درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس پنجم

سال گذشته آموختید که زمین یکی از سیّاره‌های منظومه‌ی شمسی است. زمین هم مانند سایر سیّاره‌ها به دور خورشید می‌گردد.

این سیّاره علاوه بر گردش به دور خورشید، به دور خودش نیز می‌چرخد.

حرکت زمین به دور خود (حرکت چرخشی)

وقتی زمین به دور خود می‌چرخد، یک نیمه‌ی آن در مقابل نور خورشید قرار می‌گیرد. در این هنگام، در نیمه‌ی رو به خورشید، روز است. در همین زمان، نیمه‌ی دیگر زمین از خورشید دور است و در آنجا شب است.

همه‌ی مکان‌های روی زمین، پیوسته در مقابل نور خورشید قرار می‌گیرند و سپس از مقابل آن دور می‌شوند و در تاریکی فرو می‌روند.

البتّه ما چرخش زمین را به دور خودش احساس نمی‌کنیم و به نظرمان می‌آید که خورشید در آسمان حرکت می‌کند. خورشید هر روز از مشرق طلوع و در مغرب، غروب می‌کند.

زمانی که خورشید به‌طور مستقیم در بالای نقطه‌ای که ما ایستاده‌ایم قرار می‌گیرد، ظهر است.

حرکت زمین به دور خورشید (حرکت انتقالی)

زمین در همان حال که به دور خود می‌چرخد، به دور خورشید نیز می‌گردد. یک دور گردش زمین به دور خورشید 365 روز (یک سال) طول می‌کشد.

پیدا کردن مکان روی کره‌ی زمین

جغرافی‌دانان برای اینکه بتوانند سطح زمین را بهتر مطالعه کنند و بفهمند هر مکان به‌طور دقیق در کدام قسمت زمین قرار گرفته است، روی کره‌های جغرافیایی و نقشه‌ها خط‌هایی ترسیم کرده‌اند. این خط‌ها فرضی هستند و به طور واقعی در روی زمین وجود ندارند.

خط استوا

اگر یک جسم کروی شکل - مثلاً یک هندوانه - را از وسط نصف کنیم، دو نیمکره به دست می‌آید. اگر دو نیمکره را روی هم بگذاریم، دوباره کره درست می‌شود.

اگر کره‌ی زمین را به دو قسمت مساوی تقسیم کنیم، به هر نیمه‌ی آن نیمکره گفته می‌شود.

اِستوا خطّی فرضی است که مانند کمربندی به دور کره‌ی زمین کشیده شده است و زمین را به دو نیمه‌ی مساوی تقسیم می‌کند. این دو نیمه را نیمکره‌ی شمالی و نیمکره‌ی جنوبی می‌نامند.

نیمکره‌ی شمالی در بالای خطّ استوا و نیمکره‌ی جنوبی در پایین خطّ استوا قرار دارد.

مدارها

همان‌طور که می‌بینید، خط‌های فرضی دیگری با فاصله‌ی مساوی، از استوا تا قطب شمال و از استوا تا قطب جنوب کشیده شده‌اند.

به خطّ استوا و خط‌های فرضی که به موازات آن رسم شده‌اند، مدار می‌گویند. مدار استوا (0 | صفر) درجه است و تا قطب شمال و قطب جنوب به 90 درجه تقسیم شده است.

نصف‌النهارها

خط‌های فرضی دیگری از قطب شمال تا قطب جنوب کشیده شده‌اند که به آنها نصف‌النّهار می‌گویند.

نصف‌النّهار مبدأ، صفر درجه است. از نصف‌النّهار مبدأ به سمت شرق تا 180 درجه و به سمت غرب نیز تا 180 درجه تقسیم شده است.

نصف‌النهار مبدا

مهم‌ترین نصف‌النهّار، نصف‌النهّار مبدأ است که از دهکده‌ی گرینویچ در نزدیکی شهر لندن عبور می‌کند و به همین دلیل، به آن نصف‌النهّار گرینویچ هم می‌گویند. نصف‌النّهار مبدأ، زمین را به دو نیمه‌ی شرقی و غربی تقسیم می‌کند.