درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی پنجم
درس 5: جمعیت ایران
حتماً تاکنون کلمهی «جمعیت» را شنیدهاید. این کلمه چه چیزی را به ذهن شما میآورد؟
فعالیت (صفحه 22 کتاب درسی)
1- جمعیت کلاس شما چند نفر است؟
2- با راهنمایی معلّم، در این باره پرسوجو کنید که جمعیت هر کلاس مدرسه و همچنین، جمعیت کلّ مدرسهی شما چند نفر است.
3- جمعیت کلاس ششم از جمعیت کلاس شما بیشتر است یا کمتر؟
4- اکنون کاربرگهی شمارهی 3 (جمعیت مدرسهی ما) را کامل کنید.
5- آیا میتوانید بگویید جمعیت شهر یا روستای محلّ زندگی شما تقریباً چند نفر است؟
جمعیت چگونه افزایش مییابد؟
اگر تعداد افرادی که متولّد میشوند از تعداد افرادی که میمیرند بیشتر باشد، جمعیت افزایش مییابد.
افزایش جمعیت در کشور ما چه خوبیهایی دارد؟
در حال حاضر، جمعیت کشور ما بیش از 80 میلیون نفر است. به نمودار جمعیت ایران توجّه کنید و جمعیت کنونی ایران را با جمعیت سالهای گذشته مقایسه کنید. از این مقایسه چه نتیجهای میگیرید؟ جمعیت همواره در حال افزایش بوده است.
پراکندگی جمعیت در ایران
به نقشه زیر توجّه کنید.
همانطور که میبینید، جمعیت ایران در همه جای آن بهطور یکسان پراکنده نشده است. بعضی نواحی جمعیت بیشتر و بعضی، جمعیت کمتری دارند؛ چرا؟
1- ناحیهی تهران و اطراف آن پر جمعیتترین جای کشور است. تهران به دلیل پایتخت بودن و وجود ادارهها، دانشگاهها و کارخانهها، جمعیت زیادی را به خود جذب کرده است.
2- ناحیهی کنارهی دریای خزر وسعت کمی دارد امّا جمعیت زیادی را در خود جای داده است. در این ناحیه، آبوهوای مساعد، بارانِ کافی و خاکِ حاصلخیز موجب رونق کشاورزی شده است.
3- در نواحی کوهپایهایِ رشتهکوههای البرز و زاگرس و کوههای آذربایجان و خراسان، به دلیل آبوهوای معتدل، خاکِ آبرفتی و وجود معدنهای مختلف، تعداد زیادی شهر و روستای پرجمعیت بهوجود آمده است.
4- نواحی داخلی ایران به دلیل بارندگی کم، زمینهای شور و خاک نامناسب، بسیار کمجمعیت یا خالی از جمعیت هستند.
فعالیت (صفحه 24 کتاب درسی)
6- با توجّه به نقشهی بالا، از ناحیهی 2 و 3 چند شهر مثال بزنید. ناحیهٔ 2: رشت، ساری، انزلی و... ناحیهٔ 3: ارومیه، همدان، قم، قزوین و ...
7- با کمک معلّم، محلّ تقریبی زندگی خود را در روی نقشه با دایرهای مشخّص کنید و بگویید جزء کدام نواحی جمعیتی ایران است.
8- هر چه از ناحیهی مرکزی ایران به سمت کوهپایههای البرز و زاگرس پیش برویم، تعداد شهرها و روستاهای پر جمعیت، بیشتر میشود یا کمتر؟ چرا؟ تعداد شهرها و روستاها زیاد میشود چون در این ناحیه آبوهوای مناسبی وجود دارد معادن مختلف وجود دارد و خاک آبرفتی است.
مهاجرت
یکی از دلایل افزایش جمعیت در یک ناحیه، مهاجرت مردم از نواحی دیگر به آنجاست. مهاجرت یعنی اینکه مردم برای زندگی یا کار از جایی به جای دیگر بروند.
بعضی از نواحی به دلیل آب و هوای مساعد و خاک حاصلخیز یا وجود کارخانهها و معدنها، جمعیت زیادی را به خود جذب کردهاند.
فعالیت (صفحه 26 کتاب درسی)
به تصویرهای بالا دقّت کنید و پاسخ دهید.
9- الف) چه عواملی ممکن است موجب شود که مردم یک مکان را ترک کنند و به جای دیگری مهاجرت کنند؟ خشکسالی، کمبود آب، جنگ، کمبود درآمد، مشکلات سیاسی و اقتصادی و ...
ب) چه عواملی باعث میشود مردم به یک مکان جذب شوند؟ کسب درآمد بیشتر، شغل یا وجود بیمارستانهای مجهز، فروشگاههای بزرگ، دانشگاه و...
10- به نظر شما چه کارها و برنامههایی باید در ناحیهی الف اجرا شود تا جمعیت در همان جا بماند و به ناحیهی ب مهاجرت نکند؟ دو پیشنهاد ارائه بدهید.
1- مشکلاتی که باعث شده افراد به فکر مهاجرت باشند رفع شود.
2- بخش اصلی نیاز آنها در سرزمین خودشان رفع شود که نیازی به مهاجرت نباشد.
11- از پدر و مادر و پدربزرگ و مادربزرگ خود بپرسید آیا متولّد همین مکانی هستند که در آن زندگی میکنند، یا به آنجا مهاجرت کردهاند. نتیجه را در کلاس به دوستانتان بگویید.