درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس ششم
درس 7: طلای سیاه
منابع انرژی
انرژی به شکلهای گوناگون در طبیعت وجود دارد. امّا در دنیای امروز از بعضی از شکلها و منابع انرژی بیشتر استفاده میشود. برای اینکه بهتر به این موضوع پی ببرید، فعّالیت 1 را انجام دهید.
فعالیت 1 (صفحه 46 کتاب درسی)
همفکری کنید و کاربرگهی شمارهی 10 را در کلاس کامل کنید.
پاسخ در لینک زیر
https://gama.ir/test/detail/3992
از انجام دادن این فعّالیت چه نتیجهای گرفتید؟
به نمودار زیر توجّه کنید. این نمودار مهمترین منابع تأمین انرژی را در جهان امروز نشان میدهد.
سه گروه عمدهی انرژی را نام ببرید و بگویید بیشترین انرژی مورد نیاز ما از کدام گروه به دست میآید؟
به زغالسنگ، نفت و گاز و مشتقات آنها نظیر گازوئیل و بنزین، سوختهای فسیلی میگویند.
سوختهای فسیلی
نفت و گاز، میراثی از گذشته
کشور ما از بزرگترین دارندگان منابع نفت و گاز در جهان است. سوختهای فسیلی چون نفت و گاز، میراث طبیعی هستند و میلیونها سال طول میکشد تا این منابع در زیرزمین تشکیل شوند.
بیشتر دانشمندان معتقدند نفت از انباشته شدن بقایای جانوران و گیاهان در کف دریاهای قدیمی به وجود آمده است. این مواد بین لایههای رسوبی قرار گرفته و بر اثر گرما و فشار زیاد و تغییرات شیمیایی طیّ میلیونها سال به نفت تبدیل شدهاند.
فعالیت 2: بحث گروهی (صفحه 47 کتاب درسی)
نفت میراثی طبیعی است که بر اثر استفاده تمام میشود. به نظر شما، چرا تمام شدن نفت باعث نگرانی میشود؟
چون اگر نفت تمام شود، سوخت یا تهیهٔ مواد اوّلیهٔ تمام کارخانهها، وسایل نقلیه و زندگی مردم دچار مشکل میشود.
صادرات نفت برای کشور ما چه اهمیتی دارد؟
بیشترین قسمت بودجهٔ کشور ما از طریق صادرات نفت تأمین میشود.
چرا ایران تلاش میکند به صادرات نفت وابسته نباشد و سایر کالاها را به خارج صادر کند؟
چون ذخایر نفت همیشگی نیستند و ممکن است روزی تمام شوند، پس باید به دنبال جایگزینی برای نفت باشیم.
آیا ما حق داریم همهی نفت و گاز را استخراج کنیم و به فکر آیندگان نباشیم؟
خیر، نفت و گاز تنها سهم ما نیست، بلکه برای فرزندان ما و نسلهای آیندهٔ ما نیزهست تا کشورمان را بسازند و اگر تمام شود، آیندهٔ آنها به خطر میافتد.
فعالیت 3: پرسوجو کنید (صفحه 47 کتاب درسی)
سوختی که در خانهی شما برای گرما و پخت و پز استفاده میشود، چیست؟ این سوخت از کجا تأمین میشود و چگونه به دست شما میرسد؟
از پالایشگاه نزدیک استانمان، از طریق لولههای بزرگ به ایستگاههای شهرمان هدایت میشود و از آنجا از طریق لوله کشی به خانههای ما میرسد.
پراکندگی منابع نفت و گاز در ایران
نفت
به نقشه توجّه کنید. بیشتر منابع نفتی ایران در جنوب غربی و غرب کشور وجود دارد؛ این منابع در جنوب غربی در استان خوزستان و خلیج فارس و در غرب کشور در ایلام و کرمانشاه ذخیره شده است. علاوه بر این در بخشهای دیگری از کشور مانند اطراف تهران و قم نیز نفت کشف شده است.
نفت خام پس از استخراج از طریق لوله به پالایشگاهها منتقل میشود. روی نقشهی بالا، مکان مهمترین پالایشگاههای نفت را پیدا کنید. اصفهان، بندرعباس، تهران، کرمانشاه، آبادان، اراک، لاوان
بیشتر نفت تصفیه شده و فراوردههای نفتی تولید شده در پالایشگاه از طریق خطوط لوله به نقاط مختلف کشور منتقل میشود و برای رفع نیازهای خانگی یا کارخانهها و وسایل حمل و نقل مورد استفاده قرار میگیرد.
گاز
به نقشهی بالا توجّه کنید. بیشتر منابع گاز ایران از جنوب و شمال شرقی کشور بهدست میآید.
جنوب: استان خوزستان و منابع گاز عسلویه و کنگان در استان بوشهر و سرخون در استان هرمزگان.
شمال شرقی: منابع گاز خانگیران سرخس که در استان خراسان رضوی قرار دارد.
ایران دارای یک شبکهی گازرسانی است و گاز از طریق خطّ لولهی سراسری به اغلب شهرهای ایران میرسد.
هر ساله مقدار این خطوط لوله و گازرسانی به مناطق مختلف کشور بیشتر میشود.
صادرات نفت و گاز
برق
همانطور که از انجام دادن فعّالیت 1 پی بردید، علاوه بر نفت و گاز، بیشترین انرژیای که ما از آن استفاده میکنیم، برق است. امّا برق از کجا میآید؟ بیشتر برق (انرژی الکتریکی) مورد نیاز ما از طریق سوزاندن نفت کوره، گاز و گازوئیل در نیروگاهها تولید میشود.
برق حرارتی
در این نیروگاهها با سوزاندن سوختهای فسیلی، آب را به بخار تبدیل میکنند. فشار بخار آب، توربینها را به حرکت در میآورد و برق (انرژی الکتریکی) تولید میشود.
برق آبی
سال گذشته خواندید که با بستن سد روی رودهای پر آب و با استفاده از فشار آب ذخیره شده، توربینها به حرکت در میآیند و برق (انرژی الکتریکی) تولید میشود.
بچّهها به این موضوع خوب فکر کنید.
در سال 1402 در کشور ما حدود 80 درصد برق یا انرژی الکتریکی از برق حرارتی به دست آمده است؛ یعنی برای تولید آن میلیونها بشکه (معادل 159 لیتر) نفت و گاز سوزانده شده است.
فعالیت 4 (صفحه 50 کتاب درسی)
با توجه به آنچه دربارهی آب و هوا و رودهای ایران میدانید، بگویید چرا در کشور ما تولید برق آبی از برق حرارتی بسیار کمتر است؟
زیرا کشور ما جزء کشورهای کم باران جهان است و بخش وسیعی از آن در منطقه خشک و نیمه خشک قرار داشته و منابع آبی محدودی دارد.
فعالیت 5 (صفحه 50 کتاب درسی)
برای حفظ محیط زیست، استفاده از برق حرارتی بهتر است یا برق آبی؟ چرا؟
برق آبی بهتر است. زیرا برق حرارتی از سوزاندن سوختهای فسیلی بدست میآید که محیط زیست را آلوده میکند اما برق آبی آلودگی ایجاد نمیکند.