درسنامه آموزشی زیست شناسی (2) کلاس یازدهم رشته تجربی
فصل هفتم: تولید مثل- گفتار 4: تولید مثل در جانوران
اساس تولید مثل جنسی در همهٔ جانوران مشابه است، ولی در چگونگی انجام، مراحل آن و حفاظت و تغذیهٔ جنین، تفاوتهایی وجود دارد که به بعضی از آنها اشاره میکنیم.
نحوهٔ لقاح
در آبزیان مثل ماهیها، دوزیستان و بیمهرگان آبزی لقاح خارجی دیده میشود. در این روش، والدین گامتهای خود را در آب میریزند و لقاح در آب صورت میگیرد. برای افزایش احتمال برخورد گامتها، والدین تعداد زیادی گامت را هم زمان وارد آب میکنند. برای هم زمان شدن ورود یاختههای جنسی به آب عوامل متعددی دخالت دارد از جمله دمای محیط، طول روز، آزاد کردن مواد شیمیایی توسط نر یا ماده یا بروز بعضی رفتارها مثل رقص عروسی در ماهیها (شکل 18).
لقاح داخلی در جانوران خشکیزی و بعضی آبزیان دیده میشود. در این جانوران، زامه وارد دستگاه تولیدمثلی فرد ماده میشود و لقاح در بدن ماده انجام میشود. انجام این نوع لقاح، نیازمند دستگاههای تولیدمثلی با اندامهای تخصص یافته است. در اسبک ماهی جانور ماده، تخمک را به درون حفرهای در بدن جنس نر منتقل میکند. لقاح در بدن نر انجام میشود و جنس نر، جنینها را در بدن خود نگه میدارد، پس از طی مراحل رشد و نموی، نوزادان متولد میشوند.
بکرزایی
نوعی از تولیدمثل جنسی است و برای مثال، در زنبور عسل و بعضی مارها دیده میشود. در این روش، فرد ماده گاهی اوقات به تنهایی تولیدمثل میکند. در این حالت، یا تخمک بدون لقاح شروع به تقسیم میکند و موجود تکلاد را بهوجود میآورد (شکل 19 - الف) یا از روی فام تنهای تخمک یک نسخه ساخته میشود تا فام تنهای تخمک دو برابر شوند و سپس شروع به تقسیم میکند و موجود دولاد را به وجود میآورد (شکل 19 - ب).
نرماده (هرمافرودیت)
در این جانوران، یک فرد هر دو نوع دستگاه تولیدمثلی نر و ماده را دارد. در کرمهای پهن مثل کرم کبد، هر فرد تخمکهای خود را بارور میکند (شکل 20 - الف). در مورد کرمهای حلقوی، مثل کرم خاکی، لقاح دو طرفی انجام میشود؛ یعنی وقتی دو کرم خاکی در کنار هم قرار میگیرند، زامههای هر کدام تخمکهای دیگری را بارور میسازد (شکل 20 - ب).
تغذیه و حفاظت جنین
مواد غذایی مورد نیاز جنین تا چند روز پس از لقاح و تشکیل تخم از اندوختۀ غذایی تخمک تأمین میشود. این اندوخته مخلوطی از مواد مغذی متفاوت است. اندازۀ تخمک در جانوران مختلف بستگی به میزان اندوخته دارد. در جانوران تخمگذار اندوخته غذایی تخمک زیاد است؛ زیرا در دوران جنینی ارتباط غذایی بین مادر و جنین وجود ندارد. در پستانداران به دلیل ارتباط خونی بین مادر و جنین و در ماهیها و دوزیستان به علت دوره جنینی کوتاه میزان این اندوخته کم است.
در جانورانی که لقاح خارجی دارند تخمک دیوارهای چسبناک و ژلهای دارد که پس از لقاح، تخمها را به هم میچسباند. این لایهٔ ژلهای ابتدا از جنین در برابر عوامل نامساعد محیطی محافظت میکند و سپس به عنوان غذای اولیهٔ مورد استفادهٔ جنین قرار میگیرد (شکل 21).
در جانورانی که لقاح داخلی دارند، حفاظت جنین به صورتهای متفاوتی انجام میشود. در جانوران تخمگذار وجود پوستهٔ ضخیم در اطراف تخم از جنین محافظت میکند. البته برای محافظت بیشتر در خزندگانی مثل لاکپشت تخمها با ماسه و خاک پوشانده میشوند. پرندگان روی تخمها میخوابند و پستاندار تخمگذاری مثل پلاتیپوس، تخم را در بدن خود نگه میدارد و چند روز مانده به تولد نوزاد، تخمگذاری میکند و روی آنها میخوابد تا مراحل نهایی رشد و نمو طی شود (شکل 22).
در پستانداران کیسهدار، مثل کانگورو جنین ابتدا درون رحم ابتدایی مادر رشد و نمو را آغاز میکند. بهدلیل مهیا نبودن شرایط بهصورت نارس متولد میشود و خود را به درون کیسهای که بر روی شکم مادر است میرساند. در آنجا ضمن حفاظت، از غدد شیری درون آن تغذیه میکند تا مراحل رشد و نمو را کامل کند.
در پستانداران جفتدار، جنین درون رحم مادر رشد و نمو را آغاز و از طریق اندامی به نام جفت با خون مادر مرتبط میشود و از آن تغذیه میکند. نوزاد پس از تولد از غدد شیری مادر تغذیه میکند تا زمانی که بتواند بهطور مستقل به زندگی ادامه دهد.
