اشاره با «این» و «آن»، شمارش با عددهای اصلی و ترتیبی
صفتهای اشاره؛ تشخیص دور و نزدیک
صفتهای اشاره، کلمههایی هستند که پیش از اسم میآیند و نشان میدهند که آن شیء یا شخص، نزدیک است یا دور. دو صفت اشاره اصلی در فارسی، «این» و «آن» هستند. «این» برای اشاره به چیزی که نزدیک گوینده است به کار میرود، مانند: «این کیف را ببین» یا «این دوست من است». در مقابل، «آن» برای اشاره به چیزی که دور از گوینده است استفاده میشود، مانند: «آن کوه بلند است» یا «آن کتاب را برایم بیاور». توجه داشته باشید که صفتهای اشاره همیشه پیش از اسم میآیند و با آن در شمارش (مفرد یا جمع) هماهنگ میشوند. برای نمونه، میگوییم «این کتابها» نه «این کتابها» و «آن درختان» نه «آن درختان». صفت اشاره، نقش مهمی در جمله دارد و به ما کمک میکند تا منظور خود را دقیقتر برسانیم.
صفتهای شمارشی؛ تعداد و ترتیب را نشان بده
صفتهای شمارشی به دو دستهٔ اصلی و ترتیبی تقسیم میشوند. عددهای اصلی، تعداد اشیا یا افراد را نشان میدهند، مانند «یک»، «دو»، «ده»، «بیست» و «صد». این اعداد، پیش از اسم میآیند و تعداد دقیق آن را مشخص میکنند، مانند «سه مداد»، «پنج سیب» و «دوازده ماه». عددهای ترتیبی، ترتیب و جایگاه هر چیز را در یک ردیف یا مجموعه نشان میدهند. این عددها معمولاً با افزودن پسوند «ـُم» به عدد اصلی ساخته میشوند؛ مانند «اوّل»، «دوّم»، «سوّم»، «چهارم»، «پنجم» و «دهم». نمونههای کاربردی در جمله: «من نفر اوّل کلاس شدم»، «این دومین بار است که این فیلم را میبینم»، «سومین روز از تعطیلات بود». عددهای ترتیبی، به ویژه در تاریخ، زمان و مسابقات کاربرد زیادی دارند و به ما میگویند که هر چیز در چه جایگاهی قرار دارد.
| نوع وابسته | نقش | مثال |
|---|---|---|
| صفت اشاره | تشخیص دوری و نزدیکی | این مداد، آن درخت |
| عدد اصلی | نشان دادن تعداد | پنج سیب، دوازده ماه |
| عدد ترتیبی | نشان دادن ترتیب و جایگاه | نفر اوّل، دومین روز |
کاربردهای عینی و روزمره
این وابستهها فقط برای درس و مدرسه نیستند؛ در زندگی روزمره هم خیلی به کار میآیند. وقتی در فروشگاه میگویید «این پیراهن را به من نشان بده»، از صفت اشاره استفاده کردهاید. وقتی در کلاس به دوستتان میگویید «آن دانشآموز پشت کلاس را صدا کن»، باز هم صفت اشاره به کار رفته است. عددهای اصلی هم در خرید، پخت و پز و برنامهریزی روزانه نقش دارند؛ مانند «دو عدد نان»، «سه لیوان شیر» یا «چهار ساعت وقت» . عددهای ترتیبی نیز در مسابقات ورزشی، رتبههای کلاسی و تاریخها کاربرد دارند. فرض کنید در یک مسابقهٔ علمی، نفر دوّم شدهاید یا کتاب تاریخ را در فصل سوّم مطالعه میکنید. اینها همه نشان میدهند که صفتهای اشاره و شمارشی، بخش جداییناپذیر از زبان محاوره و نوشتار ما هستند.
به این پرسشها و پاسخها دقت کن
پرسش: آیا «این» همیشه برای چیزهای نزدیک است؟ مثلاً اگر به چیزی دور اشاره کنم، باز هم میتوانم از «این» استفاده کنم؟
پاسخ: در زبان فارسی، «این» برای اشاره به چیزهای نزدیک و «آن» برای اشاره به چیزهای دور است. اگر به چیزی که دور است اشاره کنید، باید از «آن» استفاده کنید، مگر اینکه قصد داشته باشید با اشاره، آن را به لحاظ ذهنی به خود نزدیک کنید که این کار در گفتگوهای محاورهای و غیررسمی ممکن است، اما در نگارش درست و استاندارد، این قاعده رعایت میشود.
پرسش: چرا گاهی به جای عدد اصلی از عدد ترتیبی استفاده میکنیم؟ مثلاً «دو دوست» با «دومین دوست» چه فرقی دارد؟
پاسخ: تفاوت در نقش آنهاست. «دو دوست» یعنی تعداد دوستان، دو نفر هستند؛ ولی «دومین دوست» یعنی دوست دوم از یک مجموعه، که به ترتیب و جایگاه اشاره دارد. عدد اصلی تعداد را میگوید، اما عدد ترتیبی جایگاه را مشخص میکند.
پرسش: آیا عددهای ترتیبی فقط با پسوند «ـُم» ساخته میشوند؟ مثلاً «بیستم» یا «سیام» چطور؟
پاسخ: بله، قاعدهٔ اصلی همین است. برای اعداد ساده، پسوند «ـُم» میآید؛ مانند «پنجم» و «دهم». برای اعداد بزرگتر مانند «بیست»، «بیستم» و برای «سی»، «سیام» میگوییم. البته بعضی عددهای ترتیبی بیقاعده هم داریم، مثل «اوّل» که ریشهٔ عربی دارد و «دوّم» که با تشدید نوشته میشود.
پرسش: آیا میتوان هم صفت اشاره و هم عدد را پیش از یک اسم آورد؟ مثل «این سه کتاب».
پاسخ: بله، کاملاً میتوان. در این حالت، ابتدا صفت اشاره و سپس عدد میآید. مانند: «آن پنج مداد» یا «این دو خودکار». هر دو وابسته، پیش از اسم قرار میگیرند و هر کدام نقش خود را ایفا میکنند.
یادآوری در این مقاله آموختیم که «این» و «آن» نشانههای نزدیکی و دوری هستند و عددهای اصلی و ترتیبی، تعداد و ترتیب اشیا را مشخص میکنند. این وابستهها، پیش از اسم میآیند و نقش مهمی در دقیقتر کردن کلام و نوشتار دارند. با شناخت این ابزارها، میتوانیم بهتر بنویسیم، بهتر صحبت کنیم و منظور خود را واضحتر برسانیم.
