درسنامه آموزشی تاریخ (1) انسانی کلاس دهم رشته ادبیات و علوم انسانی

یکی از مهم‌ترین تحولات زندگی بشر، پیدایش و گسترش تمدن است. در این درس، شما با بررسی سیر پیدایش تمدن و مطالعهٔ تمدن‌های بین النهرین و مصر، انتظار می‌رود عوامل مؤثر بر تأسیس تمدن و مهم‌ترین دستاوردهای تمدنی مردمان بین النهرین و مصر باستان را شناسایی و تحلیل نمایید.

سیر پیدایش تمدن

در یک تقسیم بندی کلی، گذشتهٔ بشر به دورهٔ پیش از تاریخ و دورهٔ تاریخی تقسیم می‌شود. پیش از تاریخ، به دورانی طولانی از زندگی انسان گفته می‌شود که با ظهور او در پهنهٔ گیتی آغاز شد و تا اختراع خط و گسترش تمدن در حدود 5000 سال پیش به طول انجامید. آگاهی ما از این دوره، متکی بر کاوش‌های باستان شناسی است.

شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که نخستین انسان‌واره‌ها حدود 4 میلیون سال پیش در علفزارهای آفریقا می‌زیستند و بعدها گرو‌ه‌هایی از آنان به اروپا و آسیا کوچ کردند.

بشر مسیر طولانی و مراحل مختلفی را پشت سرگذاشت تا به تمدن رسید. باستان شناسان مراحل زندگی انسان‌های پیش از تاریخ را بر اساس نوع اقتصاد معیشتی و ابزارهای متناسب با آن به دورهٔ گردآوری خوراک و دورهٔ تولید خوراک تقسیم کرده‌اند.

1- دورهٔ گردآوری خوراک

انسان‌های نخستین، شیوه‌ای از زندگی را پدید آوردند که بر دوره گردی، شکار جانوران و گردآوری دانه، میوه، و ریشۀ گیاهان و درختان برای تأمین خوراک استوار بود. این شیوه از زندگی، تا چندین میلیون سال دوام آورد و تغییر و تکامل آن بسیار کُند و محدود بود. سالیان درازی مردان در دسته‌های کوچک به شکار می‌رفتند و زنان به جمع آوری بقایای خوردنیِ گیاهان و میوۀ درختان می‌پرداختند.

انسان‌های اوّلیه از پناهگاه‌های طبیعی مانند غارها و نیز کلبه‌هایی که از شاخ و برگ درختان و گیاهان می‌ساختند، برای حفظ جان خود بهره می‌بردند. یکی از اتفاقات مهم دوران پیش از تاریخ، افروختن آتش و به کار گرفتن آن بود. این اتفاق، تأثیر بسزایی بر زندگی انسان و ارتباط او با محیط گذاشت.

سنگ، اصلی‌ترین ماده‌ای بود که انسان‌های نخستین از آن برای ساختن ابزار استفاده کردند. در آغاز، ابزارهای سنگی بسیار ساده و ابتدایی بودند، اما بشر در خلال صدها هزار و حتی چند میلیون سال، بر مهارت خود در ساخت تیغه‌های سنگی افزود و توانست ابزارهایی مانند تبر، زوبین، کارد و امثال اینها بسازد. استخوان و چوب نیز مواد دیگری بودند که مردمان پیش از تاریخ از آنها برای ابزارسازی استفاده می‌کردند.

انسان‌های نخستین در آغاز، قادر به حرف زدن نبودند، اما برای اینکه بتوانند به صورت گروهی به شکار بروند، باید به گونه‌ای با هم ارتباط برقرار می‌کردند. به تدریج تا اواخر دورۀ گردآوری خوراک، توانایی بشر در سخن گفتن و اندیشیدن تکامل یافت و به حدّی رسید که هنر نقاشی را برای نشان دادن احساس و اندیشۀ خود به کار گرفت.

مطالعۀ وضعیت دین و اعتقادات مردمانِ دورۀ گردآوری خوراک، به دلیل فقدان شواهد و مدارک بسیار دشوار است. امروزه باستان‌شناسان می‌کوشند از طریق بررسی اعتقادات جوامع شکارگر کنونی، مانند بومیان استرالیا و قبیله‌های سرخ‌پوست آمریکای جنوبی، به معتقدات دینی انسا‌ن‌های نخستین پی ببرند. اعتقادات انسا‌ن‌های اوّلیه با مشکلات و مخاطرات زندگی آنان مانند بیماری، مرگ، سیل، خشکسالی و… ارتباط داشته است. آنان به نیروهایی مرموز و فرا طبیعی باور داشتند که در نظر آنان نگاه‌ دارندۀ زمین، آسمان و حامی زندگی‌شان بود.

2- دورهٔ تولید خوراک

از حدود 12000 سال پیش، گرو‌ه‌هایی از مردمانِ گردآورندهٔ خوراک با استفاده از تجربیات گذشته، شروع به کشت برخی گیاهان و اهلی ساختن حیوانات کردند و برای نخستین بار، موفق به تولید خوراک شدند. باستان شناسان دربارهٔ تقدّم کشاورزی بر اهلی کردن حیوانات و یا برعکس، نظرهای متفاوت دارند. آنان همچنین مناطق مختلفی از کرهٔ زمین را به عنوان خاستگاه دیرینۀ کشاورزی معرفی کرده‌اند؛ اما کاوش‌های باستان شناسی اخیر، بیشتر، مناطق کوهپایه‌ای زاگرس در غرب ایران را خاستگاه کشاورزی می‌داند. یافته‌های به دست آمده از کاوش‌های تپۀ چُغاگُلان در شهرستان مهران (استان ایلام) نشان می‌دهد که ساکنان این منطقه از نخستین گردآورندگان خوراک بودند که به کشت گندم و جو روی آوردند. به هر حال در فاصلۀ 12000 تا 6500 سال پیش (عصر نوسنگی) کشت غلّات و رام کردن جانوران در بیشتر نقاط جهان رواج یافت. از آنجا که زنان مسئولیت گردآوری دانه‌های گیاهان را بر عهده داشتند، به احتمال زیاد، کشت دانه توسط آنان شروع شده است.

در عصر نوسنگی، انسان علاوه بر اینکه فنّ ساخت ابزارها و ظروف سنگی را ترقّی داد، با ابداع چرخ سفالگری، ظروف گلی تولید کرد و با استفاده از پشم حیوانات، موفق به تولید پارچه شد.

ابداع کشاورزی، رویدادی مهم و سرنوشت‌ساز در زندگی انسان است. برخی باستان‌شناسان از این پدیده با عنوان «انقلاب کشاورزی» یاد می‌کنند و اهمیت و تأثیر آن را در تاریخ بشر همچون «انقلاب صنعتی» در قرن 18م. مـی‌دانند. مهمترین پیامدهای کشاورزی عبارت‌اند از:

1- کشاورزان به منظور کاشت، داشت و برداشت محصول، از دوره‌گردی دست برداشتند و نخستین روستاها را به عنوان سکونتگاه‌های دائم ایجاد کردند.
2- به دلیل تولید اضافه بر نیاز، عده‌ای به فعالیت دیگری غیر از تولید خوراک مانند ابزارسازی، سفالگری و پارچه‌بافی روی آوردند و در تولید این محصولات مهارت و تخصص یافتند.
3- در نتیجۀ تولید مازاد بر نیاز، داد و ستد میان روستاهای دور و نزدیک به تدریج آغاز شد. رونق داد و ستد، زمینۀ آشنایی مردم مناطق مختلف را با آداب و رسوم، مهارت‌ها و اندیشه‌های یکدیگر فراهم آورد.

تمدن‌های نخستین

1- بین النهرین

بین‌النهرین یا میان رودان به معنای سرزمین‌های میان دو رود دجله و فرات در کشور کنونی عراق است؛ اما جغرافیای تمدن بین‌النهرین فقط محدود به سرزمین‌های میان این دو رود نیست و شامل تمامی سرزمین‌های پست غرب فلات ایران می‌شود. رودهای دجله و فرات از مناطق کوهستانی ترکیه و ارمنستان سرچشمه می‌گیرند و پس از طی کردن مسافتی طولانی در کشور عراق به هم می‌پیوندند. سپس با پیوستن به کارون در نزدیکی بندر خرمشهر، اروندرود را تشکیل می‌دهند و به سمت خلیج فارس جریان می‌یابد. رسوبات این رودها موجب به وجود آمدن دشت‌های حاصلخیزی شده است که مهدِ یکی از کهن‌ترین تمد‌ن‌ها بود‌ه‌اند.

شکل‌گیری تمدن

کاو‌ش‌های باستا‌ن‌ شناسی در کشور عراق کنونی و جلگهٔ خوزستان ایران نشان می‌دهد که نخستین مراکز تمدنی در حدود 3500 ق.م. در این مناطق شکل گرفته است. یافته‌های برخی از باستا‌ن شناسان نشان می‌دهد که کشاورزان کوهپایه‌های زاگرس برای نخستین بار در دشت‌ها و جلگه‌های مجاور از جمله بین‌النهرین، شروع به کشاورزی کردند. از آنجایی که در بین‌النهرین به دلیل کمبود بارندگی، امکان کشت دیم وجود نداشت، ساکنان این منطقه با حفر آبرا‌ه‌ها و ایجاد آبگیرهای متعدد، زمین‌های وسیعی را در اطراف رودهای دجله و فرات به زیر کشت بردند و محصولات فراوان و مازاد بر نیاز تولید کردند. افزایش جمعیت و تولید مازاد بر خوراک، موجب شد که روستا‌ها گسترش پیدا کنند و سرانجام نخستین شهرها در این منطقه پدید آیند.

سومر: اوّلین شهرها در ناحیهٔ جنوبی بین‌النهرین، معروف به سومر به وجود آمدند. سومر نام یکی از اقوام کهن ساکن این ناحیه نیز بود. اور، اوروک، لاگاش و کیش از جمله مهم‌ترین شهرهای سومر به شمار می‌رفتند. هریک از این شهرها به همراه روستاهای پیرامون خود، دارای حکومتی مستقل بودند که به آنها دولت - شهر یا کشور - شهر گفته می‌شود. این دولت - شهرها اغلب با یکدیگر در حال رقابت و جنگ به سر می‌بردند.

مردم بین‌النهرین از جمله سومریان، خدایان متعددی را می‌پرستیدند و اعتقاد داشتند که هر شهر از آنِ خدایی است. آنان برای خدای شهر خویش پرستشگاه باشکوهی بر پا نموده و قربانی و هدایای زیادی نثارش می‌کردند. آنان معتقد بودند که خدایان، انسا‌ن‌ها را برای خدمت به خود آفرید‌ه‌اند و اگر در این کار کوتاهی کنند، خدایان آنان را با فرو فرستادن سیل و طوفان یا خشکسالی تنبیه خواهند کرد. کاهنان و به ویژه کاهن اعظم که معمولاً از دانش‌های عصر خود مطلع بودند، به عنوان واسطهٔ میان مردم و خدایان عمل می‌کردند و از قدرت و ثروت فراوان داشتند. کاهنان در آغاز پیشوایی دینی را به همراه فرمانروایی سیاسی بر عهده داشتند، اما سرانجام فرماندهان نظامی، قدرت را به دست گرفتند و حکومت را در خانوادهٔ خود موروثی کردند.

صنعتگران سومری علاوه بر مهارت در سفالگری، در ساخت ابزار و جنگ افزارهای مفرغین نیز ماهر بودند. در آن زمان، مردمان جنوب غربی آسیا، کاربرد فلزات مختلفی مانند مس و قلع را آموخته بودند و از ترکیب این دو فلز، اشیای مفرغین می‌ساختند که بسیار مقاوم و محکم بودند.

لوح‌های گلی فراوانی به خط میخی و زبان سومری در بقایای شهرهای سومری کشف شده است. به گمان برخی از باستا‌ن شناسان، سومریان مخترع خط بود‌ه‌اند و نخستین نوشته‌های جهان متعلق به آنان است. بعضی از این لو‌ح‌ها حاوی آثار ادبی بلند، مانند افسانۀ گیلگَمِش است.

اَکَّد و بابلِ: در حدود 2400 ق.م.، قوم اَکَّد که در مرکز بین النهرین می‌زیست به فرماندهی سارگُن بر کشور - شهرهای سومری مسلط شد. سارگُن سپس سرتاسر بین‌النهرین را به زیر فرمان خود آورد و امپراتوری بزرگی را تشکیل داد که از سواحل شرقی دریای مدیترانه تا کو‌ه‌های زاگرس امتداد داشت. این امپراتوری مردم و اقوامی را که دارای اندیشه، آداب و رسوم، صنعت و هنر گوناگونی بودند، یکپارچه و متحد ساخت و موجب تبادل بیشتر فرهنگ و تمدن در بین النهرین شد.

امپراتوری سارگن حدود دو قرن دوام آورد و در پی آن، دورانی از بی‌ثباتی و ضعف فرا رسید. از حدود 1900 ق.م.، به تدریج قوم دیگری به نام اَموری، قدرت خود را در مرکز بین‌النهرین گسترش داد و سلسله‌ای را تأسیس کرد که به بابلِ قدیم معروف است. مشهورترین فرمانروای این سلسله حَمورابی بود که مناطق وسیعی از بین‌النهرین را فتح و ضمیمۀ قلمرو خود کرد. او همچنین اقدامات مهمی در زمینۀ کشورداری، کشاورزی و قانون گذاری انجام داد.

شیوۀ حکومتی که حمورابی بنیان نهاد، مبتنی بر قدرت و اختیارات فراوان پادشاه و اطاعت کامل حاکمان ولایات از او بود. وی مقام پادشاهی را هدیه‌ای از جانب خداوند به خود می‌پنداشت. بخش عمد‌ه‌ای از شهرت حمورابی در تاریخ، به خاطر قانو‌ن‌نامه‌ای است که از او برجای مانده و به عنوان نخستین سند قانون‌گذاری جهان به شمار می‌رود.

این قانو‌ن‌نامه، شامل مجموعه‌ای از قوانین مربوط به زراعت، آبیاری، کشتیرانی، خرید و فروش برده، ارث، ازدواج و مجازات‌های انواع جر‌م‌ها و جنایت‌ها است.

شهر بابل، پایتخت اَموری‌ها به واسطهٔ داشتن موقعیت مناسب سیاسی و جغرافیایی، به یکی از مراکز بزرگ تجارت بین‌المللی در جهان باستان تبدیل شد و از ثروت و رفاه فراوانی برخوردار گردید. بابل در دوران سلسله‌های بعدی نیز همچنان شهری بزرگ و آباد بود.

پس از آنکه حکومت بابِل قدیم، دچار ضعف و زوال شد، آشوریان که قومی جنگجو در شمال بین النهرین بودند، به قدرت رسیدند. حکومت آشور با لشکرکشی‌های پیاپی به سرزمین‌های همجوار و غارت و ویرا‌ن کردن آنها، بر قلمرو و ثروت خود افزود. در درس نهم دربارهٔ آشوریان و نیز حکومت بابِل جدید، مطالب بیشتری می‌خوانید.

میراث تمدن بین‌النهرین

ساکنان بین‌النهرین، تمدنی عظیم را پی‌ریزی کردند که در زمینه‌های مختلف، از جمله سیاست و حکومت، قانون‌گذاری، معماری و شهرسازی، هنر، صنعت، خط و… به پیشرفت‌های چشمگیری دست یافت. تمدن بین‌النهرین بر تمد‌ن‌های پس از خود، از جمله تمدن ایران در زمان هخامنشیان و نیز تمدن یونان باستان، تأثیر بسزایی گذاشت.

2- مصر، هدیۀ رود نیل

مدتی پس از آنکه سومریان زندگی در شهرها را آغاز کردند، در مصر نیز تمدن شروع به جوانه زدن کرد. در مصر، جریان زندگی و تمدن به رود پرآب و طویل نیل وابسته بود که از دریاچه‌های آفریقای مرکزی به سمت شمال جاری می‌شود و به دریای مدیترانه می‌ریزد. آب نیل هر سال بر اثر ذو‌ب شدن بر‌ف‌ها و باریدن بارا‌ن‌های بهاری، آرام آرام بالا می‌آید و سواحل پست را فرا می‌گیرد؛ سپس آهسته آهسته پس می‌نشیند و لایه‌ای از رسوبات غنی بر جای می‌گذارد و زمین‌های مرطوب را مستعد کشت و زرع می‌کند.

علاوه بر رود نیل که محیط مساعدی برای زندگی در مصر ایجاد کرده بود، موانع طبیعی مانند صحراهای گرم در شرق و غرب، دریای مدیترانه در شمال و صخر‌ه‌های شمالی، این  را از تهاجم‌های خارجی حفظ می‌کرد. مصر اغلب ازطریق شب هجزیرۀ سینا در شما لشرق این کشور، در معرض هجوم بیرونی قرار داشت و عاقبت هم فاتحان، از همین مسیر به آن سرزمین دست یافتند.

سیاست و حکومت: مورّخان، تاریخ مصر باستان را به سه دورۀ: امپراتوری قدیم، میانه و جدید تقسیم می‌کنند. به نمودار خط زمان زیر توجه نمایید. در دورۀ امپراتوری قدیم، قدرت فرعو‌ن‌ها در اوج بود و اهرام سه گانه، که اکنون یکی از شاهکارهای معماری جهان باستان است، به دستور آنان ساخته شد. فرعو‌ن‌ها برای ادارۀ امور کشور، از وزیر یا شخصی با عنوان «کارگزار کل کشور» استفاده می‌کردند که که مسئولیت ادارۀ امور اداری، مالی و قضایی را بر عهده داشت.

فرعون، قدرت و اعتبار زیادی در میان مردم داشت. آنچه او انجام می‌داد، ارادۀ خدایان شمرده می‌شد و آنچه می‌گفت از زبان یکی از خدایان بود و فرمان‌های او می‌بایست بی‌چون و چرا اجرا شود. پسر یا هر کدام از اعضای خانوادۀ فرعون، حتی همسر او می‌توانست جانشین او شود.

دین: مصریان باستان خدایان زیادی را می‌پرستیدند. حداقل نام چندین هزار خدا در نوشته‌های مصری شناسایی شده است. البته مردم مصر، خدایانشان را مهربا‌ن‌تر و دوستانه‌تر از خدایان سومری می‌پنداشتند. شاید به این سبب که زندگی در اطراف نیل آسا‌ن‌تر و مطبو‌ع‌تر از زندگی در کنار‌ه‌های دجله و فرات بود.

آمِن هوتپ چهارم، یکی از فرعون‌های دورهٔ جدید، کوشید یگانه‌پرستی را در شکل پرستش خدای خورشید در مصر ترویج نماید؛ اما پس از مرگ او، کاهنان که نقش مهمی در فرهنگ مصر داشتند، دوباره پرستش چندخدایی را رایج کردند. حضرت یوسف (ع) و حضرت موسی (ع) که مردم مصر را به پرستش خدای یگانه دعوت کردند نیز به احتمال بسیار در دوران امپراتوری جدید زندگی می‌کردند. مصریان به زندگی بعد از مرگ باور داشتند و معتقد بودند که روح پس از مرگ مدتی سرگردان می‌ماند و سپس به جسم انسان بازمی‌گردد. به همین دلیل، اجساد فرعون‌ها را برای جلوگیری از فاسد شدن جسم، مومیایی می‌کردند.

جامعه و اقتصاد: اساس زندگی در مصر باستان بر کشاورزی استوار بود. بیشتر جمعیت را کشاورزان تشکیل می‌دادند. آنان در کشتزارهای اطراف نیل که متعلق به فرعو‌ن‌ها، کاهنان و مقا‌م‌های حکومتی بود، گندم، جو، خرما و دیگر میو‌ه‌ها کشت می‌کردند.

مصریان مردمی صبور و فرمان‌بر بودند. آموزه‌های دینی، آنان را به اطاعت بی‌چون و چرا از فرمان فرعو‌ن‌ها و مأموران او فرامی‌خواند. توده‌های مردم علاوه بر پرداخت مالیات، ناگزیر بودند در ساختن آرامگاه‌ها، کاخ‌ها، معابد و نیز با حضور در جنگ‌ها، برای حکومت بیگاری نمایند.

ادبیات و هنر: یکی از دستاوردهای برجستۀ تمدن مصر باستان، ابداع خط‌های مختلف هیروگلیف و دموتیک بود که از هرکدام در جاهای متفاوت استفاده می‌شد. مصریان همچنین با استفاده از نی، کاغذی به نام پاپیروس ابداع کردند. شماری از این پاپیروس‌ها که حاوی مطالب ادبی، دینی، شرح حال و اقدامات فرعون‌هاست، بر جای مانده است.

تمدن مصر بیش از هر چیز به خاطر بناهای باستانی مانند اهرام، معابد، کاخ‌ها و نیز آثار هنری به ویژه مجسمه‌ها شهرت دارد. مصر از منابع طبیعی سنگ آهک و سنگ خارا بهره‌مند بود و معماران مصری برای ساختن هرم‌ و دیگر بناها از آنها استفاده می‌کردند. ساخت این بناهای عظیم نیازمند دانش و مهارت بسیار بود و بدون محاسبات دقیق هندسی و ریاضی انجام آن امکان‌پذیر نبود.

مصریان باستان همچنین در نقاشی، مجسمه‌سازی و ساخت جنگ‌افزارها و دیگر ابزارها، خلّاقیت و مهارت داشتند و آثار زیبا و ظریفی را خلق کردند. آنان برای ساختن این اشیا، از معادن دوردست، مس و طلا را استخراج می‌کردند.