانند.
کلودیوس پتوله ما اوس معروف به بطلمیوس از بزرگترین جغرافیادانان جهان در قرون اولیه پس از میلاد در قرن دوم میلادی از آبراه خلیج فارس تحت نام «پرسیکوس سینوس» ذکر کرده است که دقیقاً به مفهوم «خلیج فارس» است. در برخی منابع لاتین این واژه به صورت سینوس پرسیکوس و «ماره پرسیکوم» هم ذکر شده است که معنای عبارت اخیر دریای پارس است.
لازم به یادآوری است که در بسیاری از زبانهای زنده دنیا نیز واژه سینوس پرسیکوس برای معرفی نام خلیج فارس وارد شده است. چنانکه در زبانهای: فرانسه به صورت: Golfe Persique؛ انگلیسی Persian Gulf؛ آلمانی Persischer Golf؛ ایتالیایی Golfo Persico؛ روسی Persidskizaliv؛ ژاپونی Perusha Wan؛ و ترکی Farsi Korfozi ثبت شده است.
کوین توس کورتیوس روفوس مورخ رومی هم در قرن اول میلادی نام لاتین «آکوارم پرسیکو» را برای خلیج فارس به کار برده است که به معنای آبگیر پارس است.
در منابع تاریخی و جغرافیایی دوره اسلامی نیز به طور مکرر برای شناسایی و معرفی آبراه خلیج فارس از واژهها و عبارات «بحر فارس، البحر الفارسی، الخلیج الفارس، خلیج فارس» استفاده شده است.
ابن الفقیه در اثر جغرافیاییاش «مختصر کتاب البلدان» که در سال 279ق تألیف شده درباره خلیج فارس آورده است: «و بدان که دریای پارس و هند از برای پیوستگی به یکدیگر هر دو یک دریا هستند.» ابوعلی احمدبن عمر بن رسته در کتابش «الاعلاق النفیسه» در سال 290ق درباره خلیج فارس نوشته است: «اما دریای هند، از آن خلیجی به سوی ناحیت پارس بیرون آید که خلیج فارس نام دارد... و بین این دو خلیج یعنی خلیج احمر و خلیج پارس سرزمین حجاز و یمن و دیگر بلاد عرب واقع است.» ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله بن احمد بن خردادبه خراسانی (وفات 300ق) در کتاب «المسالک و الممالک» در این باره مینویسد: «گروهی از این رودها به سوی بصره و گروهی به سوی مذار [شهری بین واسط و بصره] روانند و سپس همه آنها به دریای پارس می ریزند.» بزرگ بن شهریار الناخذاه هرمزی (ناوخدای هرمزی) در کتابش «عجایب الهند بر و بحر و جزایره» که در سال 342ق آن را تألیف کرده از واژه «بحر فارس» برای معرفی خلیج فارس بهره برده است. ابواسحاق ابراهیم بن محمد الفارسی الاصطخری (وفات 346ق) هم در کتاب خود «مسالک الممالک» از عبارت «بحر فارس» برای معرفی نام خلیج فارس استفاده می کند. مورخ نامدار ابوالحسن علی بن الحسین بن علی مسعودی (وفات 346ق) نیز در «مروج الذهب و معادن الجوهر» در ذکر خلیج فارس عبارت «بحر فارس» را به کار برده است. مسعودی در کتاب دیگرش «التنبیه و الاشراف» هم واژه «البحر الفارسی» را برای شناساندن خلیج فارس به کار گرفته است.
ابوریحان محمد بن احمد البیرونی الخوارزمی (وفات 440ق) نیز در آثار خود واژههای «دریای پارس خلیج پارس بحر پارس» را برای معرفی خلیج فارس ذکر کرده است. ابن حوقل در اثرش «صورة الارض» و بشاری در کتابش «احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم» که به ترتیب در سالهای 367ق و 375ق تألیف شده اند، واژه «بحر فارس» را به جای خلیج فارس به کار بردهاند در کتاب «حدودالعالم من المشرق الی المغرب» هم در معرفی خلیج فارس از عبارت «خلیج فارس» بهره گرفته شده است. محمد بن نجیب بکیران در کتابش «جهان نامه» ابن البلخی در «فارسنامه» شرف الزمان طاهر مروزی در «طبایع الحیوان» ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن ادریس در «نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق» شهاب الدین ابوعبدالله یاقوت بن عبدالله حموی رومی در «معجم البلدان» ابوعبدالله زکریا بن محمد بن محمود قزوینی در «آثارالباقیه» و اخبارالعباد در کتاب «عجائب المخلوقات و غرایب الموجودات» ابوالفداء در «تقویم البلدان» و شمس الدین ابوعبدالله محمد بن ابی طالب الانصاری الدمشقی الصوفی در «نخبة الدهر فی عجایب البر و البحر» به ترتیب واژهها و عبارات: «بحر پارس - دریای پارس (و هم بحر پارس) الخلیج الفارسی بحر فارس دریای پارس (و هم بحر فارس) دریای پارس بحر فارس (و دریای پارس) بحر فارس و بحر الفارسی (و بحر فارس)» را در معرفی و ذکر خلیج فارس به کار برده اند. این عبارات و واژهها به طور مکرر طی قرون پنجم تا یازدهم قمری در منابع تاریخی و جغرافیایی زیر نیز ذکر شده است. شهاب الدین احمد بن عبدالوهاب بن محمد النویری در کتاب «نهایة الادب فی فنون العرب» حمدالله مستوفی در کتاب «نزهة القلوب»؛ ابن الوردی در کتاب «حزیدة العجائب و فریدة الغرایب» ابن بطوطه در کتاب «تحفه النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار» ابوالقاسم محمد بن حوقل در کتاب «صورةالارض» و کتاب «صبح الاعشی فی کتابة الانشاء» نوشته احمد بن علی بن احمد القلقشندی همچنین مصطفی بن عبدالله کاتب چلبی فلسطینی معروف به حاجی خلیفه (وفات 1067ق) صاحب کتاب «کشف الظنون» در کتاب دیگرش «جهان نما» در توصیف خلیج فارس آورده است: [ترجمه از زبان ترکی است] «دریای پارس به این دریا سینوس پرسیقوس می گویند یعنی خلیج فارس به مناسبت اینکه در مشرق آن فارس واقع است به آن نسبت داده میشود و آن را ماره پرسیقوم (دریای پارس) نیز میگویند.» در جلد هفتم «دایرة المعارف البستانی» نیز که در سال 1883میلادی به چاپ رسیده است برای معرفی خلیج فارس از واژه «الخلیج العجمی» استفاده شده است.
2- نقش و جایگاه تنگه هرمز و جزایر خلیج فارس در دوران دفاع مقدس را بررسی کنید.
تامین خطوط مواصلاتی دریایی به بنادر خودی - جلوگیری از صدور نفت عراق - ایجاد اختلال در نظام اقتصادی دشمن - اجرای عملیات مرواید از خلیج فارس و نابودی بنادر مهم نفتی عراق- - اجرای عملیات والفجر - قطع ارتباط دریایی دشمن و خطوط مواصلاتی آن.
دریای عمان: ایران به اقیانوس راه دارد.
آنچه امروز دریای عمان نامیده میشود در گذشته دریای مکران نام داشت. این دریا بین ایران، عمان و پاکستان مشترک است. چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران در شمال دریای عمان قرار دارد.
تنها دریای آزاد ایران، که از طریق آن میتوان به آبهای همۀ دریاهای جهان دسترسی داشت، دریای عمان است. دریای عمان بخشی از آبهای اقیانوس هند است که از طریق تنگۀ مهم هرمز از خلیج فارس جدا میشود. عمق این دریا گاهی تا 2000 متر هم میرسد، از این نظر برای عبور کشتیهای تجاری و نفت کشهای غول پیکر بسیار مناسب است. این منطقه دارای ویژگیها و قابلیتهای منحصر به فرد بوده از جمله جنس ساحل، عمق بسیار خوب دریا و عدم نیاز به استفاده از آبراه و کانالهای دریانوردی در سواحل مکران، امکان ساخت و توسعه بدون محدودیت بنادر، به ویژه جهت پهلوگیری کشتیهای اقیانوسی را فراهم ساخته است.
اهمیت دریای عمان
از جمله دلایل اهمیت این دریا، امکان دسترسی به همۀ آبهای آزاد جهان، حمل و نقل کالا و مسافر از طریق راههای دریایی است. همچنین این دریا بر زندگی مردم ساحل نشین تأثیر بسیاری دارد و مشاغل گوناگونی از جمله صیادی و پرورش ماهی و میگو را به وجود آورده است.
|
|
فعالیت 6 (صفحهٔ 56 کتاب درسی)
در گروه کاری، گزارشی از ویژگیهای جغرافیایی و یا اقتصادی یکی از دریاهای ایران را با تصویر، تهیه و به کلاس گزارش کنید. کار بهترین گروه در کلاس نصب شود.
آلودگی دریاها
ورود مستقیم یا غیرمستقیم هرگونه ماده یا انرژی به محیط زیست دریایی است که به کاهش تولید و همچنین کاهش رشد و نمو جانداران منجر شود و تأثیرات سوء، بر سلامت و بهداشت آبزیان و انسان داشته باشد.
آلایندههایی که دریاهای ایران را تهدید میکنند، عبارتاند از:
1- فاضلابهای شهری، صنعتی و کشاورزی
2- زبالههای جامد مثل پلاستیک
3- آلایندههای شیمیایی شامل مواد آلی، معدنی و رادیواکتیو
4- استخراج و حمل و نقل نفت
5- ورود کودها و سموم شیمیایی مصرف شده در اراضی کشاورزی توسط رودها
فعالیت 7 (صفحهٔ 56 کتاب درسی)
با دوستان همگروه خود گفتوگو، و راهحلهایی برای مبارزه با آلودگی دریاها ارائه کنید.
جلوگیری از آلودگیهای نفتی در دریا در زمان اکتشاف و انتقال نفت، جلوگیری از ریختن زبالهها و فاضلاب خانگی و صنعتی به دریاها، جلوگیری از ریختن فاضلاب کشاورزی به دریاها و....
دریاچههای ایران
به لحاظ زمانی، دو نوع دریاچه وجود دارد:
دریاچههای دائمی:
اغلب دریاچههای دائمی ایران در نیمه غربی کشور قرار دارند که از نظر شرایط آبوهوایی جزء نواحی مرطوب و نیمه مرطوب کشور هستند. آب بعضی از این دریاچهها شور و برخی دیگر آب شیرین دارند. مهمترین دریاچههای دائمی ایران عبارتاند از دریاچه ارومیه، زریبار (زریوار) غرب مریوان در استان کردستان، پریشان (فامور) و مهارلو (استان فارس) و... البته در قله بعضی از کوههای آتشفشانی مانند سبلان هم دریاچههای کوچکی وجود دارند که آب آنها از ذوب برفها تأمین میشود اما به دلیل سرمای ناشی از ارتفاع اغلب مواقع سال یخ بسته است.
دریاچههای فصلی:
این دریاچهها در فصول پر بارش وسعت بیشتری پیدا میکنند ولی در ماههای گرم و یا در سالهای کم بارش به دلیل تبخیر آب آنها خشک شده یا به شکل باتلاق و شورهزار در میآیند. مهمترین دریاچههای فصلی ایران دریاچه مسیله در قم، نیریز در فارس، هامون در سیستان و بلوچستان و جازموریان بین دو استان کرمان و سیستان و بلوچستان.
دریاچۀ ارومیه: دومین دریاچه آب شور جهان و یکی از مهمترین زیستبومهای آبی ایران است. این دریاچه بزرگترین دریاچه داخلی کشور بوده و به دلیل برخوردار بودن از ارزشهای بینظیر طبیعی و اکولوژیک، به عنوان پارک ملّی و ذخیرهگاه زیستکره یونسکو معرفی شده است.
آب این دریاچه علاوه بر چشمههای کف و حاشیۀ آن، از طریق رودهای متعددی تأمین میشود. به نقشۀ دریاچۀ ارومیه نگاه کنید، مهمترین رودهایی که به این دریاچه میریزند کداماند؟ تلخه رود، زرینه رود، سیمینه رود
از دلایل اهمیت این دریاچه، وجود جزایر متعدد در آن است که محل زندگی انواع پرندگان مهاجر است و همچنین در اطراف دریاچه، املاح و رسوباتی است که برای درمان امراض پوستی مورد استفاده قرار میگیرد. آب این دریاچه موجب معتدل شدن آب و هوای منطقه شده است.
این دریاچه را با نامهای دیگری همچون چیچست و کبودان نیز میشناختهاند.
بیشتر بدانیم: پوشش گیاهی و زندگی جانوری در دریاچه ارومیه
نزدیک 550 گونه گیاهی یک ساله و چندساله در ناحیه اکولوژیک دریاچه شناسایی شدهاند. پوشش گیاهی غالب این منطقه شامل گونههای شورپسند، خشکیدوست و آبزی میباشد.
آب شور دریاچه ارومیه چند گونه جلبکی را در درون خود پرورش میدهد که منبع غذایی برای آرتمیاست. تالابهای اقماری نیز زیستگاه جوامع انبوهی از جلبکهای مختلف و از جمله جلبکهای سبز و سبز-آبی هستند. این جلبکها یکی از ارکان اصلی زنجیره غذایی این مجموعه را تشکیل میدهند.
27 گونه پستاندار، 212 گونه پرنده، 41 گونه خزنده، 7 گونه دوزیست و 26 گونه ماهی در ناحیه اکولوژیک دریاچه به ثبت رسیدهاند. از بین اینگونهها، پرندگان مهمترین مهرهداران منطقه محسوب شده و مطالعات زیادی روی آنها انجام شده است.
|
|
|
دریاچه ارومیه مرکز زمستان گذرانی پرندگان آبزی مهاجر، به ویژه مرغابی و گونههای کنارآبچر است و از اینرو دارای اهمیت بینالمللی است. جزایر موجود در دریاچه پذیرای بزرگترین جمعیت زادآور فلامینگو (بالغ بر 20.000 جفت) و بین 200 تا 500 جفت پلیکان سفید میباشند. 11 گونه پرنده آبزی در معرض خطر انقراض در این دریاچه شناسایی شدهاند. جزایر جنوبی دریاچه زیستگاه دو گونه پستاندار در معرض خطر، شامل گوزن زرد ایرانی و قوچ ارمنی میباشد.
روند تغییرات دریاچه ارومیه
روند نزولی افت سطح آب دریاچه ارومیه پس از دوران پرآبی آن در سال 1374 شروع گردیده و در طی بیست سال، تراز دریاچه بیش از 8متر افت کرده است. در واقع با توجه به ارقام ثبت شده، بهطور متوسط دریاچه در این بیست سال اخیر سالیانه با افت 40 سانتیمتری مواجه بوده است. با توجه به عمق کم این دریاچه، این میزان افت تراز منجر به خشکی درصد قابل ملاحظهای از سطح دریاچه گردیده و بیش از 30 میلیارد مترمکعب از حجم آب آن در اثر تبخیر و عدم ورود منابع آب کافی به آن از بین رفته است. همزمان با شروع افت تراز دریاچه، سطح دریاچه نیز پسروی قابل ملاحظهای داشته و میزان خشکی دریاچه در شهریور ماه سال 1393 به حدی رسید که قسمت جنوبی دریاچه با خشکی کامل مواجه گردید.
بیشتر بدانیم
مهمترین دلایل کاهش آب دریاچۀ ارومیه
مهمترین عوامل تهدیدکننده دریاچه ارومیه که عامل اصلی بروز بحران خشکی در آن هستند، عبارتاند از:
- فقدان برنامه آمایش و مدیریت یکپارچه در کل حوضه آبریز دریاچه
- توسعه سطح زیرکشت و بهرهبرداری مفرط از آب
- افزایش جمعیت شهرها و روستاهای حوضه آبریز دریاچه ارومیه و افزایش نیاز به آب
- تغییر اقلیم و پدیده خشکسالی
- تخریب مراتع و پوشش گیاهی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه
- احداث فزاینده سد بر روی رودخانههای حوضه آبریز دریاچه
فعالیت 8 (صفحهٔ 61 کتاب درسی)
الف) در گروه کاری خود، در مورد یکی از دریاچههای ایران گزارشی تهیه، و به کلاس ارائه کنید. کار بهترین گروه در کلاس نصب شود.
ب) با مراجعه به قرآن کریم، آیات مرتبط با موضوع آب را جستوجو کرده و در کلاس ارائه دهید.
بیشتر بدانیم: طرح ملی نجات دریاچه ارومیه
استمرار وضعیت دریاچه ارومیه و توجه ویژه دولتها در چند سال گذشته به حل این بحران محیطزیست ملّی، منجر به تصویب تشکیل «کارگروه ملّی نجات دریاچه ارومیه» در سال 1392 گردید.
مهمترین برنامهها و اقدامات این ستاد به شرح زیر است:
- شناخت بهتر و دقیق ابعاد بحران دریاچه ارومیه شامل عوامل مؤثر بر بروز بحران، شرایط کنونی و محتمل آتی دریاچه؛
- بررسی ابعاد و مسائل مختلف اکولوژیکی، زمینشناختی، زیستمحیطی، اقتصادی، اجتماعی، اقلیمی و هیدرولوژیکی مرتبط با دریاچه ارومیه؛
- جلب مشارکت و همکاری همه سازمانها و دستگاههای مسئول و ذیربط و بهرهمندی از نقطه نظرات کارشناسی و تخصصی آنها؛
- بهرهمندی از خرد جمعی و مشارکتطلبی اساتید، متخصصین، کارشناسان و پژوهشگران داخلی و خارجی؛
- به مشارکتطلبی مسئولین محلی در همگامسازی و همافزایی اقدامات در راستای تحقق هدف «احیای دریاچه ارومیه»؛
- تلاش برای ایجاد عزم همگانی و مشارکت عمومی برای احیای دریاچه ارومیه و بهبود وضعیت موجود آن از طریق آگاهسازی و تبدیل دریاچه ارومیه به یک «دغدغه همگانی»؛
- تدوین نقشه راه احیای دریاچه ارومیه.
با استناد به نقشه راه تدوین شده برای احیای دریاچه ارومیه و با هدف احیای اکولوژیکی دریاچه، سه سال نخست اجرای طرح ملّی نجات دریاچه ارومیه به عنوان سالهای تثبیت شرایط دریاچه ارومیه و ممانعت از هرگونه تداوم کاهش تراز آن معرفی و هدفگذاری گردیدند. بر این اساس تکلیف گردید تا روند کاهش تراز دریاچه ارومیه که از سال 1374 و با شیب متوسط 40سانتیمتر در هر سال آغاز شده و تا سال آبی 93-1392 نیز ادامه یافته، در درجه اول متوقف گردیده و سپس در طی بقیه ده سال برنامه احیا، به تراز اکولوژیکی برسد. تراز سطح دریاچه ارومیه در تاریخ 1398/06/31 در رقم 127,130متر از سطح دریاهای آزاد ثبت گردیده و جای امیدواری دارد که امیدها برای امکانپذیری تحقق احیای دریاچه ارومیه در سال 1406 در بین مردم زنده نگه داشته شود.
حال، با آنچه در این درس آموختید به سوال ابتدای این درس بازگردیم.
وضعیت منابع آب کشورمان چگونه است؟ چه راههایی برای رفع کمآبی میشناسید؟