درسنامه آموزشی فارسی (3) کلاس دوازدهم

قلمرو زبانی: چون: آن‌گاه که، زمانی که / جدایی: جدایی انسان از عالم معنا / حکایت، شکایت: مفعول
قلمرو ادبی: استعاره: «نی» استعاره از مولانا و نماد انسان آگاه و آشنا با عالم معنا / جناس ناقص: حکایت، شکایت
قلمرو فکری: به صدای نی آن‌گاه که حکایت می‌کند گوش بده. نی از جدایی‌های ما از عالم حقیقت حکایت می‌کند.

قلمرو زبانی: نیستان: نیزار در اینجا عالم معنا / تا: از لحظه‌ای که / نفیر: فریاد و زاری به آواز بلند / ببریده‌اند، نالیده‌اند: ماضی نقلی (آمدن ب بر سر فعل ماضی از مختصات سبکی است)
قلمرو ادبی: نیستان استعاره از عالم معنا / مجاز: «مرد و زن» مجاز از همهٔ هستی یا همهٔ انسان‌ها.
قلمرو فکری: نی می‌گوید: از آن روزی که مرا از عالم معنا جدا کرده‌اند، همهٔ مردم از فریاد و زاری من نالان و گریان هستند.

قلمرو زبانی: سینه: انسان سینه سوخته و درد عشق کشیده و جدایی دیده / شرحه شرحه: پاره پاره «شرحه: گوشتی که از درازا بریده باشند» شرح: باز کردن، توضیح دادن / فِراق: دوری / اشتیاق: میل قلب به دیدار محبوب؛ در این مصراع، کشش روحِ انسان خداجو در راه شناخت پروردگار و ادراک حقیقت هستی
قلمرو ادبی: مجاز: «سینه» مجاز از انسان آگاه و عاشق، سینه سوخته / جناس ناهمسان افزایشی: شرحه و شرح
قلمرو فکری: برای بیان درد اشتیاق، شنونده‌ای می‌خواهم که دوری از حق را ادراک کرده باشد و دلش از درد و داغ فراق سوخته باشد.

قلمرو زبانی: کاو: که او / وصل: رسیدن / روزگار: دوتلفظی (روزِگار، روزگار) / ماند: فعل اسنادی در معنی شد.
قلمرو ادبی: تضاد: دور، وصل / جناس ناهمسان اختلافی: اصل، وصل / تلمیح: به حدیث: کُلُّ شَئٍ یَرجعُ الی اصلهِ و تلمیح به آیه: «اِنّا لله و انّا اِلَیهِ راجعون»
قلمرو فکری: هر کسی از اصل خود (بازگشت به سوی خدا) دور و جدا مانده باشد سرانجام به اصل و مبدأ خود باز می‌گردد.

قلمرو زبانی: نالان: بن مضارع «نال» + علامت صفت فاعلی «ان» / جفت: همدم / بدحالان: کسانی که سیر و سلوک آنها به سوی حق، کُند است / خوش حالان: رهروان راه حق که از سیر و سلوک به سوی حق شادمان هستند.
قلمرو ادبی: مجاز: «خوش‌حالان و بد حالان» مجاز از همهٔ مردم / تضاد: خوش، بد
قلمرو فکری: من با همهٔ مردم خواه آنان که در سیر و سلوک خود موفق بوده‌اند و خواه آنان که ناموفق بوده‌اند، نالهٔ خود را سر داده‌ام و راز دل خویش را در این ناله‌ها باز گفته‌ام.

قلمرو زبانی: ظن: گمان، پندار / اسرار: رازها
قلمرو ادبی: تمثیل / اسرار: مفعول / یار: مسند
قلمرو فکری: امّا هیچ کس قادر نیست به ژرفای درون او راه یابد و ادّعای شناخت او گمانی است شخصی و هرکسی برداشت سطحی از کلام او را دارد.

قلمرو زبانی: نیست در مصراع اول: فعل اسنادی، در مصراع دوم: فعل غیر اسنادی / لیک: امّا (حرف پیوند هم‌پایه ساز)
قلمرو ادبی: جناس ناهمسان اختلافی: دور، نور / نیست و نیست جناس همسان (در این بیت ذوقافیتین هست) / مجاز: «چشم و گوش» مجاز از کل حواس / استعاره: نور استعاره از معرفت و بصیرت / تناسب: چشم و گوش / واج آرایی «ن»
قلمرو فکری: اسرار من در ناله‌‌های من نهفته است امّا چشم و گوش ظاهری نمی‌تواند راز و حقیقت این ناله را دریابد. تنها با چشم و گوش دل می‌توان حقیقت را ادراک کرد.

قلمرو زبانی: مستور: پوشیده، پنهان (مستور با واژه مسطور هم آوا است) / دید: دیدن «مصدر مرخّم» / دستور: اجازه / را: حرف اضافه به معنی «برای» / نقش دستوری جان در بیت به ترتیب متمم، نهاد و مضاف الیه است.
قلمرو ادبی: تکرار: جان / عکس: تن ز جان و جان ز تن / جناس ناهمسان اختلافی: دستور و مستور
قلمرو فکری: گر چه جان، تن را ادراک می‌کند و تن از جان آگاهی دارد و هیچ‌یک از دیگری پوشیده نیست اما توانایی دیدن جان به هیچ چشمی داده نشده است.

قلمرو زبانی: بانگ: فریاد / نای: نی / نیست باد: جریان هوا نیست / نیست باد: نابود باد «بشود» (فعل دعایی) / کاندر: که اندر / کاربرد اندر به جای در (دستور تاریخی)
قلمرو ادبی: تشبیه: بانگ نای به آتش / استعاره: «نای» استعاره از «مولانا یا انسان آگاه به عالم معنا» است / استعاره: «آتش» در مصراع دوم استعاره از «عشق» / آتش در مصرع اول نماد سوزندگی و تأثیر گذاری / جناس همسان (تام): نیست باد، نیست باد [واژهٔ نیست در مصراع اول فعل منفی اسنادی است و در مصراع دوم اسم در معنی نابود است] / بیت ذوقافیتین است / واج آرایی مصوت «ا»
قلمرو فکری: نالهٔ نی فقط دمیدن نفَس و باد در آن نیست بلکه آتش هجران و شوق وصال عامل این صدا است و هر کسی از این عشق و شوق بیگانه است باید نابود شود.

قلمرو زبانی: کاندر: که اندر «در» / فتاد: افتاد
قلمرو ادبی: تشبیه: آتش عشق «عشق مانند آتش است» [آتش عشق: اضافهٔ تشبیهی] / اضافهٔ استعاری: «جوشش عشق» عشق مانند آبی است که می‌جوشد / جناس ناهمسان اختلافی: می، نی / حسن تعلیل: دلیل جوشیدن می را جوشش عشق بیان می‌کند. / بیت ترصیع دارد
قلمرو فکری: اگر نی به نالهٔ پُر سوز و گداز می‌افتد، به سبب عشقی است که در آن افتاده و موجب نوای غمگین در آن شده است و اگر باده می‌جوشد، آن هم به واسطهٔ جوشش و مستی آفرینی عشق است.

قلمرو زبانی: حریف: همدم، هم صحبت / هر که: هر انسان عاشق / یار: معشوق / برید: جدا شد / «پرده اول»: نغمه، نوا. و «پرده دوم»: حجاب و ستر / پرده دریدن: راز را آشکار کردن / ما: عاشقان
قلمرو ادبی: تشخیص: نی همدم کسی باشد / کنایه: «پرده دریدن» کنایه از رسوا کردن-کنایه از افشای راز / جناس همسان (تام): پرده، پرده / بریدن از کسی کنایه از: جدایی. جناس ناهمسان اختلافی: برید و درید
قلمرو فکری: نی همدم و همنشین کسانی است که جویای معرفت‌اند و از معشوق حقیقی خود جدا مانده‌اند. آهنگ‌های نی، راز ما را افشا کرد و احوال نهایی ما را بر همه کس آشکار ساخت.

قلمرو زبانی: تریاق: پادزهر، ضد زهر / دمساز : مونس، همراز، درد آشنا
قلمرو ادبی: پارادوکس «تناقض»: اینکه نی هم زهر باشد و هم پادزهر / تضاد: زهر و تریاق / تشبیه: همچون نی / هر دو مصراع استفهام انکاری است.
قلمرو فکری: نی هم زهر است و هم پاد زهر. در عین درد آفرینی، درمان بخش نیز هست. (به ظرفیت وجودی افراد بستگی دارد).

قلمرو زبانی: حدیث: سخن / راه پرخون: راه عشق
قلمرو ادبی: تشخیص: نی سخن بگوید / استعاره: «راه پرخون» استعاره از عشق «عشق مانند راهی پراز خون است» / تلمیح: داستان لیلی و مجنون / تشخیص و استعارهٔ مکنیه: نی حدیث .... می‌کند
قلمرو فکری: نی، داستان راه خونین عشق را بیان می‌کند و از قصه‌های عشقِ عاشقانی چون مجنون سخن به میان می‌آورد.

قلمرو زبانی: محرم: رازدار ، معتمد، همدم / هوش: عشق / بی‌هوش: عاشق / مر: از حروف تأکید است که در متن‌های قدیمی همراه «را» می‌آید / را: فک اضافه «مشتریِ زبان» (هرگاه «را» میان مضاف و مضاف الیه بیاید؛ فک اضافه است)
قلمرو ادبی: پارادوکس «تناقض»: بی‌هوش محرم هوش باشد / مجاز: «زبان» مجاز از سخن / جناس: گوش، هوش / تشخیص: گوش مشتری زبان باشد / اسلوب معادله: مصراع دوم مثالی برای مصراع اول است / هوش مجازا عشق و اسرار آن / کنایه: بی‌هوش عاشق واقعی (کسی که ازعشق و حقیقت بی‌هوش و سرمست است)
قلمرو فکری: حقیقت عشق را هر کسی درک نمی‌کند؛ تنها عاشق (بی‌هوش) محرم است، همان گونه که «گوش» برای ادراک سخنان زبان، ابزاری مناسب است.

قلمرو زبانی: بی‌گاه شدن: روزهای زندگی سپری شد، بی‌وقت، به پایان رسیدن (هنگام غروب)
قلمرو ادبی: جناس ناهمسان اختلافی: روز، سوز / کنایه: «روزها بی‌گاه شد» کنایه از «سپری شدن روزهای زندگی» / روزها: مجاز از عمر / واج آرایی: تکرار مصوّت «ا» و صامت «ه»
قلمرو فکری: روزها و ایّام عمر من با سوز و گداز در غم محبوب به شب رسید و به سر آمد.

قلمرو زبانی: بیت هفت جمله دارد روزها گر رفت، گو، رو، باک نیست، تو بمان؛ ای آنکه، جز تو پاک نیست / ای آن که: (ای آن کسی): منادا و شبه جمله / مرجع ضمیر تو: معشوق، خدا
قلمرو ادبی: تشخیص: به روزها بگو - رفتن روزها / جناس ناهمسان اختلافی: پاک، باک / تضاد فعلی: رو، بمان / روزها: مجاز از عمر / مرجع ضمیر تو: عشق به حق تعالی
قلمرو فکری: اگر روز های عمرم سپری شد اهمّیتی ندارد، تنها تو با من بمان چرا که تو (معشوق، خدا) برای من مهم هستی نه چیزی دیگر (پیام: آرزوی جاودانگی عشق الهی)

قلمرو زبانی: بی‌روزی: بی‌نوا، درویش / سیر شدن: بی‌میل شدن / روزش دیر شد: خسته شد.
قلمرو ادبی: استعاره: «ماهی» استعاره از عاشق / آب: استعاره از عشق و معرفت الهی / جناس ناهمسان اختلافی: سیر، دیر / کنایه: «روزش دیر شد» کنایه از «خسته شدن» و تباه و بیهوده شدن. / تناسب: ماهی و آب
قلمرو فکری: همه‌ کس، جز ماهی عاشق از عشق و غوطه‌‌خوردن در دریای عشق و معرفت سیر می‌شود و آن کسی که در راه طلب ملول و خسته شود، از عشق بی‌نصیب و محروم می‌ماند و روزش به ملالت می‌گذرد.

قلمرو زبانی: پخته: انسان عاشق و واصل (نقش مضاف الیه) / خام: انسان بی‌تجربه در راه عشق (نهاد) / والسّلام: شبه جمله
قلمرو ادبی: تضاد: پخته و خام / پخته: کنایه از عاشق و عارف واصل، خام: کنایه از انسان بی‌بهره از عشق / کوتاه کردن سخن: کنایه از سخن نگفتن و سکوت / ایهام: هیچ در دو معنی: 1- اصلا (قید) 2- هیچ (صفت پیشینِ خام) به کار رفته است. / مصرع دوم ضرب‌المثل است.
قلمرو فکری: آن که راه عشق نسپرده است، از حال عارفِ واصل بی‌خبر است. بنابراین بیش از این سخن را ادامه نمی‌دهم و آن را تمام می‌کنم.