درسنامه آموزشی تاریخ (1) انسانی کلاس دهم رشته ادبیات و علوم انسانی

د‌ر چند قرن اخیر، علم جدیدی با عنوان باستان‌شناسی شکل گرفته و نقش مؤثری در مطالعهٔ گذشتهٔ بشر ایفا کرده است. در این درس، با کاوش دربارۀ باستان‌شناسی و روش کار باستان‌شناسان، انتظار می‌رود بتوانید نقش و اهمیت دستاوردهای باستان‌شناسی را در شناخت فرهنگ جوامع گذشته بیان نمایید و مسئولیت خویش را در برابر آثار باستانی و تاریخی توضیح دهید.

باستان‌شناسی چیست؟

باستان‌شناسی، علمی است که آثار باستانی و تاریخی را به منظور شناخت فرهنگ و شیوهٔ زندگی انسا‌ن‌ها و جوامع گذشته، مطالعه و بررسی می‌کند. بنابراین، باستان‌شناس، کسی است که بر اساس آثار باقی‌مانده از بشر، گذشتهٔ انسان‌ها و جوامع انسانی و به ویژه تغییرات فرهنگی آنها را در طول زمان، بررسی و تحلیل می‌نماید. از این رو، برخی از صاحب‌نظران، باستان‌شناسی را علمی می‌شمارند که هدف آن، شناخت انسان و پژوهش در فرهنگ او است.

آثار باستانی و تاریخی، به تمامی اشیا، ابزارها، بناها و مکان‌هایی می‌گویند که ساختۀ دست بشر و محصول اندیشۀ او هستند.

مکان یا مُحَوَّطۀ باستانی

به جاهایی که باستان‌شناسان در آنجا آثار باستانی و تاریخی را مطالعه و در مواردی کشف می‌کنند، مکان باستانی گفته می‌شود. مکان‌های باستانی و تاریخی از نظر شکل و وسعت متفاوت‌اند. برخی از آنها سکونتگاه روستایی یا شهری هستند که چند هکتار وسعت دارند؛ مانند شهر سوخته در ایران و شهر پمپئی در ایتالیا.

غارها، گورستان‌ها و آرامگاه‌ها نیز از جمله مکان‌های باستانی مورد توجه و علاقۀ باستان‌شناسان هستند. اشیایی که از داخل گورهای باستانی به دست آمد‌ه‌اند و در موزه‌های جهان به نمایش گذاشته شد‌ه‌اند، یکی از جذا‌ب‌ترین و پربینند‌ه‌ترین آثار موز‌ه‌ای هستند.

این اشیا و همچنین شیوۀ تدفین مردگان، معماری و مصالح آرامگا‌ه‌ها، اطلاعات ارزند‌ه‌ای را دربارۀ نظام اجتماعی، باورها فرهنگ، وضعیت اقتصادی و میزان پیشرفت‌های فنی مردمان و جوامع گذشته ارائه می‌دهند.

نقاشی‌ها و اشیای کشف شده از غارها نیز منبع ارزشمندی برای مطالعه و شناخت زندگی مردمان دوران پیش از تاریخ به شمار می‌روند.

برخی دیگر از آثار تاریخی بر سینۀ کو‌ه‌ها و صخر‌ه‌ها، کنده شد‌ه‌اند. در گوشه و کنار ایران به ویژه در فارس، همدان و کرمانشاه؛ سنگ‌نوشته‌ها، نقش برجسته‌ها و گوردخمه‌های متعددی بر دیوارۀ کو‌ه‌ها و صخر‌ه‌ها نقش بستته‌اند و گوشه‌ای از فرهنگ و تمدن کهن ایرانی را به نمایش گذارده‌اند.

تپه‌های باستانی نیز یکی دیگر از مکان‌های مهم باستا‌ن‌شناختی به شمار می‌روند. هنگامی که در دوره‌های زمانی مختلف به تناوب مردمانی در یک مکان سکونت نمایند، به تدریج چند لایۀ باستانی روی هم قرار می‌گیرند. تاکنون شمار زیادی از این تپه‌ها در ایران شناسایی و حفاری شده‌اند.

مراحل کار باستان‌شناسان

به طور کلّی مراحل کار باستا‌ن‌شناسان عبارت است از: کشف و شناسایی، حفّاری و استخراج و تنظیم اطلاعات

الف- شناسایی و کشف

نخستین گام باستا‌ن‌شناسان، شناسایی و کشف مکان‌ها و مُحَوَّطه‌های باستانی و تاریخی است. البته برخی از آثار و بناهای تاریخی مانند تخت جمشید و طاق بستان بر روی سطح زمین قرار داشته و به آسانی قابل شناسایی هستند؛ اما بخش زیادی از آثار باستانی در زیر خاک و یا در اعماق دریاها و رودخانه‌ها قرار گرفته‌اند. باستا‌ن‌شناسان برای کشف آثار باستانی و تاریخی، علاوه بر رجوع به کتا‌ب‌های تاریخی، سفرنامه‌ها و… ، از ابزارها و فناوری‌های جدید و پیشرفته‌ای مانند پهپادها، رادارها، عکس‌های هوایی، تصاویر ماهوار‌های، روش‌های الکترومغناطیسی و سامانۀ اطلاعات جغرافیایی، که قابلیت زیادی در نقشه‌برداری، کشف و بازسازی دقیق مُحَوَّطه‌ها و آثار باستانی دارند، استفاده می‌کنند.

گاهی برخی از آثار و بناهای تاریخی به صورت اتفاقی و اغلب در نتیجۀ فعّالیت‌های کشاورزی و عمرانی و یا بروز پدید‌ه‌های طبیعی مانند سیل و زمین‌لرزه، از دل زمین نمایان شده و نظر باستا‌ن‌شناسان را به خود جلب کرد‌ه‌اند.

تعدادی از آثار و بناهای تاریخی کشور عزیزمان ایران مانند مردان نمکی زنجان و تمدن عظیم جیرفت در استان کرمان نیز به طور تصادفی کشف شد‌ه‌اند. برخی از این کشفیات اتفّاقی همانند آنچه در جیرفت رخ داد، توأم با حفار‌ی‌های غیرقانونی و قاچاق گستردهٔ آثار ارزشمند باستانی بود.

ب- حفّاری

گام دوم فعالیت باستان‌شناسی، حفاری برای بیرون آوردن و نمایان کردن آثاری است که در دل خاک قرار گرفته‌اند. حفاری، یکی از مراحل حساس کار باستان‌شناسان و نیازمند دانش، تجربه و دقت فراوان است؛ چرا که ممکن است با کوچکترین اشتباه، آسیب بزرگی به آثار و بناهای تاریخی در حال کاوش وارد شود. باستان‌شناسان اگر در حفاری و خاک‌برداری، به بنای تاریخی برخورد کنند، نخست نقشۀ آن بنا را مشخص می‌کنند. آنان همچنین اگر به شیئی برخورد کنند، نخست در همان وضعیت از آن عکس‌برداری و و تمامی مشخصاتش را به طور دقیق ثبت می‌کنند. سپس آن را از خاک بیرون آورده و مراحل بعدی تحقیقات، در کارگا‌ه‌ها و آزمایشگا‌ه‌های مجهّز ادامه می‌یابد.

پ- استخراج و تنظیم اطلاعات

در این مرحله، باستان‌شناسان آثار یا بناهای باستانی کشف شده را به لحاظ قدمت، مواد و مصالح به کار رفته در آنها و نیز کاربردهایی که داشته‌اند، مورد بررسی و مطالعه قرار می‌دهند. علاوه بر این، باستان‌شناسان با مقایسۀ آثار و بناهای باستانی در زما‌ن‌های مختلف، می‌کوشند تا سیر پیشرفت‌های فنی، هنری و فرهنگی مردمان گذشته را درک کنند. آنان همچنین از طریق مقایسۀ آثار و بناهای باستانی سرزمین‌ها و تمدن‌های گوناگون، روابط جوامع گذشته و تأثیرات فرهنگی و اقتصادی آنها بر یکدیگر را توضیح می‌دهند.

تعیین سن آثار باستانی

باستان‌شناسان برای تاریخ‌ گذاری و تعیین سن آثار باستانی، از روش‌های علمی پیشرفته‌ای مانند روش رادیوکربن و شیوۀ پیشرفته‌تری موسوم به «پتاسیم - آرگون» استفاده می‌کنند. در این روش‌ها از دانش‌هایی چون شیمی، فیزیک، گیاه‌شناسی، زمین‌شناسی و غیره کمک گرفته می‌شود.

موزه‌ها، گنجینه‌های آثار باستانی

موز‌ه‌ها، مهم‌ترین مکانِ گردآوری، نگهداری، مرمت، مطالعه و نمایش آثار باستانی هستند. موزۀ ایران باستان از جمله بزرگ‌ترین موز‌ه‌های ایران است که آثار باستانی ارزشمندی در آن حفظ و به نمایش گذارده شده است. همچنین بسیاری از آثار باستانی گرا‌ن‌بهای ایران، زینت‌بخش موز‌ه‌های متعددی در کشورهای مختلف جهان به خصوص موزه‌های لوور در پاریس، بریتانیا در لندن، آرمیتاژ در سن‌پترزبورگِ روسیه و متروپولیتن در نیویورک هستند.

باستان‌شناسی و تاریخ

باستان‌شناسی و علم تاریخ، ارتباط تنگاتنگی با هم دارند. از یک سو، باستان‌شناسان از نوشته‌های مورّخان برای شناسایی، کشف و مطالعۀ آثار و مکا‌ن‌های باستانی بهر‌ه می‌برند و از سوی دیگر نتایج کاو‌ش‌های باستان‌شناسان، منبع ارزشمندی برای تحقیقات مورّخان به شمار می‌رود.

مطالعه و شناخت دوران بسیار طولانی پیش از تاریخ، عمدتاً متکی به کاو‌ش‌های باستان‌شناسی است. از این رو، بیشتر آگاهی و اطلاعاتی که تاکنون دربارۀ زندگی انسا‌ن‌ها و جوامع دوران پیش از تاریخ به دست آمده، حاصل تحقیقات علمی باستان‌شناسان است.

باستان‌شناسی همچنین به مطالعۀ دوره‌های تاریخی کمک فراوان کرده است. منابع مکتوب برای شناخت کامل این دوره‌ها، مخصوصاً اوایل آن، کافی نیستند. از سوی دیگر، بیشتر اطلاعات منابع مکتوب، مربوط به رویدادهای سیاسی و نظامی و شرح اقدامات فرمانروایان است. بنابراین، کاو‌ش‌های باستان‌شناسی و یافته‌های علمی باستان‌شناسان به مورّخان کمک زیادی می‌کند که ابعاد مختلف زندگی اجتماعی، اقتصادی، علمی و فرهنگی جوامع دوره‌های تاریخی را بهتر بشناسند.

به طور کلی، باستان‌شناسی علاوه بر آنکه میراث فرهنگی بشر را کشف و معرفی کرده است، نقش مهم‌تری در مرمَّت و نگهداری این میراث گران‌بها دارد.