درسنامه آموزشی کارگاه کارآفرینی و تولید کلاس دهم

در دنیای امروزی عاملی که بسیار قدرتمند و با نفوذ است، نوآوری است. با نوآوری، افکار و ایده‌های جدید و خلّاقانه به ابزار و فناوری تبدیل می‌شود. در واقع، نوآوری همان کاربردی کردن خلّاقیت است که به‌صورت یک محصول یا خدمت جدید در بازار عرضه می‌شود.

روش «تریز»

«تریز» روشی نظام‌یافته برای حل مسئله و پرورش خلّاقیت است. این روش توسط گنریچ آلتشولر ارائه شده که حاصل  مطالعۀ بیش از دویست هزار اختراع و طبقه‌بندی نکات مشترک آنهاست. نتایج این مطالعات چندین ساله نشان داد که تنها کمتر از 1500 مسئله خلّاق و فقط 40 راه حل کلی خلّاق برای کل آن مسائل وجود دارد، که مرتباً هم مسائل و هم راه حل‌ها در جهان تکرار می‌شوند. لذا از دیدگاه تریز خلّقیت به مفهوم یافتن آن راه حل‌ها بدون انجام سعی و خطاهای مجدد و تنها با الهام‌گیری از راه حل‌های یافت شدۀ قبلی است (شکل 1- 16).

آلتشولر معتقد بود که خلّاقیت صرفا یک امر ذاتی نیست، بلکه اکتسابی و قابل آموزش دادن است و برای اختراع کردن نباید حتما دانشمند بود. هر انسانی با دانستن روش اجرای کارِ اختراع و اکتشاف، می‌تواند مخترع و مکتشف باشد. وی با تحقیقات خود برای تولید ایده‌های نوآورانه، اصول و قوانینی ارائه داده است. با رعایت کردن آنها در حل هر مسئله‌ای، تا حدودی اطمینان حاصل می‌شود که تمام نکاتی که ممکن است باعث ایجاد خلّقیت در حل آن شود، مورد بررسی قرار گرفته است. توجه به هر یک از این اصول می‌تواند جنبه‌هایی از خلّاقیت را در حل مسئله در برگیرد. در ادامه، به پنج تا از چهل اصل خلّاقانۀ روش تریز اشاره می‌شود.

اصل 1: جداسازی:

طبق این اصل، با جزء به جزء کردن یک محصول یا فناوریِ موجود جهت بالا بردن عملکردها، یک محصول جدید ایجاد می‌شود. در واقع یک جسم که از قبل وجود داشته را تفکیک کرده اما در کل چند جسم در یک ساختار قرار می‌گیرند.

مثال: تقسیم کردن تکه‌های تسمه نقاله برای کارایی بیشتر، پرده کرکره، رادیاتور شوفاژ، ماست موسیر یک نفره و پنیر سه گوش (شکل 2- 16).

اصل 2: استخراج:

بر اساس این اصل با استخراج یک قسمت مفید از یک محصول یا حذف قسمت مزاحم آن، می‌توان ایدۀ نوآورانه ارائه داد.

مثال: استفاده از مترسک در مزارع (انتخاب فرم بدن از سایر مشخصات انسان)، ریموت کنترل، جدا کردن خامه از شیر، جدا کردن کره از ماست (شکل 3- 16).

اصل 6: جامعیت (عمومیت دادن و چندکارگی):

بر اساس این اصل، یک محصول طوری طراحی می‌شود که نیاز به دو یا چند محصول را تأمین کند.

مثال: آچار فرانسه (دارای قابلیت تغییر اندازه)، ترکیب دوربین عکاسی و فیلم‌برداری، مبل راحتی (قابلیت تخت شدن)، چاپگر چندکاره (چاپ، کپی، اسکن و دورنگار) (شکل 4- 16).

اصل 10: اقدامات مقدماتی:

بر اساس این اصل، با انجام دادن اقدامات مقدماتی، می‌توان ایده‌های نوآورانه ارائه داد.

مثال: ظروف شکل‌دار کیک و شیرینی، در بازکن قوطی‌های کنسرو، جو پرک شده، دیوارهای پیش ساخته.

اصل 22: تبدیل ضرر به سود:

بر اساس این اصل، با استفاده از تبدیل عامل زیان بار به عامل سودآور می‌توان ایده‌های نوآورانه ارائه داد.

مثال: بازیافت زباله، پنیر کپکی، کمپوست، واکسیناسیون (شکل 6- 16).

ملاک ارزیابی: در اینجا برخی از ملاک‌های ارزیابی خلّقیت و نوآوری محصول/ خدمت/ روش جدید به شرح زیر آورده شده است:
- خلّاقیت در ساخت، ایجاد و ارائه با توجه به امکانات؛
- به کارگیری روش‌های جدید؛
- خلّاقیت در کاربرد و افزایش سطح کارایی؛
- ویژگی‌ها و مشخصات خاص؛
- میزان فناوری به کار گرفته شده؛
- نوآوری فناورانه؛
- بهینه بودن، با توجه به استانداردها؛
- انطباق با نیازهای بومی و محلی؛
- کارکرد آن در شرایط واقعی؛
- سطح نوآوری در مقایسه با فناوری‌های موجود.

موضوعات پیشنهادی: برخی از موضوعات پیشنهادی به شرح زیر آورده شده است:
1- حمایت از تولید داخلی، کار و سرمایۀ ایرانی؛
2- اقتصاد مقاومتی؛
3- بهبود و رقابت‌پذیری محصولات شرکت‌های ایرانی با محصولات خارجی؛
4- حفظ منابع طبیعی، حفاظت از محیط زیست و ایجاد منفعت برای جامعه؛
5- تقویت حس مسئولیت‌پذیری و روحیۀ مشارکت‌جویی در شرکت‌ها؛
6- توسعۀ گردشگری و زیرساخت‌های موردنیاز آن؛
7- ترویج و توسعۀ فرهنگ کتاب و کتاب خوانی در بین دانش آموزان،
8- ایجاد شهر الکترونیک و راه‌های دستیابی آن؛
9- تولید محصول از مواد بازیافتی؛
10- کمک به فروش محصولات کشاورزی در سراسر کشور؛
11- اصلاح الگوی مصرف؛
12- کمک به افزایش بازدهی و عملکرد افراد در ادارات و شرکت‌ها؛
و ....