درسنامه آموزشی آمادگی دفاعی کلاس نهم

مفهوم امنیت

امنیت در زبان فارسی به معنای در امان بودن از آسیب‌ها، امن بودن، در پناه بودن، نداشتن دلهره، نگرانی و ترس و... آمده است. در ساده‌ترین تعریف، امنیت یعنی دور بودن از خطراتی که علیه منافع مادی (جان، مال، سرزمین و...) و ارزش‌های معنوی (دین، فرهنگ، اعتقادات و...) ما وجود دارد.

امنیت در قرآن‌کریم

امنیت یکی از نیازهای فطری انسان است که در قرآن‌کریم به آن اشاره شده است؛ از جمله در قرآن‌کریم آمده است که حضرت ابراهیم (ع) از خداوند درخواست نمود تا مکه را سرزمین امن قرار دهد.

ما معتقدیم که ریشه و سرچشمه امنیت ایمان به خداست؛ زیرا کسی که به خداوند توانا ایمان داشته باشد، دارای تکیه‌گاهی روحی و معنوی است که به او اطمینان و آرامش می‌بخشد. به همین جهت خداوند در آیه 28 از سوره رعد قرآن‌کریم در وصف مؤمنین می‌فرماید«آن‌ها کسانی هستند که ایمان آورده‌اند، و دل‌هایشان به یاد خدا مطمئن و آرام است». بنابراین از نظر اسلام و قرآن، امنیت یکی از نعمت‌های بزرگی است که خداوند به انسان عطا کرده تا در سایه آن، در جهت بندگی و رضایت آفریدگار خویش حرکت کند.

تحول مفهوم امنیت از گذشته تا حال

در گذشته‌های دور، نقش «خطرات طبیعی» علیه انسان‌ها بیشتر و بارزتر بود، اما امروزه نقش «خطرات طبیعی» افزایش یافته است؛ مثلاً اگر در گذشته قحطی و خشک‌سالی جان مردم را به خطر می‌انداخت. امروزه، عواملی مانند جنگ، ماهواره‌ها و رسانه‌ها که ساخته خود انسان است، منافع و ارزش‌ها را به خطر انداخته است.

امروزه عواملی که می‌توانند آرامش افراد را از بین ببرند، بسیار فراوان‌اند. اگر امنیت انسان در گذشته‌های دور توسط چند عامل مشخص و شناخته شده در معرض خطر قرار می‌گرفت، با گسترش فناوری و ابزارهای صنعتی ساخت بشر، امروزه این عوامل بسیار زیادتر شده‌اند؛ به طوری که غالب افراد، در همه‌جا، به‌نوعی در معرض خطرها و آسیب‌های شناخته و ناشناخته قرار دارند. درواقع هم تعداد خطرات و هم انواع آن‌ها بیشتر شده است.

در هر کشور یا جامعه ریشه ناامنی‌ها می‌تواند داخلی یا خارجی باشد. در ناامنی داخلی، ریشه‌های خطر در داخل مرزهای یک کشور نهفته است؛ مانند هرج ومرج، شورش، جدایی طلبی و… . اما در ناامنی خارجی عوامل، بیرون از مرزها قرار دارند؛ عواملی مانند تحریم‌های اقتصادی، تبلیغات منفی رسانه‌های بیگانه و… . امروزه مهم‌ترین وظیفه هر حکومتی تأمین امنیت شهروندان آن است، به‌طوری که همه احساس آرامش داشته باشند.

ابعاد امنیت

از آنجا که امنیت، مفهوم بسیار کلی و پیچیده دارد، باید آن را با ابعاد مختلف مطالعه کرد. ابعاد امنیت معمولاً از جنبه‌های نظامی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و زیست محیطی مورد توجه است که ما در این بخش به طور خلاصه به هر یک می‌پردازیم.

امنیت نظامی: امنیت نظامی، یعنی داشتن قدرت دفاعی و تهاجمی برای یک کشور. اگر کشوری دارای توان نظامی و دفاعی نباشد، هرگز امنیت نخواهد داشت. پس امنیت نظامی به معنای توان پاسداری و دفاع مردم یک کشور از سرزمین و شهروندان خود است که به وسیله نیروی‌نظامی و ابزارهای دفاعی امکان پذیر می‌شود.

امنیت اقتصادی: داشتن ثبات اقتصادی، تولید انبوه، صادرات زیاد، کافی بودن منابع مالی، تأمین‌رفاه اقتصادی و معیشت مردم از علائم امنیت اقتصادی است. اگر کشوری از نظر داشتن پایه‌ها و زیربناهای اقتصادی ضعیف باشد از نظر امنیت اقتصادی آسیب‌پذیر خواهد بود.

امنیت سیاسی: امنیت سیاسی به معنای امن بودن کشور از نظر سیاسی است؛ با وجود امنیت سیاسی حکومت، دولت و نهادهای سیاسی از ثبات لازم برخوردار خواهند بود و افراد گروه‌های جامعه در کمال آرامش، در سرنوشت سیاسی خود مشارکت می‌کنند. فراهم کردن حضور افراد در فعالیت‌های سیاسی، جلوگیری از هرج و مرج سیاسی و ممانعت از دخالت بیگانگان در امور کشور از وظایف حکومت برای حفظ امنیت سیاسی است. امنیت سیاسی بدان معناست که بیگانگان به‌جای مردم تصمیم نگیرند و مردم خود بتوانند سرنوشت خویش را تعیین کنند.

امنیت اجتماعی و فرهنگی: وقتی که یک ملت توانایی حفظ الگوهای اجتماعی و سنتی مانند زبان، مذهب، آداب و رسوم، نوع پوشش و… خود را باور داشته باشد، دارای امنیت اجتماعی و فرهنگی است؛ بنابراین اگر اعضای یک جامعه ریشه‌های فرهنگی و اعتقادی خود را از دست بدهند، به‌تدریج از اصل و اساس خود دور می‌شود، و زمینه نابودی اجتماعی و فرهنگی خود را فراهم می‌کنند.

امنیت زیست محیطی: امنیت زیست محیطی به معنای پایداری محیط زیست و طبیعت جانوری و گیاهی اطراف ماست. اگر عوامل زیستی مانند آب، هوا و محیط زیست و... از بین بروند، حیات کل موجودات زنده از جمله انسان‌ها از بین خواهند رفت. وقوع سیلاب‌های بزرگ، از بین رفتن جنگل‌ها، گرم شدن هوای کره زمین و... از جمله موارد ناامن زیستی هستند.

سطوح امنیت

برای درک مفهوم سطح امنیت به مثال‌های زیر توجه کنید:

1- مریض شدن یکی از هم کلاسی‌های شما، بدان معناست که ایمنی بدنش در مقابل ویروس‌های بیماری‌زا کاهش یافته است (امنیت جسمی و فردی).
2- در یک مجتمع مسکونی، یکی از ساکنان شکایت می‌کند که از دست همسایه‌هایش امنیت و آسایش ندارد و از رفتارهای او به ستوه آمده است (امنیت خانوادگی).
3- در یک روستا مردم از این نگران‌اند که شب‌ها، سارقان به روستای آن‌ها می‌آیند و امنیت آن‌ها را برهم می‌زنند (امنیت محلی).
4- ساکنان یک شهر می‌گویند آلودگی هوا و آلودگی صوتی، موجب سلب امنیت خاطر آن‌ها شده است (امنیت شهری).

تهدید

معنی لغوی تهدید عبارت است از: بیان و ابراز قصد آسیب رساندن، نابودی یا تنبیه دیگران از روی انتقام و ایجاد رعب و وحشت.

مفهوم تهدید

تهدید وضعیتی است که ارزش‌های حیاتی فرد یا جامعه را در یک کشور به خطر می‌اندازد. این ارزش‌ها شامل مسائل اعتقادی، باورهای دینی، رفتارهای صحیح، قوانین و مقررات، پاسداری از مرزها و امنیت کشور، اشتغال و آسایش و راحتی مردم می‌شود.

برای اینکه آمادگی دفاعی کسب کنیم، باید بدانیم چه تهدیداتی در کمین ما هستند. تهدیدی که هدفش برهم زدن شرایط مطلوب است، انواعی دارد. برخی از تهدیدات طبیعی هستند؛ مانند زلزله، سیل، توفان و… و برخی منشأ انسانی دارند که خود دو نوع‌اند: تهدید سخت و تهدید نرم.

اگر کشوری، کشور دیگر را تهدید به حمله‌نظامی کند، در این حالت می‌گوییم این تهدید از نوع سخت است اما اگر ارزش‌ها، باورها و اعتقادات یک جامعه هدف قرار گیرد، می‌گوییم این تهدید از نوع نرم است. تهدیدات نرم با این هدف صورت می‌گیرند که یک ملت از ارزش‌های خود دست بردارد و به ارزش‌های دیگران تمایل پیدا کند. معروف‌ترین تهدیدهای نرم در فضای مجازی، ماهواره‌ها و تبلیغات دشمنان برای شما شناخته شده‌اند.

در حالت کلی «تهدید» برای تاثیر گذاشتن بر باورها، افکار و رفتار دیگران به منظور تسلیم کردن آن‌ها در برابر خواست تهدیدکنندگان است. امروزه در دنیا کشورهای استعمارگر و زیاده‌خواهی هستند که برای انجام دادن یا انجام ندادن برخی از فعالیت‌ها، کشورهای دیگر را تهدید می‌کنند. نمونه بارز آن نظام سلطه‌گر آمریکاست که برای جلوگیری از گسترش فرهنگ ارزشمند اسلامی در جهان، کشور عزیزمان را به حمله نظامی، تحریم اقتصادی و… تهدید می‌کند و این تهدیدات را به اجرا در می‌آورد.