از دانش‌آموز انتظار می‌رود پس از پاسخگویی به این سوالات بتواند: 1. فرایندهای رونویسی و ترجمه را به طور دقیق شرح دهد و نقش آنزیم‌های رنابسپاراز (انواع 1، 2 و 3) و جایگاه آن‌ها را در ساخت انواع رنا (پیک، ناقل، رناتنی) مشخص کند. 2. تفاوت‌های کلیدی رونویسی در پروکاریوت و یوکاریوت را از نظر مکان وقوع، هم‌زمانی با ترجمه، وجود پیرایش و اینترون، و طول عمر رنای پیک تحلیل نماید. 3. مراحل سه‌گانه ترجمه (آغاز، طویل شدن، پایان) را با شناسایی نقش جایگاه‌های A، P و E در رناتن، عملکرد رناهای ناقل، و نحوه برخورد با رمزه‌های آغاز و پایان توضیح دهد. 4. تفاوت مفاهیم تنظیم منفی و تنظیم مثبت رونویسی در پروکاریوت‌ها (مانند مثال الکتوز و مالتوز) را با ذکر نقش مهارکننده و فعال‌کننده تشریح کند. 5. روش‌های تنظیم بیان ژن در یوکاریوت‌ها را در سطوح پیش از رونویسی (فشردگی فام‌تن، توالی‌های افزاینده، عوامل رونویسی)، حین رونویسی و پس از رونویسی (مانند رناهای کوچک مهارکننده، طول عمر رنای پیک) طبقه‌بندی و مثال بزند. 6. نقش اینترون‌ها و پیرایش متفاوت را در ایجاد تنوع پروتئینی و تنظیم بیان ژن درک کرده و تفاوت آن را با اگزون‌ها بیان نماید. 7. سرنوشت پروتئین‌ها پس از ترجمه را بر اساس توالی‌های هدایت‌کننده پیش‌بینی کرده و بین پروتئین‌های سیتوپلاسمی، غشایی، ترشحی و اندامکی تمایز قائل شود. این سوالات به گونه‌ای طراحی شده‌اند که دانش‌آموز را از حفظ طوطی‌وار مفاهیم به سمت تحلیل روابط علت و معلولی در جریان اطلاعات ژنتیکی و تشخیص موارد استثنا و خطاهای رایج سوق دهند.

انتظارات آموزشی: از دانش‌آموز انتظار می‌رود پس از پاسخگویی به این سوالات بتواند: 1. انواع روابط بین دگره‌ها (بارز و نهفته، هم‌توانی، بارزیت ناقص) را در مثال‌های مختلف مانند گروه خونی Rh، ABO و رنگ گل میمونی تشخیص دهد و برای هر کدام دلیل بیاورد. 2. ژن‌نمود و رخ‌نمود را در صفات گسسته و پیوسته، تک جایگاهی و چندجایگاهی به درستی از یکدیگر تفکیک کرده و اثر محیط را در بروز رخ‌نمود توضیح دهد. 3. مربع پانت را برای صفات مستقل از جنس و وابسته به X (همچون هموفیلی) به کار گرفته و نسبت‌های احتمالی فرزندان را محاسبه کند. 4. بیماری‌های ژنتیکی قابل مهار با تغییر عوامل محیطی (مانند PKU) را بشناسد و نقش تغذیه و آزمایش‌های بدو تولد را در مدیریت آنها شرح دهد. 5. تفاوت صفات گسسته و پیوسته را با ذکر مثال (Rh در مقابل قد) توضیح داده و علت توزیع زنگوله‌ای در صفات چندجایگاهی را تحلیل کند. این سوالات به گونه‌ای طراحی شده‌اند که دانش‌آموز را به تفکر عمیق در مفاهیم پایه‌ای وراثت وادار کنند و او را برای مسائل ترکیبی و کاربردی آماده سازند.

پس از مطالعه این فصل و پاسخگویی به سوالات طراحی‌شده، انتظار می‌رود دانش‌آموز بتواند: - انواع جهش‌های کوچک (جانشینی، حذف، اضافه، خاموش، بی‌معنا، دگرمعنا) و جهش‌های بزرگ (ناهنجاری‌های عددی و ساختاری فام‌تن) را تشخیص داده و پیامدهای هر یک را پیش‌بینی کند. - نقش جهش، انتخاب طبیعی، رانش ژن، شارش ژن و آمیزش غیرتصادفی را در تغییر فراوانی دگره‌ها و تعادل جمعیت تحلیل کند. - تفاوت انتخاب طبیعی و رانش ژن را از نظر سازگاری و تصادفی بودن توضیح دهد. - مفهوم خزانه ژن و عواملی که گوناگونی ژنتیکی را افزایش یا کاهش می‌دهند، شرح دهد. - شواهد تغییر گونه‌ها (سنگواره‌ها، تشریح مقایسه‌ای، مطالعات مولکولی) را تفسیر کرده و مفاهیم ساختارهای همتا، آنالوگ و وستیجیال را به کار برد. - گونه‌زایی دگرمیهنی و هم‌میهنی را با ذکر مثال مقایسه کرده و نقش جدایی جغرافیایی و چندالدی را در ایجاد گونه جدید توضیح دهد. - ارتباط بین جهش، محیط و بقای جمعیت (مانند مقاومت به مالریا در افراد ناخالص داسی شکل) را تحلیل کند. - اثر عوامل جهش‌زا (فیزیکی و شیمیایی) و سبک زندگی (تغذیه، سیگار) را در ایجاد سرطان و سایر بیماری‌های ژنتیکی ارزیابی کند.

پس از مطالعه این فصل و پاسخگویی به سوالات طراحی‌شده، انتظار می‌رود دانش‌آموز بتواند: - فرایند تنفس یاخته‌ای هوازی را به عنوان اصلی‌ترین راه تأمین انرژی در یوکاریوت‌ها توصیف کرده و مراحل آن (قندکافت، اکسایش پیرووات، چرخه کربس، زنجیره انتقال الکترون) را به ترتیب و با ذکر مکان هر مرحله تحلیل کند. - نقش ATP را به عنوان حامل اصلی انرژی در یاخته شرح داده و روش‌های مختلف تولید آن (سطح پیش‌ماده، اکسایشی، نوری) را با یکدیگر مقایسه کند. - جایگاه و عملکرد راکیزه را در تنفس هوازی توضیح داده و ارتباط ساختار آن (غشای درونی چین‌خورده، وجود DNA مستقل) را با کارکردش توجیه کند. - مکانیسم زنجیره انتقال الکترون و شیمی‌اسمزی (تشکیل شیب پروتون و نقش آنزیم ATP ساز) را گام به گام تشریح کرده و نقش اکسیژن را به عنوان گیرنده نهایی الکترون بیان نماید. - تفاوت تخمیر الکلی و الکتیکی را از نظر محصولات نهایی، تولید یا عدم تولید CO2 و شرایط وقوع تشخیص داده و اهمیت تخمیر در صنعت و بدن انسان را توضیح دهد. - تنظیم تنفس یاخته‌ای بر اساس نیاز انرژی یاخته (بازخورد منفی ATP) را درک کرده و عواقب کمبود مواد مغذی یا اکسیژن را پیش‌بینی کند. - مفهوم رادیکال‌های آزاد، نحوه تشکیل آنها در زنجیره انتقال الکترون، اثرات مخرب آنها بر یاخته و نقش پاداکسنده‌ها (مانند ویتامین‌ها و کاروتنوئیدها) را در خنثی‌سازی آنها شرح دهد. - اثر عوامل سمی مانند الکل، سیانید و مونواکسید کربن را بر تنفس یاخته‌ای تحلیل کرده و ارتباط آنها با بیماری‌هایی مانند سیروز کبدی و سرطان را بیان نماید.

پس از پاسخگویی به این پرسش‌ها انتظار می‌رود دانش‌آموز بتواند: - تمایز میان اساس ژنی یک رفتار غریزی و نقش تجربه و یادگیری در شکل‌گیری نهایی آن رفتار را با ذکر مثال توضیح دهد. - انواع گوناگون یادگیری (خوگیری، شرطی شدن کلاسیک، شرطی شدن فعال، حل مسئله و نقش‌پذیری) را از نظر سازوکار و پیامد با یکدیگر مقایسه کند. - یک آزمایش علمی در حوزه رفتارشناسی جانوران را تحلیل کرده و فرضیه، روش و نتیجه‌گیری آن را از یکدیگر بازشناسد. - هزینه و سود یک رفتار سازگارکننده را بررسی کرده و توجیه کند که چرا با وجود هزینه‌های ظاهری، آن رفتار توسط انتخاب طبیعی برگزیده شده است. - ارتباط میان ویژگی‌های ظاهری جانوران نر، انتخاب جفت توسط ماده و موفقیت تولیدمثلی را از دیدگاه انتخاب طبیعی تبیین نماید. - مفهوم «غذایابی بهینه» را درک کرده و آن را در مثال‌های عینی برای تحلیل رفتار جانوران به کار ببرد. - علل غایی (چرایی) رفتارهای دگرخواهانه، حتی در مواردی که جانور دگرخواه زاده‌ای از خود به جا نمی‌گذارد، را بر اساس انتخاب طبیعی و انتخاب خویشاوندی تحلیل کند. - نقش همکاری متقابل و تنبیه متقلبان را در پایداری رفتارهای همکارانه در گروه‌های جانوری توضیح دهد.